«Sanany turmys bıleıdi». Turmystan buryn jumysty qup kórip, talaı qyzdar «oń bosaǵada» otyryp qalyp jatyr. Jaıly jer izdep, «jaǵdaı túzeımiz» dep «súrboıdaq» bop jigitter de júr. Qyzdar: «normalnyı jigit joq», jigitter jaǵy: «normalnyı qyz joq» dep aqtalady. «Normalnyı» degen «jargon» ótimdi bop tur, qazir. Sonda qyz ben jigit bitkenniń bári «ne normalnyı» ma, qalaı? Uldan - ulyq, qyzdan - qylyq qurydy. Kishkentaıynan qatań tárbıemen ósken kóptegen qyzdar, nege turmys qurar shaǵynda ádepten attap ketedi eken. Segiz qyz ósirip, bárin de aman-esen uıasynan ushyryp, qutty oryndaryna qondyrǵan Ryskúl Baltabaeva «bizdi qurtqan batys» deıdi. Sóziniń «jany» bar, «jelókpe» jastar jahandanýdyń «qulqynynda» jutylyp barady.
RYSKÚL BALTABAEVA, zeınetker
- Qyz balasyn qadiriniń barynda uzatqan durys. 18-19 jas shamasy qyzdardyń naǵyz kelin bolatyn jasy. Aýylda turyp, qazaqı tárbıemen ósken qyzdar qalaǵa oqýǵa ketip «buzylady». Eń birinshi shashyn qysqartady. Shash qysqarǵan soń, aqyl qysqarady, etegi qysqarady, sózi ózgeredi. Sońynda keıbiri temekige áýestenip, aýzyn araqqa bylǵap, qadirin qashyryp bitedi. Ókpesi de, qursaǵy da ýlanǵan, aýzy sasyq ondaı jar eshkimge kerek emes?Ólmeı-aq, on eki qyz týdyq. Durys tárbıeledik degen oıdamyn. Keshqurym úıden shyǵarmaı, bári de turmys qurǵansha, kúzettik. ári bir-bir shańyraqtyń uıytqysy bop ómir súrip jatyr. Qyz balasyna uıadan ushqansha tárbıe jaıynda aıta berý kerek. Qyzdyń jaqsy bolmaǵy -anasynan.
Hosh delik! Qazirgi qyzdardyń kelin bolýdaǵy tanymy deımiz be, túsinigi deımiz be, tipti túsiniksiz. Ne kúıeýin, ne enesin, ne atasyn syılaı bilmeıtin, kelinder kóp. Otbasynyń beriktigi áıelge baılanysty. Burynǵynyń áıelderi qazirgideı órkenıetti kórmese de, kóshpendi ǵumyr keshse de, turmystyń taýqymetin tartsa da, januıanyń bútindigin saqtaǵan. Keńestik ker zamanda da qazaqy tárbıeniń qazyǵy myqty bolǵandyqtan shyǵar, kelinder óz qadirin ketirmeýshi edi. Al, qazir aıtýǵa aýyz barmaıdy. Keshe úılengen tórt erli-zaıyptynyń bireýi búgin ajyrasyp jatyr. Buǵan boıdaqtar men boıjetkenderdi qosyńyz. Sonymen uzyn-sany qansha adamnyń jalǵyzjarym ómir súrip jatqanyn eshkim bilmeıdi. Bıyl 28 jasqa tolǵan Gúlnár Botabekova kelin bop, sálem salýdy armandamaıdy. Kúıeý jigittiń baıyn kútedi.
GÚLNÁR BOTABEKOVA, «Káriqyz»
- Endi 2 jylda 30 jasqa tolam. Menimen jasty synyptastarym, dostarymnyń bári úılenip, balaly bop ketken. Al, men «karera» qýyp júrdim. Ata-anama kómekteseıin, qarasaıyn dedim. Odan aldymdaǵy ápkelerimdi kútip júrgenimde, «káriqyzdardyń» qataryna qosyldym. Meni endi kim alady? Otbasyn qurǵanda da, kúıeýime erte turyp tamaq daıyndap, onyń kir-qońyn jýyp júrgim kelmeıdi. Ata-enemniń de synyn kótere almaspyn. Maǵan úıden emes, kósheden tamaqtanyp, saýyq salyp, ózimen birge ertip júre beretin, menen aqshasyn aıamaıtyn erkek durys degen oıdamyn. HHİ ǵasyrda ómir súrip jatyrmyz ǵoı, esh aıyby joq, menińshe.
