Tarıh qoınaýynda qalǵan Keńes Úkimeti tusynda qyzmet etpesek te, mektep tabaldyryǵyn attap, júıeniń oń jáne sol tustaryn kórgen urpaqpyz. Komsomol bop, pıoner atanbasaq ta, oktábrenok bolyp úlgerdik. Alǵashqy alǵan marapattyń sımvoly retinde keýdege taqqan oktábrenok qyzyl juldyzy áli saqtaýly. Keńes Úkimetin ańsap otyr deısiz be? Kim qalaı dese de kózben kórgendi joqqa shyǵara almaısyń. Endi kelmeske ketken sol júıeniń biraz erekshelikterin, ıaǵnı jaqsyly-jamandy tustaryn saralap kóreıik.
On artyqshylyq:
1. Adamdar óz sózine jaýap berýge, qoǵamdyq tártipke baǵynýǵa, ujymdyq prınsıpterge qyzmet etýge tárbıelendi. Sondyqtan, ótirikshiler, jaǵympaz, opasyzdar qyzmet jolynda óspeıtin, olarǵa tómengi sortty jandar dep qarap, qadirlemeıtin. Eldiń aldynda jeksuryn bolmas úshin adamdar barynsha ar-ojdan prınsıpterin ustanýǵa tyrysatyn.
2. Adamdar arzan sózge áýes bolmaýǵa, irilikke tárbıelendi. Etıka-estetıka keńestik qoǵamnyń basty ustanymdary boldy. Máselen, teatrǵa qolyna sýsyn bótelkesi, t.b. ustap, qalaı bolsa kıinip barǵandar bolmaıtyn. Mádenı oryndarǵa taza ári úılesimdi kıinip barý mindet sıaqty edi. Qyzdar jyrtyq djınsy, egde áıelder butyn tyrtıtyp tar shalbar kıip, álem-jálem boıanyp, mádenı mekeme esigin ashpaıtyn. Teatr, konsertte otyrǵandar ysqyryp, qıqýlamaıtyn. Qysqasy, joǵary mádenıetti bolý árkimniń mindeti bolatyn.
3. Kitap oqý sán bolǵan zaman. Dúnıejúzi klasıkteriniń barlyq eńbekteri orys tiline adýarylyp, bul jóninen keńes halqy túgel saýatty boldy desek ótirik emes. Aýyldaǵy malshy, traktorshylarǵa deıin júzdegen myń tırajdy respýblıkalyq jáne odaqtyq gazet-jýrnaldardy eshkimniń májbúrleýinsiz jazdyrtyp alyp oqıtyn. "Kezinde ákem qoıyn óriske jiberip qoıyp, mynadaı-mynandaı gazetterden bas almaýshy edi" degen áńgimelerdi sol kezdegi urpaqtyń aýzynan búginde estip júrmiz.
4. Bireýdiń kóńildesi bolyp, bastyqtyń azamattyq nekedegi áıeli bolyp júrip qyzmetin ósirgen, dıplomdy satyp alǵan, kópshiliktiń aldynda ózin dury ustaýdy da bilmeıtin, yrjalaqtaǵan, qylmyńdaǵan bıkeshter bolmaıtyn. Bolǵannyń ózinde ondaılardy tipti hatshy etip te jumysqa qabyldamaıtyn.
5. Shet eldikterge qatal synı kózben qaraıtyn. Onsyz da az keletin kez-kelgen shet el ókiline Keńes adamy kúdikpen qaraıtyn. Kóbinese "tyńshylyq maqsatta keldi me?" dep kúdiktenetin. Sonyń arqasynda mısıonerlik sıaqty eldi buzatyn ıdeologıalyq ý el ishine taraǵan joq. SPID sıaqty aýrýlar bolmady.
6.Eńbek adamy shynaıy túrde baǵalandy. Alpaýyt baı jáne kúnin áreń kórip otyrǵan kedeı dep bólinbegen, teń qoǵam boldy. Kezinde kóp qoı ósirgen, búginde zeınettegi malshy áıeliniń Máskeýdegi joǵary shendilerge arnalǵan shıpajaıda qalaı demalǵanyn óz aýzynan estigenbiz.
