Jýrnalıs Marat Toqashbaev qabyldanǵanyna bıyl 21 jyl tolyp otyrǵan Qazaqstan Konstıtýsıasyndaǵy birqatar normalardy synǵa alyp, qazaq halqynyń ult retindegi mártebesi men quqyqtaryn shekteıtin kemshilikterdi tizip shyqqan. Ol bul týraly óziniń Feısbýktegi paraqshasynda jarıalady, - dep habarlaıdy Qamshy.kz.
M. Toqashbaevtyń aıtýynsha, qazirgi qoldanystaǵy konstıtýsıa memlekettiń ıesi qazaq halqyn quqyqtyq turǵydan elde turyp jatqan dıaspora ókilderinen de tómen qoıatyn kórinedi.
«Búgin 30-tamyzda elimiz Ata zań kúnin atap ótip jatyr. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy Konstıtýsıasynyń qoldanysta júrgenine 21 jyl bolypty. Bul qujat týraly 
sodan beri myńdaǵan maqtaý men madaqtaýlar aıtylyp keledi. Negizgi zań ras, elimizdiń keńestik kezeńnen keıingi ótpeli ýaqytynda óz mindetin oryndady. Eń bastysy – turaqtylyq pen tynyshtyqtyń ornyǵýyna, jańa jas memlekettiń qalyptasýyna, ishki saıasatta quqyq tártibin nyǵaıtýǵa, syrtqy saıasatta – Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyń tolyq múshesine aınalýyna múmkinik berdi. Ata zańymyzdy maqtan kórip, kádimgideı araqalanyp júrdik.
QR Konstıtýsıalyq keńesiniń tóraǵasy Igor Rogov 25 tamyz kúni jýrnalıserge bergen suqbatynda Prezıdenttiń memlekettik organdardyń arasynda keıbir ókilettilikterdi qaıta bólýge baılanysty ózgerister engizý qajettigi týraly pikirine sáıkes keıbir nárseler jasalyp jatqanyn aıtypty. Shynynda da menińshe Ata zańǵa engiziletin, mindetti túrde engizetin ózgerister bar. Óıtkeni búgingi 21 jyldyq bıikten qarasaq, onyń tolyp jatqan kemshilikteri kózimizge uryp turady.
Eń aldymen Ata zańymyzdyń ańdatpasynan (preambýlasynan) bastaıyn. Onda Qazaqstandaǵy memleket quraýshy Qazaq halqynyń quqyqtyq orny men Qazaqstan halqy aldyndaǵy shoǵyrlandyrýshy, uıystyrýshy, jaýapkershilik róli umyt qalǵan. Ǵasyrlar boıy el men jerdiń táýelsizdigi, ulttyń azattyǵy jolynda qazaqtan basqa eshkim kúresken emes. Búgingi Táýelsiz Qazaqstan – jońǵar basqynshylyǵyna qarsy úsh ǵasyrlyq shaıqastardyń, úsh ǵasyrlyq patshalyq Reseı otarshyldyǵyna qarsy 400-den astam kóterilistiń, keshegi Jeltoqsan qaharmandyqtarynyń nátıjesi. Ol preambýlada atap turyp kórsetilýge tıis bolatyn. Osy kemistiktiń saldarynan Qazaq halqynyń quqyqtyq mártebesi búginde onda turatyn dıasporalardan da tómen qalyp otyr.
Keńestik kezeńde elimiz Qazaq ASSR-i, odan keıin «Qazaq Sovettik Sosıalısik Respýblıkasy» dep atalatyn. Iaǵnı atynan-aq ulttyq memlekettiliktiń belgisi kórinip turatyn. Sol kezde-aq ol QAZAQ ULTY úshin quryldy. Táýelsizdik jyldarynda bul dástúr jetile túsýi kerek edi. Máselen, «Qazaq Respýblıkasy» bolyp. Biraq biz táýelsizdikten keıin keri ketip baramyz. Alysqa barmaı-aq qoıalyq, 1991 jylǵy 16-jeltoqsanda qabyldanǵan bárimiz maqtan tutatyn «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly konstıtýsıalyq zańynyń» ańdatpasynda «qazaq ultynyń ózin-ózi bıleý huqyn rastaı otyryp» degen tirkes bar. Osy konstıtýsıalyq zańynyń 8-babynda «Qazaq ultynyń jáne Qazaqstanda turatyn basqa ulttar ókilderiniń mádenıetin, dástúr-saltyn, tilin qaıta túletip, damytý, ulttyq qadir-qasıetin nyǵaıtý memlekettiń asa mańyzdy mindetteriniń biri bolyp tabylady» dep memleket quraýshy ulttyń ornyn naqtylap qoıǵan.
