Mafıa qaıdan shyqqan?
Mafıa týraly aıtqanda aldymen aýzymyzǵa Italıa eli túsetini belgili. Nege deseńiz, Italıa mafıasy álemdegi eń ataqty qurylym sanalady. Italıa mafıasy neden bastaý alady jáne onyń ózge mafıaldardan qandaı erekshelikteri bar? Endi soǵan toqtalaıyq.
Mafıa degen sózdiń qandaı maǵyna beretini týraly naqty aparat joq. Keıbireýler mafıa sózi "qorǵaýshy," "pana" degen maǵynaǵa saıady deıdi. Kim qalaı dese de mafıanyń tórkini sısılıalyq topqa tireletini belgili. Búginde mafıanyń ıtalándyq túrinen basqa orys, alban, armán, t.b. túrleri bar. Tarıhqa júginsek, mafıanyń basy erte zamandarda kedeılerdi qorǵaý maqsatynda shet el agresorlary men baılarǵa qarsy shyqqan qarýly toptardan bastalady. Árıne ol kezdegi mafıa men búgingi mafıany salystyrýǵa bolmas. Sol kezeńde úkimet kedeılerge kómektespegen soń qara halyqtyń qorǵanyshy "mafıa" bolǵanǵa uqsaıdy.
Mafıa uıym retinde tek HİH ǵasyrda ornyqty. Al 1861 jyly saıası kúshke aınaldy. Italáda mafıa ókilderi parlamentke múshe bolyp, eldi saıası turǵydan basqarýǵa múmkindik aldy. El basyna kelgen saıası tulǵalar túrli kezeńderde mafıaǵa qarsy shyǵyp otyrǵan.
1872 jyldan bastap birinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıin sısılıalyqtar top-tobymen Amerıkaǵa qonys aýdaryp, sol jaqta ózderiniń toptaryn quryp, kásipkerlikpen aınalysady. Nátıjesinde sısılıalyq kásipkerler kapıtal jóninen amerıkalyq áriptesterinen ozyp ketedi. Amerıkada ornyqqan sısıalyq toptar áli kúnge deıin ıtalıalyq mafıa ókilderimen tyǵyz baılanys ornatyp, ortaq dástúrdi saqtap otyr.
Mafıa jáne bıznes
1950 jyldarda Italá úkimeti mafıamen resmı túrde kúrese bastaıdy. Osy kezeńde "Antımafıa" degen arnaıy mekeme qurylady. Mafıozdar kásipkerlerge aınalyp, narkobıznes, jezókshelik sıaqty kóleńkeli bıznes túrlerin basqarýǵa kóshkeni osy kez. Búginde keıbir mafıalyq áýletter meıramhana bıznesi men ónerkásip oryndaryn da basqarýmen aınalysady. 1980 jyldary klandar arasyndaǵy soǵys bastalyp, kóptegen mafıozdar mert bolǵan.
1963 jylǵa deıin Italá mafıasy týraly jalpaq jurtqa jarıa bolmaǵan. "Koza Nostranyń" Djo Valachı degen múshesi mafıalyq uıymnyń qupıasyn jurtqa jaıyp salǵanda baryp, Italá mafıasy týraly aqparatqa el qanyǵa bastaıdy. Qupıa uıymnyń áreketteri týraly aqparatty jaryqqa shyǵarǵan satqyndy uıymnyń ózge músheleri keshire almaıdy. Olar Djo Valachı túrmede otyrsa da kek alýǵa tyrysqan desedi. Valachıdiń satqyndyǵynan keıin Italá mafıasy týraly dúnıejúzi bile bastaıdy. BAQ-da mafıa týraly maqalalar jarıalanyp, prozalyq shyǵarmalar jazylyp, fılmder túsiriledi. Italán mafıasy jaıynda eń ataqty kitap — Marıo Púzonyń "Ókil áke" degen shyǵarmasy.
Italıanyń ishki ister organdary ondaǵan jyldar boıy mafıamen kúresip keledi. 2009 jyly ıtalán polısıasy sısılıalyq mafıa jetekshileriniń biri Domınıko Rachchýlány tutqyndaıdy. Osy jyldyń qazan aıynda aǵaıyndy Paskýale, Salvatore men Karmıne Rýsso degen úsh iri mafıoz ustalǵan bolatyn. Osy jyldyń mamyr aıynda Rochella-Ionıka qalasynda Italıa polıseıleri memlekettegi eń qaýipti 30 qylmyskerdiń biri Salvatore Kolýchchony tutqyndaıdy. Ol soǵan deıin avtonomdy elektrogeneratormen jabdyqtalǵan, aýa jeldetkishi bar, mol azyq-túlik qory saqtalǵan býnkerde tyǵylypty.
Búginde mafıa Italádaǵy bıznestiń iri salasy ekeni jalpaq jurtqa aıan. "Mafıa" portalynyń málimetine súıensek, bul saladaǵy qylmystyq toptardyń tabysy bir jylda 2,78 mlrd fýntqa ósken. Italányń reketızmmen kúres jónindegi memlekettik komıtetiniń basshysy Tano Grasso bir jylda mafıa reketızmnen 21 mlrd fýnt pa ıda tapqandyǵyn málimdegen. Bul Italányń ońtústigindegi 160 myń fırmadan túsken "syılyq". 15 mlrd fýnt urlyq-qarlyq, kontrabandadan, 5 mlrd fýnt kontrafaktili sómkelerdi jáne DVD-dıskilerdi satýdan túsken. Al taǵam ónerkásibinen túsken taza paıda 5,2 mlrd fýntty quraıdy. Jer-jerdegi zańsyz dúkender de mafıalyq toptarǵa tıesili.
«Koza Nostranyń on ósıeti»
Bul mafıa músheleri ustanatyn resmı emes zańdar jıyntyǵy. Atalmysh qujat 2007 jyldyń 5 qarashasynda "Koza Nostranyń" yqpaldy múshesi Salvatore Lo Pıkkolo tutqyndalǵan kezde tabylǵan. Bylǵary portfeldegi mafıa uıymynyń ózge de qujattary arasynda saqtalǵan erejeler jıyntyǵynda bylaı dep jazylypty.
1.Eshkim ózi kelip "bizdiń" dostarymyzǵa ózin-ózi tanystyra almaıdy. Ony bizdiń basqa bir dosymyz tanystyrýy kerek.
2.Dostaryńyzdyń áıelderine eshqashan qaramańyz.
3.Polıseıler ortasynda kózge túspeýge tyrysyńyz.
4.Klýbtar men barlarǵa barmańyz.
5.Sizdiń mindetińiz — qashanda "Koza Nostar" qaramaǵynda bolý, tipti áıelińiz bosanyp jatsa da.
6.Belgilengen kezdesýge ýaqytyly baryńyz.
7. Áıelińizdi syılańyz.
8.Sizden bir aqparat suralsa shyn sóıleńiz.
9."Koza Nostranyń" basqa múshelerine nemes olardyń týystaryna tıesili qarjyny ıelenýge bolmaıdy.
10."Koza Nostraǵa" mynalar múshe bola almaıdy: jaqyn týysy polısıada qyzmet etetinder, týysy áıeline (kúıeýine) adal emes bolsa; ózin ózi durys ustamaıtyndar jáne ar-ojdan prınsıpterin saqtamaıtyndar.
Málimetterge qaraǵanda bul erejelerdi jas urpaqqa úlgi bolsyn dep, Lo Pıkkolonyń ózi jazǵan kórinedi.
Ázirlegen Dana Qamshybek