Oqyǵan-toqyǵany bar qyzdardyń aıtary osy. Ár nárse óz ýaǵynda degendeı, jasy kelgen jigitti de, qyzdy da úılenýge asyqtyrý kerek. Áıtpegende adam tańdap qalady. Baıaǵyda ájelerimiz: «Basynda shápkisi, qoltyǵynda pápkisi bar, baıdy kútip júrsińder me?» - dep «káriqyzdardy» ájýalaıtyn edi. «Eldiń bárine birdeı ataly baı qaıdan bolsyn»! Osyndaı-osyndaıdan keıin, qazir qoǵamda jigitterdiń ózinen 10-15 jas úlken áıelderge úılenýi jıilep keledi. Olardyń mundaı qadamdaryn úsh jaqty qaraý qajet. Birinshisi: jasy úlken kelinshekter aqyl toqtatyp, eriniń qadirin biletindikten; ekinshisi: áıelderdiń barlyq jaǵdaıy jasaýly, qosymsha materıaldyq kómek talap etpeıtindikten; úshinshisi: Hadısha r.a anamyzdy alǵanyndaı Paıǵambarymyzdyń s.a.ý izimen jasy úlken áıelge úılenýdi hosh kóredi eken. Biz osy úsh túrli ustanymdaǵy jigittermen suhbattasqan edik.
DANIAR PAZYL, boıdaq
- Maǵan tek qana jasy úlken qyzdar unaıdy. Ózimmen jasty qyzdarmen áńgimem jaraspaıdy. Al, úlken qyz-kelinshekterdiń túsinigi mol, tátpishtep eshnárse aıtpaısyń, úıretip te jatpaısyń. Jas qyzdardyń úıinde anasy bermegen tárbıesin, ne úshin enesi berý kerek. 20 jasqa jetkenshe tamaq pisirýdi úırenbese, nesine qyz bop týǵan. Biraq jasy úlken qyzǵa úılenýge anam qarsy. Qazir 13 jas úlken súıiktim bar, 5 jyldan beri birgemiz. Jáne anam aıtqanynan qaıtpasa, úılene salam dep tanysyp-bilisip, sóılesip júrgen ózim qatarly jas qyz bar. Biraq ol maǵan unamaıdy. Qazirgi qyzdar qyzyq, tanysa salysymen syılyq suraıdy. Jaǵdaıyńa qarap tańdaıdy. Maǵan jas qyzym «Aıfon áper» degende shalqamnan tústim. Onyń bir telefony, meniń úsh aılyǵym. Jigitterdiń báriniń jaǵdaıy keremet emes, sol sebepti káriqyzdar kóbeıip jatyr.
ULAN QAIRAT, boıdaq
- Qazaqstanda op-ońaı jaǵdaı jasap alý qıyn. Men áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasyda óstim. Ýnıversıtetke de túse almadym, aqshamyz bolmady, oqý qymbat boldy. Jumys isteýiń kerek qoı. Bir úlken saýda ortalyǵynda kúzetshi bop jumys isteı bastadym. Neshe túrli baı áıelder keledi. Arman ǵoı, biz sıaqty kedeıge ondaı áıel. Bir kúni bir baı kelinshektiń paketterin kóterisip, kóligine deıin jetkizip berdim. Álgi kelinshek ózi telefon nómirimdi surap aldy. Biraz kúnnen soń, habarlasty. Kezdestik, tanystyq, tabystyq. Jaǵdaı óte jaqsy, qazir. Ne kıem, ne ishem demeımin. Oqýǵa tústim, ol aqshasyn tóledi. Resmı úılengen emespiz, dinı nekemen-aq birge ómir súrip jatyrmyz. Ol «jas» dep maǵan, men «qaltaly» dep oǵan qarap, jarasyp kettik, baýyr basyp qalǵanbyz. Ol menen jasy úlken bolǵandyqtan ba, óte qamqor. Ol týraly meniń otbasym bilmeıdi. Úılenetin qyz qarastyrýda, ata-anam. Al, men úlken áıelimnen bas tartpaımyn.
