Shymkent qalasynda «Ál-Bilál» degen meshit bar. On shaqty jyl buryn sol meshit shahardaǵy uzyn saqal, qysqa balaqtylardyń «pıtomnıgine» aınalyp kete jazdaǵan-dy. Áıteýir, ımamyn aýystyryp, UQK aralasyp sáláfı-ýahabılediń ózimbilermendik áreketteri tıylǵany bar. Sol alasapyran kezeńde «Ál Bilál» meshitinde qyzmet etken ımam – Táńirbergen Shaımerdenulyn suhbatqa tartqan edik.
- Qaı qoǵamdy da sorlatatyn saýatsyzdyq qoı. Al, dinı saýatsyzdyqtyń saldary aýyr eken. Buryn «terakt» degen sumdyqty kınodan kórsek, óz elimizde bolǵan jaıttar záreni ushyrdy. Oıda joqta tutqıyldan tap berip júr. Dinniń atyn jamylyp qoǵamdy ylańdaý musylmanǵa tán emes ekeni anyq. Sharıǵattyń úkimi qandaı jalpy búlikshilerge qatysty?
- Qurandy oqyp, hadısterdi tanyǵan saýatty adamdar, ıaǵnı ǵalymdar, sahabalar eshqashan «fıtna» (búlik) shyǵarmaǵan. Quranda: «Kinásyz bir kisini óltirý – búkil adamzatty óltirgenmen birdeı kúnáǵa batady» - degen aıat bar. Al, «bir elde búlik shyǵarý – ol adam óltirýden de aýyr kúná» - deıdi. Qoǵamnyń tynyshtyǵyn buzyp, búlik shyǵarý – adam óltirgennen de aýyr kúná eken. Búlikshiler kúnáharlar. Islam dini búlikke úzildi-kesildi qarsy. Omar ıbn Abdýl-Azız degen sahaba, ári Paıǵambarymyzdan s.a.ý keıin dinge qatysty patýanyń bárin shyǵarǵan uly ustaz bolǵan. Mekkelik jamaǵat namazdy oǵan uıyp oqyǵan. Bir kúni Hajajız degen patsha Mekkege basyp kiredi. Sodan ımamdy moıyndamaı, namazdy ózi ótkizetinin jarıa etedi. Biraq, onyń ımam bolǵanyn mekkelik musylmandar qalamady. Óıtkeni ol eń zalym patsha edi. Sol kezde halyq Hazireti Abdýl-Azızge qarady, «Sol kisi Hajajızben birgen namazǵa turar ma eken, álde ketip qalar ma eken»- dep. Omar ıbn Abdýl-Azız zulym patshaǵa uıyp namaz oqydy. Eger ol ketip qalǵanda, barlyq jamaǵat turyp ketip qalar edi de, búlik shyǵar edi. Sol fıtnany shyǵarmaý úshin, uly ustaz eń zalym patshaǵa uıyp namaz oqydy. Al, ózderin sáláfımiz dep júrgen ýahabıler meshitte ımamdarmen aıtysyp turyp alady. Imamdardy tyńdamaıdy. Quranda din ıelerine baǵyný kerektigi aıtylǵan. Olardyki saýatsyzdyq emeı, ne? Bastapqyda ashyqtan-ashyq tartysyp, ózderiniń kim ekenderinen habar berip qoıýshy edi. Al, birneshe jyldan beri úndemeıtin «madhalıdterge» aınaldy. «Úndemegennen úıdeı bále shyǵady» degen emes pe. Qazir olar burynǵydan beter qaýipti.
- Iá, úı ishine de úndemeı, eshkimge de eskertpeı Sırıa asyp, «jıhadshy» atanyp jatyr, adamdar. Qazaqtardyń solardyń qatarynan tabylyp jatqany qynjyltady. «Allahý akbar» dep maldy ǵana baýyzdaýshy edi. Jıhadshylar úshin adamnyń mal qurly qadiri bolmaı qaldy. Beıbit kúnde ol neǵylǵan «jıhad»?
