Tanıdzakı Djúnıchıroý
japon jazýshysy
(1886-1965)
Bul pendeler nadandyqty bıik parasatqa balap, dúnıe qazirgideı qatigezdikten qajalmaǵan kezde bolypty. Bek baǵlandardyń qamsyz júzin muń búrkemegen, saraıdaǵy bıkeshter men geıshalardyń kúlkisi taýsylmasyn dep, sheshensymaq, qyljaqbastar, olardyń shadyman tirligi úshin eńbek etken, dúnıede erkindik bılik qurǵan kezeń eken. Sadakýro, Djıraıa, Narýkamı sıaqty dańqty qaharmandar teatr sahnalary men sýretti romandarda áıel beınesinde kórinip, sulýlar myqty bop, kóriksizder álsiz sanaldy. Pendeler ádemi kóriný úshin bárine daıyn, Táńir syılaǵan tánin jýsań da ketpeıtin suıyqtyqpen sylaýǵa da bardy. Jarqyraǵan syzyq pen boıaý sol kezdegi kisilerdiń terisinde oınaq saldy.
Ol ýaqytta jolaýshylar tańdap turyp tánine ǵalamat sýret saldyrǵan júk tasýshynyń kúımesine ǵana minetin. Ioshıvara men Tasýmıdiń bıkeshteri tánin tańbalatqan jigitterge ǵashyq boldy. Qumar oıynshylar, órt sóndirýshilerden bastap aýqatty qalalyqtar men samýraılarǵa deıin denesin oıýlatty. Anda-sanda Rıoýgokýde tán boıaýshylardyń jıyny ótip, qatysýshylar bir-biriniń arqasynan qaǵyp, músinderiniń tańǵajaıyp bezendirilgenin aıtysyp, arqa-jarqa bolatyn.
Seıkıchı degen qoly qutty jas tán bezendirýshi bar edi. Asakýsanyń Chárıbýny men Masýshımamachıdiń Iasýheı, Konkondzıroýy sıaqty sheberlerinen kem túspeıtin dańqty, talaı jannyń táni onyń qylqalamynyń astyna jibek tárizdi tóselgen. Tán bezendirýshilerdiń jıynynda maqtaý alǵan týyndylar onyń qolynan shyqqan. Darýmakın gradasıalyq óńdeýdiń sheberi bolsa, Karakýsagonta qyzyl mıneral jarqylymen, al Seıkıchı batyl sýret, kórkem syzyqtarymen tanyldy.
Toıokýnı men Kýnısadanyń Ýkııoe kórkemsýret mektebinen ótken Seıkıchı kásibin tán boıaýshylyqqa aýystyrǵanmen tájirıbesi onyń ǵajaıyp sheberligi men sezimtaldyǵynan kórindi. Júregin jaýlaıtyndaı sulý músin bolmasa sheberdi eshteńe kóndire almaıtyn. Keıde kelýshiler sheberdiń sýret pen baǵaǵa qatysty kózqarasymen kelisýge májbúr bolatyn, sodan soń bir aı, tipti eki aı boıy ıne azabyna tózýi kerek-ti.
Jas sheberdiń júreginde eshkim bilmeıtin ińkár sezim men jasyryn qıal bar edi. Kisilerdiń terisine ıneni suqqan kezde qyp-qyzyl bop isingen deneniń dirilinen lázzat alatyn, erkekter yńyranǵanda, qınalysy neǵurlym kúsheıgen saıyn Seıkıchı soǵurlym rahattanatyn. Sýretti óńdeý men qyp-qyzyl mıneral boıaýdy sińirý sıaqty eń azapty sátter oǵan úlken rahat syılaıtyn. Kúnine shamamen bes-alty júz tal ıneni qabyldap, boıaýy sińý úshin ystyq sýǵa túsip shyqqan adamdar ólimshi halde Seıkıchıdiń aıaǵynyń astyna qulaǵan kúıi qımylsyz qalatyn. Bundaı aıanyshty kóriniske Seıkıchı salqynqandy qarap turyp: «Shynymen de aýyrady, á?!» deıtin kúlimsiregen kúıi.