TALǴAT JAILAÝBEK, boıdaq
- Birinshiden, saýap úshin, Paıǵambarymyz s.a.ý ózinen 15 jas úlken Hadısha anamyzǵa úılengen. Odan basqa on áıeli boalǵn. Jıhadtan qaıtpaı qalǵan sahabalarynyń jesirlerin alǵan, Paıǵambarymyz. Jalǵyzdyq Allaǵa ǵana jarasady. Áıelder egesiz bolmaǵany lázim. Ekinshiden, jesir, ne «káriqyzdar» bop otyryp qalyp, eshkim almasa, olarǵa qıyn ǵoı. Kóńilderi qalyp, jaman jolǵa túsip ketýleri de múmkin, Alla saqtasyn. Úshinshiden, jasy úlken jesir áıelderdiń ómirlik tájirıbesi bar, jas qyzdar sıaqty ushqalaq emes, baısaldyraq bolady. Bul turǵyda halyqtyń túsinigi de qyzyq qoı, uıalatyn nárseden uıalmaıdy, uıalmaıtyn nárseden uıalady. Qyzdardyń jaman jolda nemese jalǵyzbasty bop júrgeninen, kúıeýge tıip baqytty ómir súrgeni jaqsy emes pe?
Sonshalyq 10-15 jas aıyrmashylyq bolmasa da, zaıyby berisi - 5, árisi – 8-10 jasqa úlken bolsa da, baqytty, tatý-tátti ómir súrip jatqan otbasylar jeterlik. Bul tusta, bizdiń halyq mundaıdy jappaı quptaı bermeıdi. Tipti balaly jesirlerdi qoǵamnyń soryna teńep, qor sanaıtyndary bar. Óz uldarynyń basynda badyraıǵan mini bolsa da, jas qyzdardy teligendi unatady, kóbi. «Káriqyzdardy» kári shaldarǵa laıyq kóredi. Bul neǵylǵan kisápirlik deseńizshi. Janar Baltabekova ózinen 7 jas kishi jigitpen otaý kóterip, tórt balanyń anasy atanyp otyr. Onyń da kúıeýiniń jurtynan kórmegeni qalmaǵan. Sondaǵysy jasynyń úlkendigine shúılikken atasy men qaıyn aǵasy.
JANAR BALTABEKOVA, kóp balaly ana
- Bir-birimizdi unatyp qaldyq. Úılendik. Eki adamdy Qudaı qosady ǵoı. Al, olardy ajyratamyz deıtin adamdardy esh túsine almaımyn, óz basym. Kúıeýimmen syrt kelbetimizden jas ereksheligimiz bilinbeıdi. Kelin bop túskennen keıin, bir jyldaı aýylda ata-eneniń qolynda turdyq. Enemnen emes, atamnan kórmegenim qalmady. Jasymnyń úlkendigin betime basyp, «Ket, balama teń emessiń» dep ajyrasýymyzdy talap etti. Ózim Soltústiktiń qyzymyn, joldasym Ońtústikten. Soltústikte jas erekshelikterine de, kelinshekterdiń «statýsyna» da mán bermeıdi. Eki jas baqytty ómir súrse boldy. Al, Ońtústikte qıyn eken, «mentalıtet» basqasha. Atalary kelin men balasynyń arasyna túsip, ajyrastyryp jibergen. qanshama tanystarymyz bar. Qaıyn atammen túsinispegen kúıi, kúıeýim ekeýimiz Almatyǵa kóship kettik. Shúkir, baqyttymyz. Tórt balamyz bar. Jasta turǵan eshqandaı problema joq dep oılaımyn. Eshkim araǵa ot salmasa eken, eń bastysy.
«Erli-zaıyptynyń arasyna esi ketken túsedi» deýshi edi. Jasyryn emes, eki jastyń baqytyn oılamaı, kelin men balasyn qasaqana ajyratyp jiberetin, pushaıman pıǵyldy ata-analar bar. Tolyq emes otbasydan shyqqan qyzdardy da kóptegen jigitterdiń ózderi «oıynshyq» sanasa, áke-sheshesi de jaqtyrmaıdy. Bul áleýmettik kemsitýshilik bop sanalady, shyntýaıtynda. Saldarynan talaı qyzdar aldanyp, jalǵyzbasty ananyń kebin kıip jatyr. Sondaı da, jigittiń óziniń de, ata-anasynyń da jaýapkershiligin arttyrý úshin, kisiniń qyzyn qorlatpaı, ne sotqa berý kerek, ne qomaqty kólemde aıyppul salý jaǵyn qarastyratyn ýaqyt jetti. Qashanǵy tastandynyń da, jetimniń de, jesirdiń de kóz aldymyzda kóbeıýine úndemeı qarap júre beremiz. Belgili qoǵam qaıratkeri Kamal Burhanov munyń bárine elimizde otbasy qundylyqtarynyń tómendep ketkenin kinálaıdy. «Januıany janynan artyq qurmetteýdi ár otbasynyń árbir múshesine uǵyndyratyn myqty ulttyq ıdeologıa jumys isteýi kerek» - deıdi.