- Qasıetti Quranda «jıhad» (soǵysý) sózi 35 ret aıtylsa da, tórt-aq jerde ǵana soǵysý týrasynda habar berilgen. Kápirler musylmandardy qyryp bara jatqandyqtan: «Qarý al» degen aıattar túsken. Biraq Alla Taǵala ony tek Paıǵambarymyzǵa s.a.ý buıyrdy. Oǵan deıin de, odan keıin de dinimiz úshin eshkim qolyna qarý alǵan emes. Islam tipti basqa dinniń ókili bolsyn, jalpy jazyqsyz kisi óltirýge tıym salǵan. Al, musylman musylmandy óltirýge múlde bolmaıdy. Nábıimiz s.a.ý: «Bir-birine qarý kezengen eki musylman da – tozaqy. Óltirgen adamnyń da, ólgen adamnyń da maqsaty óltirý bolǵany úshin - tozaqy» - degen. Birde Paıǵambarymyz s.a.ý sahabalaryna: «Kishi jıhadtan, eń úlken jıhadqa kele jatyrmyz» - dedi. Sonda sahabalary «Ýa, Rasýlallah, budan úlken jıhad bola ma?» dep, tań qaldy. Paıǵambarymyz s.a.ý: «Eń úlken jıhad – nápsimen kúresý» degen. Qazir nápsimen kúresýden basqa «jıhad» bolmaýy kerek. Ár adam óz nápsisimen kúresýi tıis. Iaǵnı, adam týǵannan bastap, ólgenge deıingi tárbıesi – sol jıhad. Ýahabıler «jıhadty» jeleý etip, adamdardy qyryp, qalalardy qıratyp jatyr. Adam túgil, shybyndy óltirmeıtin musylmandarǵa úsh qaınasa da sorpasy qosylmaıdy, olardyń. Radıkaldy top múshelerinde din de, ıman da joq. Olardyki din úshin «soǵys» emes, bılikke jetý jolyndaǵy jendettik qoı.
- «Óziń bilme, bilgenniń tilin alma» degen qarǵysty-maqal bar. Keıde keshe ǵana dinge kele salyp, myń jyldyq áýlıe qusap áńgime aıtatyndarǵa qaıran qalam, óz basym. Dinniń keremetterin ǵylymdar ǵylymı turǵydan dáleldep bola almaı jatqanda, bul qaıdan shyqqan óńsheń «ǵulamalar» deıdi ekensiń. Saqaldynyń bári sáláfı emes, qarapaıym jurtshylyq olardy áńgimesinen qalaı tanysa bolady?
- «Aqıda» degen senim ilimi bar. Sofy Ál-Ár atty ǵalym: «Aqıdany bilmegen «shaıtan»-qaýymynyń myń jyl jasaǵan qulshylyǵy aspanǵa ushqan jelmen teń» degen. Aqıda – ımandy zertteıtin ǵylym. Aqıda ilimin bilmegen adamnyń qulshylyqtaryny qaıyry joq. Mysaly, Quran-Kárimniń aıattary ekige bólinedi. Áýelgisi, tek adamzat úshin málim etilgen «Mýhkam» aıattar. Ekinshisi maǵynasy tek Allaǵa aıan «Mýtashabıh» aıattar. Iaǵnı, adam balasyna maǵynasy tek Allaǵa ǵana aıan aıattarmen talasýyna, sóz qylýyna, tipti oılaýyna da bolmaıdy. Oǵan talasý – kúná. Al, sáláfı-ýahabıler Allanyń sıpattaryn sóz qylady. Mysaly, biz «Rahman – arshyny meńgerdi» dep aıtsaq, olar «Alla arshyǵa otyrdy, turdy, ornyqty» dep bir nársege táýeldi etip qoıady. Jaratqan Iemiz eshnársege táýeldi emes, eshnársege uqsamaıdy da, Ol týmaǵan da, týylmaǵan, eshnársege muqtaj emes. Buǵan eshqandaı talasýǵa bolmaıdy. Bizdiń mindet Quran, hadıs, sharıǵat talaptaryna saı amal qylý, Allany zikir etý, Allaǵa ne tán ekenine daýlasý emes. Musylman adam sóz talastyrmaıdy. «Sizdiki durys» dep qoıa salady. Al, olar ózderiniń adasyp júrgenderimen qoımaı, basqalardy jańylystyrady.