Shydamy jetpegen erkekter jantásilim aldyndaǵy azapqa túskendeı tisin shyqyrlatyp, yńyransa sheber: «Edo (Tokıo) uly emessiń be? Shyda. Sen bar bolǵany ıneniń álsiz suǵylǵanyn ǵana sezindiń» dep, monshaqtaǵan jasy júzin jýǵan adamǵa kóziniń qıyǵymen qarap, ınesin suqqylaı beretin. Tózimdi jan bar kúshin jınap, qabaǵyn shytpastan shydap baqsa «Qasarysyp qalǵan neme ekensiń óziń. Qazir kóresini kóresiń. Endi tóze almastaı etemin» dep, appaq tisterin aqsıtyp kúlýshi edi.
Sheberdiń armany ǵajaıyp áıel tánin taýyp, oǵan óziniń jan dúnıesin órnekteý boldy. Ol úshin sulý júz ben kórkem músin ǵana emes, áıeldiń minezi de óte mańyzdy. Sheber Edonyń túrli-tústi aýdandarynyń ataqty sulýlaryn túgel zerdelep shyqqanmen, kóńiline unaǵany tabylmady. Áli kórmegen jannyń kelbetin júreginde órnektep, úsh –tórt jylyn bos qıalmen ótkizse de, oıyndaǵy armanyn tastamady.
Týra tórtinshi jyldyń jazynda Fýkagavanyń Hıraseı meıramhanasynyń mańynan ótip bara jatyp, sýretshi darbaza aldynda turǵan kúımedegi arýdyń appaq aıaǵyn baıqap qaldy. Sýretshiniń ótkir kózine adamnyń aıaǵy onyń júzi sıaqty talaı nárseni ańǵartqan-dy. Bıkeshtiń baltyrynan ótken asyl joq edi sheber úshin. Tizilgen názik saýsaqtar, Enoshıma jaǵalaýyndaǵy merýert qabyrshaqtar sıaqty, injý marjanǵa balaǵan jumyr ókshe, taýdaǵy káýsar tabanyn jýǵandaı jyltyr teri. Bul erkekterdiń qanyn keship, máıitin basyp ótetin aıaq qoı. Osy aıaqtyń ıesin sýretshi uzaq jyl izdegen. Naǵyz has sulý dep oılady ol.
Seıkıchı júrek dúrsilin basyp, beıtanystyń júzin kórmekke kúımeniń izin qýǵanmen, eki-úsh burylystan soń kóleńke kózden tasa boldy.
Seıkıchıdiń sezimi ǵalamat ǵashyqtyqqa ulasyp, jyl ótti. Besinshi jyldyń kóktemgi tańy. Sýretshi Fýkagavanyń Saga aýdanyndaǵy qonysynda tis tazalaǵyshyn tistep, qumyradaǵy omoto gúlin tamashalap turǵanda, baqtaǵy sharbaq qalqasynan bir qyz kórindi. Seıkıchı aıdahar hám jylanmen órnektelgen haorıge (kımono syrtynan kıetin kıim túri) qarap, tanys geısha jibergen bolar dep túıdi.