1993 jylǵy konstıtýsıamyzdyń ańdatpasynda «..qazaq memlekettiliginiń myzǵymastyǵy negizinde...» (osyndaǵy jáne ary qaraıǵy aýdarmalar resmı emes –M.T.) degen tirkes bolsa, ary qaraı: «Qazaqstan Respýblıkasy ózin ózi bılegen qazaq ultynyń memlekettik formasy retinde óz azamattaryn teńdeı quqyqpen qamtamasyz etedi» dep tujyrymdaıdy.
Aqıqaty da ádildigi de osy emes pe! Tamasha formýlırovka!
Al qoldanystaǵy 1995 jylǵy Negizgi zańymyzda qazaq halqynyń konstıtýsıalyq, demokratıalyq quqyqtyqtary jetildirilý ornyna tipti múlde eskerilmeı qalǵan. Ańdatpada «biz ortaq taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp...» dep sıpaı qamshylap kete beredi. Quddy bir jer betinen joıylǵan álde bir «baıyrǵy qazaq» halqy týraly habarlap turǵan tárizdi. Sondyqtan Konstıtýsıamyzǵa qazaq halqynyń memleket quryltaıshysy ekendigi týraly tujyrymdy qaıtarý qajet!
Jaqyn kórshimiz Ózbekstan Konstıtýsıasy: «...ÓZBEK memlekettiligin damytý tájirıbesine súıene otyryp» dep bastalsa, Ispanıa Konstıtýsıasy «Ispan ulty» degen tirkespen bastalǵan. Germanıa Konstıtýsıasynda: «Jaratýshy Iemiz ben adamdar aldyndaǵy jaýapkershilikti sezine otyryp, búkil álemdegi beıbitshilik isine qyzmet etýge qulshynyspen birlesken Eýropanyń teń quqyly múshesi retinde NEMİS HALQY óziniń quryltaıshylyq quqyǵy arqyly ózine osy Negizgi zańdy belgileıdi» dep kórsetken. Sonda ózge memleketter konstıtýsıasynda memleket qurýshy ulttyń ornyn kórsetýge bolady da Qazaq halqynyń óz Konstıtýsıasynda óziniń memleket quraýshy ult ekendigin, tarıhy orny men róli týraly kórsetýge bolmaı ma?!
Qazaqstannyń qazirgi (2016 j) qoldanystaǵy Konstıtýsıasy 1995 jyly jalpy halyqtyq referendýmda qabyldanǵan Negizgi zańnan jer men kókteı múlde alshaq. 21 jylda Ata zańymyzǵa 59 (elý toǵyz!) ózgeris pen tolyqtyrý engizilgen. Erinbeı sanap shyqtym. Budan ózge baptarǵa jasalǵan Konstıtýsıalyq Keńestiń otyzshaqty túsindirmesi taǵy bar. Demokratıalyq qaǵıdalar múltiksiz saqtalatyn elderde (AQSH, Germanıa, Fransıa, Ispanıa, Danıa, t.b.) konstıtýsıalary ózgermeıdi. Ata zańǵa Prezıdentinen (monarhynan) bastap bári baǵynady. Bizdegi ózgerister men túzetýlerdiń kóptigine qaıran qalmasqa sharań joq.
Álemdik tájirıbede referendýmda qabyldanǵan qujattarǵa Parlament túbegeıli ózgeris engize almaıdy. Mańyzdy ózgeris pen tolyqtyrýlar kóbine tek referendýmda ǵana jasalady. Bizdiń Konstıtýsıamyzda Ata zańǵa Parlament arqyly ózgerister jasaý quqyǵy bárin búldirip tur. Sonyń saldarynan elektorat Konstıtýsıaǵa jasalar ózgerister men tolyqtyrýlar týraly ol qabyldanyp ketken soń ǵana habardar bolyp júr. Parlament engizgen 59 (!!!) túzetý men tolyqtyrýdan keıin qoldanystaǵy Ata zańymyzdy búkilhalyqtyq deýge de, demokratıalyq deýge de aýyz barmaıdy.