- Áleýmettik jelini ashsań, neshe túrli talas-tartystardy kóresiń. Qazir ásire belsendi bola bastady, olardyń ýaǵyzshylary. Keıde eriksiz kúlkiń keledi. Sonda ımamdarmen aıtysqanda saýatsyzdyqtarynan arlanbaı ma, qalaı?
- Olar dinı saýatsyz. Súıengenderi tórt-bes hadıs. «Eı» dep ornynan túregelip suraq qoıǵanda, «mynaý, ne der eken» dep qalasyń. Tartysty bastap alady da, jaýabyna dálel tappaı qalsa, tura qashady. Sebebi dinı bilimi taıaz, mázhabta da joq, súıenetin negizderi de álsiz. Olar hadısterdi de, Qurannyń tápsirlerin de oqymaǵan. Pir tutqan sheıhtary da shynaıy dinnen habarsyz. Olar Al-Banı, Ibn Tabıa, Ibn Baaz degen sheıhtaryn, sondaı-aq elimizde tarap jatqan Oktam, Rınat, Naıl degen kósemderin ǵana tyńdaý kerek dep oılaıdy. Imamdardy «bıdǵatshylar» dep ǵaıbattaıdy. Mysaly, Paıǵambarymyzdan s.a.ý beri qaraı musylman jamaǵat ımamdarǵa «ıtaǵat» (baǵynǵan) etken. Quranda sıpattaǵandaı olar «júrekteriniń qyńyry bar» adamdar ǵoı, bizdi tyńdamaıdy. Olardyń eń úlken qateligi de sol, ımamdardy tyńdamaıtynynda. Adasqan aǵym. Olardyń oıy elge iritki salý. Eger solar saýatty bolsa, ımamdar sıaqty jumys istesin, izdensin. «Mázhabtamyz» deıdi, biraq ustanbaıdy. Adamdy aldaıdy. Mázhab degen – mektep. Mektepte bilim alyp, tárbıe kórmegen bala qandaı bolady. Sol sıaqty ǵoı, bul da. Musylmandar tórt mázhabpen júredi. Tórteýi de «Áhlı – sýnna ýál-jamaa» qaýymyna kiredi. Bárimiz sol tórt mázhabtyń birinde bolýymyz kerek. Al, olarda mázhab joq. Din men dástúrdi bóle jarady. Quranda ár el óz dástúrimen dindi sabaqtastaryp ómir súrýleri qajettigi aıtylǵan. Ádet-ǵuryp sharıǵatqa qaıshy kelmese, haram emes. Al, olarǵa salsań, bári haram, bata qaıyrý da, sálem salý da, janaza shyǵarý da haram, namaz oqymaǵandar - kápir.
- Qazir keıbireýler sáláfı-ýahabılerdiń baryna ımamdardy kinálap júr ǵoı. Shyn mánisinde osy másele qylań bergeli ımamdar kúresip kele jatqany bizge málim. Qazir «lıkvıdator» ımamdar da bar. Biz sondaı áriptesterińizdi izdep taýyp, suhbat alýǵa tyrysýdamyz. On jyldan asypty, Shymkenttegi «Ál-Bilál» meshitindegi sumdyqtyń beti ashylyp, daýdyń basylǵanyna da. Siz sol kezde ottyń ortasyna túsip, shyqtyńyz. Tipti ýahabılermen kúreskenińiz úshin óz basyńyz daýǵa qala jazdap edi. Kimge unamaı qalǵanyńyzdy qaıdam, qazir bar-joǵyńyz bilinbeı qaldy. Ótkenge salaýat desek te, áńgimelep berseńiz eken. Olarǵa qarsy turý úshin ne istemek kerek?