«Ápkemiz bul haorıdi sizge berip jiberdi, arqasyna bir sýret salyp berýińizdi suraıdy...» dep, boıjetken zaprangúl tústi fýroshıkı oraýyn ashyp, ishinen ártis Ivaı Todjákýdyń sýreti beınelengen qalyń qaǵazǵa oralǵan áıeldiń jibek kımonosy men hatty shyǵardy. Hat ıesi haorıge qatysty ótinish jazypty, sońynda hatty jetkizgen boıjetken jaqynda geısha bolatynyn, óziniń «sińlisi» retinde qol astyna ótetinin aıtady da, qyzǵa oń kózimen qaraýdy ótinedi. «Buryn kórmegen sıaqtymyn, sońǵy ýaqytta bunda kelmediń be?» dedi, Seıkıchı qyzdyń músininen kózin almaı. Jasy shamamen on alty, on jetide bolar dep oılady, biraq qyzdyń júzinde tolymdy sulýlyq bar edi, aılar boıy ýaqytyn saýyq - saıran mekeninde ótkizip, talaı erkektiń janyn elpitken kórkem músin. Ol eldegi bar bylyq pen búkil baılyq toǵysqan astanada ómir súrip, osy ortada ótken ǵajap jigitter men qylymsyǵan boıjetkenderdiń sıqyrly týyndysy ispetti edi. «Sen byltyr maýsymda Hıraseı jaqtan kúımemen qaıtpap pa ediń?» dedi, Seıkıchı qyzdy dálizge otyrǵyzyp, bıngo sandalıin kıgen názik aıaǵyna bajaılaı qarap. «Iá, ol kezde ákem tiri bolatyn, Hıraseıge meni jıi aparatyn» dep, qyz astarly suraqqa kúlimsireı jaýap qatty. «Bes jyl ótipti, seni kútkenime. Búgin júzdessem de, aıaǵyń esimde qalypty. Saǵan kórsetetin bir zatym bar, joǵary kóterileıik» dep, Seıkıchı qaıtýǵa yńǵaılanǵan qyzdyń qolynan tartyp, darıaǵa qaraıtyn ekinshi qabattaǵy sheberhanasyna apardy. Qos oram shyǵaryp, birin qyzdyń aldyna jaıyp saldy. Bul kóne Chý ımperatorynyń súıiktisi, qytaı hanshaıymy beınelengen sýret edi. Kartınadaǵy bıkesh injý-marjanmen bezendirilgen tájdiń salmaǵyn kótere almaı, balústradaǵa súıenip, molynan pishilgen jibek kóıleginiń etegi baspaldaqtan tómen tógilip, oń qolyna janan ustap, saraı baǵyndaǵy qurbandyqqa ákelingen erkekke qarap tur. Aıaq-qoly shynjyrmen tórt jaqtan temir baǵanǵa baılanǵan, aqyryn kútip, hanshaıymnyń aldynda basyn salbyratyp, kózin jumǵan erkek beınesi ǵajap beınelenipti.
Boıjetken kórkem kartınany kórgende kózi jaınap, erinderi dirildep ketti. Sol sátte onyń júzi kartınadaǵy hanshaıymnan aýmaı qalǵan-dy. Sýrettegi tylsym syrly «ózin» tapqandaı. «Bul kartınada seniń jan-dúnıeń kórinis tapqan» dedi, Seıkıchı kúlimsirigen kúıi boıjetkenniń kózine qarap turyp.
«Sonshalyqty úreıli dúnıeni maǵan nege kórsettińiz?» dedi, boıjetken kókpeńbek bolǵan júzin Seıkıchıge buryp. «Bul sýrettegi bıkesh sensiń. Onyń qany seniń boıyńda bar» dedi de, sýretshi ekinshi oramdy ashyp jiberdi. Kartına «Kóń» dep atalady eken. Sýrettiń qaq ortasynda jas qyz sakýranyń butaǵyna súıenip, aıaǵynyń astynda jatqan sansyz erkektiń máıitine qarap tur. Qyzdy aınala jeńis jyryn jyrlaǵan qustar ushyp júr. Kartınadaǵy qyzdyń kózinde tákkaparlyq pen shattyq túsi beınelenipti. Bul soǵystan keıingi kórinis pe, gúldi baqtaǵy kóktem sýreti me ? Kartınany kórgen boıjetken óz júreginde jasyryn jatqan bir nárse baryn sezdi.
«Osy kartınada seniń bolashaǵyń beınelengen. Erkek ataýly budan keıin sen úshin ómirin qıatyn bolady» dep, Seıkıchı qyzdan aýmaı qalǵan sýrettegi bıkeshti nusqady. «Beınebir kelesi ómirimde dúnıege kelgen (Býdda dini boıynsha adam birneshe ret týylady Sh.J.) ózimdi kórgendeımin. Tezirek sýretti jabyńyz» dep, qyz oramnan teris aınaldy da tatamıge jaıǵasty. Sodan soń «Rasynda ózimdi sol sýrettegi áıel sıaqty sezinemin. Shydaý múmkin emes, alyp tastańyzshy» dedi.