KAMAL BURHANOV, qoǵam qaıratkeri
- Jalǵyzbasty analar, súrboıdaqtar, jalpy ajyrasqan adamdar ulttyń bolashaǵyna keri áserin tıgizetini aıdan anyq. Al, bul problema ózdiginen sheshiledi deý qate pikir. Bul jerde memleket, el, qoǵam, ıaǵnı bárimiz de bir kisideı atsalysýymyz kerek. Shetelde bundaı tájirıbe bar, máselen, Sıngapýrda. Árıne, januıa qurý ár adamnyń jeke máselesi. Biraq, el, qoǵam bola turyp qoldan kelgenshe kómek berýimiz kerek sıaqty. 1) Kóp áıel alam degenderge erkindik berý kerek. 2) Baıaǵy zamanda kóp áıel alý tek baılarǵa tán boldy. «Baı» degendi oryssha aýdarsaq, ári «mýj», ári «bogach». Al qazir zaman basqa. Keıbir erkekterden turmys jaǵdaıy áldeqaıda joǵary áıelder bar. Biraq kúıeýi joq. Osy jerde «baı-baıǵa, saı-saı quıady» degen eski kózqarastan bas tartýymyz kerek. Burynǵy zamanda da kóp áıeldi otbasylar «kooperatıv» sıaqty, ıaǵnı, ekonomıkalyq birlestik sıaqty bolatyn. Barlyǵy sharýashylyqqa da, malǵa da, balaǵa da birge qaraǵan. 3) Jas otbasylarǵa memleket kómektesýi kerek. Máselen, úı salý úshin jer berýge bolady, biraq, 10 jylǵa deıin satýlaryna bolmaıdy. Eger erli-zaıyptylar 10 jylda ajyrasyp ketetin bolsa, jerdi úkimet qaıtyp alýy kerek. Sonda úılene salyp, ajyrasyp ketpeıdi. Erli-zaıyptylardyń, bir seriginiń jasy úlken be, kishi me, januıanyń baqyty oǵan múlde baılanysty emes. Syılastyq bolǵan jerde, otbasynyń beriktigi de saqtalady. Eń bastysy otbasy qundylyqtaryn saqtaýdy barlyq jubaılarǵa úıretý qajet.
Qazaqta jesir de, jetim de bolmaǵan. Jesirlerdi jatqa uzatpaǵan. Ondaǵysy, urpaq syrtqa ketpesin degeni. Qazir «ámeńgerlik» salty umyt qaldy. İlýde bireý ámeńgerlikke júginbese, halyqtyń munysyn qazirgiler «jabaıylyqqa» jatqyzady. Mundaıda balanyń obalyn oılaǵan jón. Kelinniń sońynan erip barǵan balanyń jańa otbasyǵa sıysyp ketýi ekitalaı. Bireýdiń balasy bireýge bala bolsyn ba? «Ámeńgerlik» eskiliktiń estisi ekenin umytpasaq eken. Máselen, jasy úlken jesir kelinshekti saýap úshin áıeldikke alyp, balasyna kelgende sarańdyq tanytatyndar da kezigedi. Balaǵa obal emes pe?
IBRAIM BABAEV, tarıhshy
- «Ámeńgerlik» qazirgi zamanda joq ta shyǵar. Bizdiń aýylda osyndaı jaǵdaı bolǵan. Úlken aǵamyz qaıtys bolǵan soń, jeńgemizdi 2 balasymen jesir qalmasyn dep ámeńgerlikti ustanyp, týǵan qaıyn inisine alyp bergen. Qazir ol kisiler 10 balanyń ata-anasy. Taǵy bir jaǵdaı, jesir áıeldi balalarymen jatqa uzatyp, shyǵaryp salǵan da boldy. Alaıda, jesir áıeldiń artynan ketken balalarymen aǵaıyndary aralasyp turady. Óziniń shyqqan tegimen aralastyrý-aralastyrmaý anaǵa baılanysty. Ámeńgerlikpen bolsyn, basqa jaǵdaıda bolsyn, eki jaqty kelisip, bir-birin unatyp jatsa, qosylǵany durys. Jas shamasyna qarap qajeti joq dep sanaımyn. Óıtkeni, jasta turǵan eshteńe joq. Ózge ulttyń jetegine erip ketkenge qaraǵanda, ámeńgerlikti ustanyp qazaq-qazaqqa úılenip jatsa jaqsy.