- Bárimizdiń de qorǵanymyz - Alla, qalqanymyz – Quran. Qorǵaný úshin «sýyq» qarýdyń qajeti joq. Imamdarǵa keregi - tereń bilim. Sol jyldary óte qıyn jaǵdaılar boldy. Umytylyp ketken nárseni, eske salyp tursyz. Eldiń yntymaǵyn saqtaý úshin bar kúshimizdi salyp kúrestik. «Ál-Bilál» meshitindegi jamaǵattyń 70 paıyzy sondaı aǵymnyń jeteginde edi. Kúndelikti saýat ashý dáristeri ótkizip, úzdiksiz ýaǵyz-nasıhat júrgizdik, árqaısysymen jeke dara sóılestik. Kóp tartys boldy. Birte-birte, ýahbılerdiń qataryna jańadan qosylǵan adamnyń kópshiligi raıynan qaıtty. Al, burynnan sińisip ketkenderi sol kúıi qaldy, olar áli de júr. Ol kezde sáláfı-ýahabıler óz bilgenderin istedi. Meshitte ýaǵyz aıtylyp jatsa, qulaqtaryn «naýshnıkpen» tyǵyndap alatyn. Úlken kisilerge dóreki sóıleıtin. Uıat - ımannyń jartysy. Olar da uıat ta, aıat ta joq. Shyn musylman úlkenderdi qurmetteıdi. Al, olar meshit jamaǵatyndaǵy qarıalarǵa judyryq jumsaǵan. Talaı ret bizdiń qyzmetkerlerimizdi de urǵandary da boldy. Qudaı keshirsin, olardyń da jaǵasynan aldyq, sabyrǵa shaqyrdyq, táýbege kelgeni keldi, kelmegeni eptep sabasyna tústi. Kúnde meshitke qarýlanyp kelip, meniń «janazamdy shyǵaramyz» dep ketti. Tún ortasynda jumystan shyqsam, úıge deıin ańdyp ta júrdi. Álbette ondaı jaǵdaıda óziń úshin emes, otbasyńnyń qaýipsizdigi úshin alańdaısyń. Desek te asyl dinimiz ben elimizdiń janynda bizdiń paqyr basymyz ne, «táıiri». Alla ádiletti. Olardyń bizge kózdegen oqtary, ózderine atylyp, birin-biri óltirip bitken edi. Kóbi sottalyp ta ketti. Osylaısha tártip ornaǵan, Shúkir. Men ol meshitte 11 aı ǵana jumys istedim. Teledıdarlardan qatty-qatty aıttyq. Bireýlerge ol unamaı qaldy. Paıǵambarymyz s.a.ý aıtqan: «Shyndyq ashshy bolady» dep. Bireýge unaısyń, bireýge unamaısyń degendeı… On jyl buryn sol topqa kirgen jastar qazir jigit aǵasy bop qaldy. Sol kezde sottalǵandardyń aldy túrmeden shyǵyp jatyr. Biraq, ol jaqtan túzelip oralyp jatqan joq. Sebebi olar sol baıaǵy bir «kasseta». Olar eshqashan ońalmaıdy.
- Imandy bala jaman adam bolmaıdy. Jylda Múftıattyń nusqaýymen jaz boıy eldegi meshitterdiń barlyǵynda derlik «saýat ashý» kýrstary ótkiziledi. Bir baıqaǵanymyz, kóbinese jylda keletin sol baıaǵy shákirtter. Sol balalar meshittiń kýrstaryna qatysyp-aq, bes-alty jyl qatarynan oqyp, táp-táýir bilim alyp jatyr. Dese de bul óte az. Jastardy dinı saýattandyrý úshin ne istemek kerek?