Sondaı-aq qarapaıym saılaýshylardyń Parlament depýtattyǵyna saılaý men saılaný quqyǵy qoldanystaǵy Konstıtýsıamyzǵa is júzinde qaıta engizilýi tıis dep oılaımyn. Depýtattardy Májiliske majorıtarlyq júıemen partıalar arqyly saılaý azamattardyń saılaýǵa tikeleı jáne tóteleı, jasyryn túrde daýys berý quqyǵyn shektep júr. Keshegi keńestik kezeńde saılaý tusynda «komýnıser men partıada joqtardyń blogy» deıtini esimizde. Bizde partıada joqtar quqyǵy múlde eskerýsiz qalǵan.Olar Májiliske saılana almaıdy. Ústimizdegi jylǵy qańtar aıynyń sońynda ótken quryltaıynda «Nur Otan» partıasyna 849 myń 647 adam múshe ekendigi aıtylǵan. Basqa 5-6 partıanyń árqaısysyn maksımým jarty mıllıonnan dep eseptegende elimizdegi tirkelgen partıalardyń músheleriniń sany 4 mıllıonǵa jetpeıdi. 18 mıllıon halyqtyń daýys berýge qabiletti 9 mıllıonynyń teń jartysy áldebir partıaǵa múshe bolmaǵandyqtan konstıtýsıalyq quqyǵyn júzege asyra almaı qaǵys qalyp jatyr. Bul da konstıtýsıalyq qıǵashtyq.
Eki palataly Parlament te Qazaqstanǵa kóptik qylatynyn ómir kórsetip júr. Ádilet mınıstrliginiń zań qabyldaıtyn qos departamentine aınalyp bara jatqan Senat pen Májilis el úshin taǵdyrsheshti tustarda kesimdi sózin aıta alǵan emes. Taıaýda shıelenisken sheteldikterge Jer satýǵa baılanysty daý Parlamenttiń halyqtyq sıpattan aıyrylyp qalǵanyn kórsetti. Senat janama saılaý tásilimen, Májilis partıalyq majorıtarlyq tásilmen saılanyp júrgendikten ekeýi de is júzinde birin biri qaıtalaıdy. Prezıdent ákimshiliginiń qaqpaqylynan shyǵa almaıdy. Sondyqtan «Halyq qalaýlysy» bolý úshin parlament saılaýynyń áldeqaıda demokratıalyq tikeleı jáne tóteleı, jasyryn daýys berý joly qaıtarylýǵa tıis. Ári Parlamenttiń eki palatasynan góri ózin ózi depýtattyqqa usyný quqyǵy saqtalǵan shynaıy demokratıalyq jalqy palata áldeqaıda tıimdi bolary anyq.
Ata zańymyzdyń 51-babynyń 1-tarmaǵynda «Májilistiń toqsan segiz depýtatyn saılaý jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly júzege asyrylady» dep taıǵa tańba basqandaı anyq jazylsa, al Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly Konstıtýsıalyq zańnyń Saılaý júıeleri týraly 9-babynyń 1-1 tarmaǵynda «Saıası partıalardan Parlament Májilisiniń depýtattary birtutas jalpyulttyq saılaý okrýgi boıynsha partıalyq tizimdermen saılanady» deıdi. Mundaı konstıtýsıalyq qaıshylyq qaıdan paıda bolǵan? Qyzyq bolǵanda osy zańnyń 37-babynda «Saıası partıalarǵa daýys berýge arnalǵan saılaý búlletenine jerebemen aıqyndalǵan tártippen saıası partıalardyń ataýlary engiziledi» dep túıindelgen. Saılaý búlletenine partıalardyń aty jazylsa onda depýtattardy teń jáne tóte saılaý qalaı júzege aspaq? «Partıalyq tizimdermen saılaný» qaı partıa kóp daýys alsa sol partıanyń tizimindegi partıa músheleri depýtattyqqa ótetindigin bildiredi. Konstıtýsıa men konstıtýsıalyq zańdarda (qalǵan kúlli zańdarda da) qaıshylyqtar bolmaýǵa tıis.