Sharıǵat ne deıdi, bul máselede. Paıǵambarymyz s.a.ý «Úılenińder, kóbeıińder. Men senderdiń úmmetterińmen maqtanaıyn» degen. Jasy úlken be, kishi me, baı ma, kedeı me báribir, er men áıelge úılenip, úı bolý paryz. Másele jasta emes, basta. Otbasynyń bútindigin saqtaý úshin, ıman, sana, aqyl, parasat kerek.
QANATÁLİ TAKIROV, «ÁLI-MUHAMMED» meshitiniń bas ımamy
- Jalpy, Islam dininde áıelderdiń er adamnan jasy kishi, ne úlken bolsyn degendeı qatyp qalǵan qaǵıda joq. Er men áıeldiń taǵdyr qosýdaǵy mańyzdy maqsaty Alla razylyǵy úshin, bas qosý jáne baqytty bolý. Alla Taǵala Quran-Kárimde: «Erkek - áıel adamǵa ústemdik etýshi» dep, baqytty bolýdyń birden-bir jolyn baıan etken. Iaǵnı, erkek adam áıelge bılik qylýshy, ony qorǵaýshy, ishkizip-jegizip, kıindirýshi, otbasynyń egesi. Al, áıelderge qatysty Paıǵambarymyz s.a.ý aıtqan: «Áıelderge kóp nárse qajet emes. Áıelder bes ýaqyt namaz oqysa, kúıeýine «ıtaǵat» etip moıynsunsa, kózi tirisinde kúıeýiniń razylyǵyn alsa, aqyrette jannattyń qalaǵan esiginen kiredi» dep. Mańyzdysy, áıeldiń erine baǵynýy. Hadısha r.a anamyz Paıǵambarymyzdan s.a.ý 15 jas úlken bolǵan. Olardyń ómiri bizge úlgi bolýy tıis. Hadısha anamyz «jasym úlken eken» degen joq, Paıǵambarymyzdy s.a.ý eri retinde syılap, ardaqtap, dosy da bola bilip, barlyq áıeldik paryzyn minsiz oryndap ótken. Mańyzdysy, erdiń er, áıeldiń áıel retinde, árkim óz ornyn bilip, óz mindetterin durys atqarýynda. Paıǵambarymyz s.a.ý aıtqan: «Qandaı da bir qaýymdy áıel basqaratyn bolsa, ol qaýym qurdymǵa ketedi, ońbaıdy» dep. Osydan-aq, áıeldiń otbasyndaǵy da, qoǵamdaǵy da orny málim bop tur. «Erdiń jánnatqa jetýi – ata-ananyń razylyǵynda, áıeldiń jannatqa jetýi – kúıeýiniń razylyǵynda» degen. Eń bastysy er men áıeldiń bir-birine degen rızashylyǵy, jastyń ereksheligi emes, sharıǵat shekteý qoımaıdy.
Paıǵambarymyz Muhammed-Mustafa s.a.ý jar tańdaýda úsh nársege mán berý kerektigin aıtqan. Birinshisi, áıeldiń sulýlyǵy, ekinshiden, baılyǵyna jáne sońǵysy ımandylyǵyna. Eger jigit bolashaq jubaıynyń ımandylyǵyn baǵalap, tańdasa, aldyńǵy ekeýiniń, ıakı, sulýlyq pen baılyqtyń ózdiginen keletinin taǵy aıtqan, Nábıimiz s.a.ý. Neke máselesinde qatelespegen jón. Jubaılar úshin nekeniń adaldyǵyn, beriktigin saqtaýdan úlken jaýapkershilik joq. Al, «mahabbat jasqa qaramaıdy». Eń bastysy adamdar baqytty ómir súreýge amal qylsyn. Rahman ıemiz barlyq otbasyn árdaıym baqytyna bólesin. Bizdiki, tek oqyrmanǵa oı salý.
Daıyndaǵan: Móldir Nurman