- Allaǵa Shúkir, qazir, halyqtyń kózi ashylyp keledi. Eń bolmaǵanda jat aǵymdar men týra dindi ajyrata alatyndaı dárejege jetti. Dinı bilimdi bolatyn zamanda ómir súrýdemiz. Al, ata-ananyń dinnen habary bolmasa, balaǵa qalaı úıretedi. Imamnyń mindeti meshitke kelgen jamaǵatty jaqsylyqqa shaqyryp, jamandyqtan tıý, barǵan jerinde ýaǵyz aıtý. Árbir úıdiń esigin qaǵyp, dindi úıretýge mindetti emes, ımamdar. Shúkir, qazir Dinı Basqarmanyń saıttary bar, gazet-jornaldary bar, din nasıhattalmaı jatqan joq, tek týra dindi izdenetinder kóbeıse eken. Adamdar meshitke óz aıaqtarymen kelýleri kerek. Ásirese, balalardy, jastardy kóp oqytý qajet. «Oıbaı, meshitke barma! Barsań, ýahabıs bop ketesiń» - dep meshitten balalaryn qashyratyn ata-analar da bar. Meshitke jibermeý – kúná. Meshit – ol Allanyń úıi. Ol jerde týra dindi úıretedi. Árkim óz balasyn meshitke ákelip, ımamnyń qolyna tapsyrsa qýana qarsy alamyz. Dáris berýge árdaıym daıarmyz. Ata-ananyń bul ómirdegi bir paryzy – urpaqtaryn dinı saýatty etý. Aqyrette osy úshin suralady, ata-ana. Bárimiz balaǵa dindi úıretýdi úlken jaýapkershilik dep sezinýimiz kerek. Bizdiń myńnan astam shákirtimiz bar. Olardyń árqaısysy ártúrli salada qyzmet etip júr, qazir. Esesine olar ımany myqty, dinı saýatty. Sondyqtan, adaspaıdy. Al, meshitke kelip turyp, ishke kirmeı, syrtyn ańdyǵan sáláfılerge erip ketetin jastar adasýda. Óıtkeni ol jas, qalaı ıseń, solaı ketedi. Bir jaǵynan álgiler aqsha usynsa, aldanyp qalýlary da ábden múmkin. Aqsha ne istetpeıdi? Sondyqtan bala men jastar tárbıesine ata-ana kóptep kóńil bólý kerek.
- Zańnyń qashan kúsheıtiletini belgisiz. Ony kútip, qol qýsyryp qarap otyratyn ýaqyt emes. Imamdar jınalystan shyqpaıdy. Keıde ákimdiktiń «qolbalasy» bop ketken be dep qalasyń. Bul jaqta da «senzýra», «qaǵazbastylyq». Sizderdiń mindetterińiz dindi nasıhattaý, kitap jazý emes pe? Shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa ýaqyt bar ma, ózi. Dinniń nasıhattalýyna kóńilińiz tola ma?