Ata zańymyzdyń memlekettik tilge qatysty tusy da solqyldaqtyqtan sharshatty. Konstıtýsıadaǵy 7-baptyń ekinshi tarmaǵyndaǵy «Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen norma alynyp tastalýy tıis. Qazaqstandaǵy qazaq halqynyń sany qazir 67 paıyzdan asty. Respýblıkanyń 25 jasqa deıingi turǵyndary arasynda qazaqtar 80 paıyzdan astam úlesti quraıdy. Sondyqtan orys tiline jaltaqtyqty qoıý kerek! Qazaqstanda orys dıasporasy 3,5 mıllıondaı ǵana. Germanıadaǵy orys dıasporasy 4 mıllıonnan astam. Olar Germanıa Konstıtýsıasyna orys tilin resmı etip engiz dep jatqan joq qoı.
Óziniń ulttyq memlekettiligin nyǵaıtyp jatqan Ózbek eli konstıtýsıasynyń 4-babynda «Ózbekstan Respýblıkasynyń memlekettik tili ózbek tili bolyp tabylady. Ózbekstan Respýblıkasy onyń aýmaǵynda turatyn ulttar men ulystardyń tiline, ádet-ǵurpy men dástúrine qurmetpen qaraýdy, olardyń damýyna jaǵdaı jasaýdy qamtamasyz etedi» dep sharýany op-ońaı tyndyra salǵan. Bizge de tap osy formýlırovka jarap tur.
Sot bıligi salasy da konstıtýsıalyq reformaǵa óte muqtaj. Sot sýdıalary korpýsyn saılaý da búkilhalyqtyq tikeleı jáne tóteleı jasyryn daýys berý jolymen júzege asyrylǵany jón. Saılaýshylar aldynda jaýap bermeıtin sot sýdıasy halyq pikirin qulaǵyna da ilmeıdi. Sondyqtan óz qataryndaǵy korrýpsıany da tyıa almaı otyr. Sotqa halyq senimi óte tómen. Bolmashy nárse úshin sot sheshimderi barlyq satylardan ótip Joǵarǵy Sotqa deıin shaǵymdalyp jatady. Sottyń ádildigine senim ornaǵan kezde azamattar tómengi sot satysynyń bıligine toqtaıdy. Biz soǵan jetýimiz kerek!
Sondaı-aq, qoldanystaǵy Konstıtýsıa BUU 1948 jyly qabyldanǵan «Jalpyǵa ortaq adam quqyqtarynyń Deklrasıasyna», 1990 jyly qabyldanǵan «Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasıasyna» sáıkes bolýǵa tıis. Óıtkeni, sol qujattyń sońǵy babynda Deklarasıa eldiń aldaǵy Konstıtýsıasyna negiz bolý kerektigi shegelengen. Eki qujatty úńilip salystyryp qaraǵan adamǵa Deklarasıanyń keıbir tujyrymdary Ata zańǵa ilinbeı qalǵanyn baıqaýǵa bolady. Aıtalyq, Deklarasıanyń 2-babynda: «Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanady» delingen. Al qoldanystaǵy Ata zańymyzda ulttyq memleketimizdi qorǵaý túgili, ony azamattyq memleketke oıystyrý baǵyty kózge uryp tur. Bul Ata zań emes Ógeı zań sıaqty kórinip ketedi. Osynyń bári elimizge konstıtýsıalyq reformalar asa qajet ekendigin baıqatady.
Men zańger emespin. Biraq Ata zańymyz týraly Otanymyzdyń qarapaıym azamaty retinde óz pikirimdi bildirdim. Qoǵam jetilý úshin onyń zańdyq, quqyqtyq negizderi de jetilýge tıis dep esepteımin. Eger osy kúnge deıin 59 túzetý men tolyqtyrý engizilgen bolsa men joǵaryda aıtqan máselelerdi de Parlamenttiń qoldanystaǵy Negizgi zańǵa engize salýyna esh kedergi joq! Al durysynda ulttyq memlekettiligimizdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan shynaıy demokratıalyq jańa Konstıtýsıa qajet! Mundaı Konstıtýsıa taıaý 5-10 jyl kóleminde qabyldanatynyna meniń esh kúmánim joq. Biraq Baýyrjan Momyshuly aıtpaqshy: «Ólimnen basqanyń báriniń erte bolǵany jaqsy» ǵoı», - dep jazady Marat Toqashbaev.