7. Kez-kelgen adam mınıstrge kirip, máselesin sheshe alatyn. Kez-kelgen Keńes azamatynyń haty quzyrly mekemege jetip, jaýap alynatyn. Ol kezde mınıstr,t.b. shendilerdi malshy, jaı jumysshydan artyq kórip, máımóńkelep, asyra qurmettemeıtin. Iaǵnı sheneýnikter halyqtyń shynaıy "quly" bolatyn. Saltanatty jınalysta zor eńbek sińirgen malshy, traktorshylar tórde otyratyn.
8. Nan, sút ónimderi, t.b. azyq-túliktiń sonymen qatar jemis-jıdektiń 100 paıyz taza tabıǵı bolýy. Mektepterde bastaýysh synyp oqýshylary tegin tamaqtanatyn. 1 synypta úsh mezgil tamaqtandyrý kezinde ishken qoıý aırannyń dámin áli umytqan joqpyz. Shyryndar men tátti toqashtar da 100 paıyz tabıǵı ónimderden ázirlenetin. Sondyqtan ishek-qaryn aýrýlarynyń japaı taralýy degen bolmaıtyn. Azyq-túlikke hımıalyq qosyndylar salý 1990 jyldardyń ortasynda beleń aldy.
9. Kıim-keshek 1980 jyldarǵa deıin negizinen tapshy bolsa da 100 paıyz tabıǵı taza kezdemelerden tigiletin. Denege jumsaq, densaýlyqqa zıansyz edi.
10.Qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndaryn sanıtarlyq mekeme jıi tekserip, jumysyn qadaǵalap otyratyn. Ondaıda "para berip azýyn alý" degen bolmaıtyn. Sondyqtan " juqpaly dertti aspazshy", "astan ýlaný" degendi el estimeıtin.
Bes kemshilik:
1. Keńes kezindegi qazaq qoǵamynda orys tilin joǵary qoıyp, orys ultynyń ókilin qazaq ultynyń ókilinen bıikteý qoıyp (ony Máskeý talap etpese de), jaǵympazdaný degen dert bolǵan. On qazaq jınalsa mindetti túrde oryssha sóıleıtin. Qazaqsha sóılegenderge "orys úkimeti" shekteý qoımasa da, keıbir qazaqtar orys tilin sán kóretin.
2. Ol kezdegi qazaq qoǵamynda (bul turǵydan Máskeý tarapynan qysym kórmese de) ulttyq salt-dástúrdi mensinbeýshilik, qazaq mádenıetiniń jaýharlaryn syrt kózge kórsetýdi artta qalý dep túsiný tárizdi jaramsaqtyq áreketter bolǵan.
3. Taýar tapshylyǵy. Qazirgideı sýpermarketterde taýar tolyp turǵan kezdi ol zamannyń adamdary kózderine de elestetpegen shyǵar. Biraq buny kemshilik deýge de bolmas. Óıtkeni, İİ dúnıejúzilik soǵystan keıin jalǵyz KSRO emes, álemniń kóptegen elderi ekonomıkalyq damý satysynyń alǵashqy baspaldaqtaryn ótkerip jatqan.
4. Maskúnemderdiń kóp bolýy. Talaı jaqsy-jaısań azamattardyń araqtyń saldarynan quryp ketkeni týraly álgi kúnge deıin aıtylyp, jazylyp júr. Araq sol kezdegi qazaq qoǵamynyń basty derti ári jaýy bolatyn. Az sandy ulttarǵa araqty kóbirek ishkizip, ulttyq sanasynan aıyrý degen jymysqy saıasattyń júrgeni týraly tarıhı jazbalardan belgili. Sibirdegi az sandy ulttar da araqtyń zardabyn kóp tartty.
5.Dúkenderde shoshqa maıy qosylǵan "kolbasanyń" kóptep satylýy jáne onyń qaladaǵy qazaq balalarynyń kúndelikti asyna aınalýy. Asqanalarda da osyndaı "kolbasalar" beriletin...
Dana Qamshybek