- Shúkir, Dinı Basqarmanyń saıttary men áleýmettik jelide arnaıy ustazdardyń ýaǵyzdary tolyp tur. Múftıattyń janynan shyǵatyn gazet-jornaldar, aǵartýshylyq kitaptar taǵy bar. Aptasynda bir ýaǵyz kórsetse de, telearnalar da dinge septigin tıgizip keledi. Meshitterde namaz saıyn jamaǵattyń suraqtaryna jaýap beredi, ımamdar. Qazaqstan Musylmandary Dinı Basqarmasynyń patýa bólimi de jumys istep jatyr. Múftıat sáláfı-ýahabılik aǵymdardy áldeqashan «radıkaldy» dep tanyp, patýa shyǵaryp qoıǵan. Endi olardy meshitte ımamdardy, memlekette qoǵamdy qurmetteıtindeı etip, zańmen tártipke baǵyndyrǵan jón. Óıtkeni olar ýaǵyzǵa moıynsunbaıdy. Múftıattan bastap, aıtylmaı jatqan meshit joq shyǵar. «Tártipke bas ıgen qul bolmaıdy» degen. Baǵynsyn. Biz meshitke «kápir» kirse de, «ket» dep aıta almaımyz. Olar sony paıdalanady. Bizde meshitte bas kótergen ýahabılerdi qamap tastaıtyndaı quzyret joq. Sondyqtan bar kináni ımamdarǵa artyp qoıý durys emes. Kazir ımamdarǵa kitap jazýǵa ýaqyt tapshy. Bizdiń «jıhad» dinı saýat ashý bop tur ǵoı. Biraq sol eń kerek aýdıtorıaǵa túse almaı júrmiz. Máselen, mektepter men JOO-nyń esikteri jabyq, biz úshin. Al, buzylyp ta, adasyp ta jatqandardyń kóbi kimder jastar men jetkinshekter. Balalardyń oıynhana, býkmekerlik klýbtarda júrgenine úndemeıdi. Al, meshit, ımam dese, ata-analardyń da, mektep dırektorlarynyń da tóbe shashtary tik turady. Sóıtedi de, balalardy tártipsiz dep sógedi. Islam dini ımandylyqqa shaqyrady. Imandy adam jaman bolmaıdy. Burynǵylar aıtypty: «Dinsiz adam bolýy múmkin, dinsiz qoǵam bolmaıdy» dep. Barlyq másele dinniń aralasýymen sheshilgen. Áli de bar. Máselen, Rımde papalaryna súıenedi. Bizdiń halyqtyń da dástúrli dinge moınyn burý kerek. Paıǵambarymyz s.a.ý «Halyqty yntymaqqa, dinge - nasıhat shaqyrady» degen. Nasıhat bolmaǵan jerde yntymaq bolmaıdy.
- Suhbatyńyzǵa rahmet! Jaratqan ıemizdiń panasynda bolaıyq, árdaıym!
PS: Paıǵambarymyz s.a.ý: «Meniń súnnetimdi jáne menen keıingi ádiletti halıfalardyń súnnetin saqtańdar» - degen. Talasyp-tartyspaı, kópshilikpen birge bolýymyz kerektigin eskertken. Kópshilik degenimiz – Paıǵambarymyzben s.a.ý odan keıingi tórt halıfanyń, sahabalardyń ustanymdaryn saqtaýshylar. Olar «Áhlı – sýnna ýál-jamaa» qaýymy bop sanalady. Álemdegi musylmandardyń 87 paıyzy «Áhlı – sýnna ýál-jamaa». Onyń ishinde Imam-aǵzam Ábý-Hanıfa mazhabyn ustanýshylar – 52-54 paıyzdy quraıdy. Paıǵambarymyz s.a.ý: «Meniń úmmetim 73 topqa bólinedi. Onyń jetpis ekisi tozaqta, bireýi ǵana jannatta bolady» - degende, sahabalary tozaqylaryn emes, jannattyqtaryn suraǵan. Paıǵambarymyz s.a.ý Qurannan bir aıat oqyp: «Áhlı – sýnna ýál-jamaa» degen eken. Jıhadshylar da, ýahabıler de, radıkaldy toptardyń eshbiri de «Áhlı – sýnna ýál-jamaa» qaýymynan emes. Tozaqy eken. Olar ózderin «Áhlı -sýnna ýál-jamaa» qaýymynanbyz dep adal atymyzdy lastap, jymysqy oılaryn júzege asyryp júr. Islam dini zorlyq-zombylyqty, soǵysty eshqashan quptamaıdy. Sondyqtan, ımanymyz ben sanamyzǵa saq bolaıyq.
Suhbattasqan Móldir Nurman