«Jaqsylap qarasańshy. Qazir qorqynyshty bolǵanmen úreı sezimi ótpeli ǵoı». Seıkıchıdiń júzinde mysqyl bar edi. Qyz basyn kótermedi. Kımonosynyń jeńimen júzin kólegeılep, «Ótinemin, meni bosatyńyz. Sizdiń qasyńyzdy bolýǵa qorqamyn» dep birneshe ret qaıtalady. «Toqtaı tur. Men seni ǵajap arýǵa aınaldyramyn» dep, Seıkıchı qyzǵa taqady. Kımonosynyń qoınynda golandıalyq dárigerden alǵan hloroform toly shısha jasyrylǵan edi.
Kún sáýlesi ózen betine túskende segiz tatamı kólemdegi sheberhana órtenerdeı qyzdy. Sý betinde júzgen sáýle qamsyz uıyqtap jatqan qyzdyń júzine, shıodjıdiń (japon úıindegi bólmearalyq esik) qaǵazyna altyn tolqyndar týdyryp dir-dir etedi. Esikti jaýyp tastap, tándi naqyshtaıtyn quraldaryn qolyna alǵan Seıkıchı sol sátte tapjylmastan otyryp qaldy. Sýretshi sol sátte alǵash áıel sulýlyǵyn sezindi. Sulýdyń júzine tesilgen kúıi on, júz jyl boıy osy bólmede otyrsam da qumarym qanbas dep oılady. Ejelgi Memfıs taıpasy Mysyr jerin pıramıdalar men sfınkstermen bezendirgeni sıaqty Seıkıchı qyzdyń minsiz tánin mahabbatymen boıamaq edi.
Sýretshi sol qolynyń shynashaǵy, atsyz saýsaǵy men bas barmaǵynyń arasyna qysqan qylqalamynyń ushyn qyzdyń arqasyna tıgizip, joǵarydan bastap oń qolmen ıne salýǵa kóshti. Jas tán bezendirýshiniń jany boıaýmen birge erip, terige sińip jatyr. Spırt aralasqan Rúkú (Japonıanyń Ońtústik ólkesi) qyzyl mıneralynyń ár tamshysy sýretshi ómiriniń tamshysyna aınalǵandaı. Sýretshi boıaýdan óz júreginiń túsin kórdi.
Tús aýyp, kóktemniń jaımashýaq kúni batýǵa taqady, Seıkıchıdiń qoly bir sátke de tynǵan joq, arýdyń uıqysy da buzylmady. Boıjetkenniń nege qaıtpaǵanyn bilýge kelgen geıshanyń ókiline «Ol qyz qaıtyp ketken» dep qaıtaryp jiberdi. Aı ózen jaǵasyndaǵy úılerge sáýlesin túsirip, arǵy bettegi Chıoshú meıramhanasy shatyrynyń ústine kóterilse de, tán naqyshtaý isi jartysyna da jetpegen edi. Seıkıchı shyraq jaryǵymen jumysyna berilgen. Árbir tal syzyqty túsirý sýretshige ońaı soqpady. Ineni suǵyp, sýyrǵan saıyn tereń kúrsinip, sol ıne dáp bir óziniń júregine qadalyp jatqandaı sezindi. Birazdan soń ıneniń izi dáý djıoroý órmekshisiniń pishinine ıe bop, aspan aǵarǵanda jaýyz qubyjyq segiz aıaǵyn sozyp, qyzdyń arqasynda jaıylyp jatty.
Kóktem túni joǵary - tómen júzgen ózendegi qaıyqtardyń eskeginiń dybysymen ashylyp, tańǵy jelmen jelbiregen aq jelkennen seıile bastaǵan tuman ishinde Nakasý, Hakodzakı, Rıoýgan araldaryndaǵy úılerdiń shatyry kún sáýlesimen jarqyraǵan shaqta, Seıkıchı qylqalamyn qoıyp, qyzdyń arqasyna jabysqan órmekshiniń sulbasyna kóz júgirttti. Sýretshiniń ómiri osy sýrette edi. Jumysyn bitirgen sýretshiniń jan-dúnıesi birtúrli bosap qaldy.
Qos kóleńke qozǵalyssyz. Bir kezde Seıkıchıdiń qarlyqqan báseń úni estildi: «Seni ǵajap arýǵa aınaldyrý úshin janymdy saldym, budan bylaı búkil Japonıada senen asqan sulý bolmas. Boıyńdaǵy úreıiń seıildi. Erkek ataýly seniń aıaǵyńnyń astyndaǵy kóń...»
Qyzdyń erninen jibekteı názik dybys shyqty. Esin jınaı bastaǵandaı. Árbir aýyr tynystaǵan saıyn órmekshiniń aıaqtary beınebir tiri jándik tárizdi jybyrlap, qozǵalady.
«Qıyn-aý saǵan. Tánińdi órmekshi qushyp jatyr». Osy sóz aıtylǵanda qyz kózin ashty. Kóz aı jaryǵyn molaıtqandaı, jarq-jurq etip, jigittiń júzine tústi.
«Arqamdaǵy sýretti tezirek kórsetińizshi. Maǵan ómirińizdi qıǵan ekensiz, múmkin burynǵydaı da sulý bolyp ketken shyǵarmyn?!».
Qyzdyń sózi uıqyly-oıaý aıtylsa, semserdeı ótkir edi.
«Boıaýy qanyq bolý úshin qazir ystyq sýǵa túsýiń kerek. Qınalsań da shyda» dep, Seıkıchı qyzdyń qulaǵyna janashyrlyqpen sybyrlady. «Shynymen sulý bolsam, qandaı qıyndyqqa bolsa da tózemin» dep, qyz tániniń aýyrǵanyna qaramaı kúlimsiredi.
«Aaı, ystyq sý ashytyp jatyr... Ótinemin, meni jalǵyz qaldyryp, ekinshi qabatqa baryńyzshy, beıshara halimdi er adamnyń kórgenin qalamaımyn»
Qyz ystyq sýdan shyqqan soń súrtinip te úlgermeı, Seıkıchıdiń qolyn qaǵyp tastap, aýyr azapqa jany shydamaı búk túsip edenge qulady.
Alba –julba shashy betine tógildi. Art jaǵynda aına bar. Aınadan appaq qos ókshe kórinedi. Kesheden beri ózgergen qyzdyń qylyǵyna Seıkıchı qatty tań qaldy. Ekinshi qabatqa kóterilip, jarty saǵat ótkende jýylǵan shashyn eki ıyǵyna túsirip, ústi-basyn retke keltirgen qyz kóterildi. Aýyr azaptyń izi de qalmaǵan, kózi móldirep, dálizdiń jaqtaýyna súıengen kúıi tumandanǵan aspanǵa qarap tur.
«Myna sýretterdi tánińdegi tańbamen qosa saǵan syılaımyn, endi qaıtýyńa bolady» dep, Seıkıchı oramdardy qyzdyń aldyna qoıdy.
«Burynǵy úreıden tolyq aryldym. Siz meniń aıaǵymnyń astyna tóselgen kóń boldyńyz» dep, qyz janaryn semserdeı jarq etkizdi. Qyzdyń qulaǵynda jeńis jyry jańǵyryp jatty. «Qaıtaryńda tánińdegi tańbany taǵy bir ret kórsetshi» dedi Seıkıchı.
Qyz únsiz basyn ızep, ıyǵynan kımonosyn túsirdi. Tańǵy sáýle tándegi tańbaǵa túskende arýdyń arqasy jarq etti.
Japon tilinen aýdarǵan Sharafat Jylqybaeva
