Keıingi kezde elimizde ajyrasý kórsetkishi ósip ketti. Ekige aıyrylǵan erli-zaıyptylardyń naqty sany beımálim bolsa da, ajyrasqandar sany jyl sanap emes, tipti kún saıyn ósip jatqandaı. Mamandar bul úrdis jylyna 10 paıyzǵa ósip otyrady deıdi. Buǵan qarap otbasy degen qundylyqtyń máni kemip bara ma deısiń. Tóńirekke qarasaq, kileń ajyrasqandardy kóretin boldyq. Ádette ajyrasýǵa kim kináli degende shablonǵa aınalǵan eki jaýap bar, biri — ene men kelinniń kelise almaýy, ekinshisi — materıaldyq turmystyń qıyndyǵy (erkektiń jalaqysynyń tómendigi, baspananyń bolmaýy, t.b.) Zań júzinde aıyrylyspasa da eki bólek turyp jatqan erli-zaıyptylardyń sany nópir. Otbasy shańyraǵynyń shaıqalýyna joǵaryda keltirilgen eki sebep basty negiz be? Osyǵan mán berip kóreıikshi.
Ketken kelin baılyqty qımaı kele beredi
Ózimiz kýá bolǵan jaǵdaılardan mysal keltireıik. Ákesi mınıstrdiń orynbasary bop turǵan óte aýqatty bir jigit on toǵyz jasynda úılendi. Toıyna bardyq. Almatydaǵy eń qymbat meıramhananyń birinde 500 adam jınalǵan, eń ataqty estrada ánshileri qatysqan keremet toı ótti. Qalyńdyqtyń kóılegi neshe myń dollar ekenin aıtyp jatý artyq. Aıaǵyna deıin aq etik kıgizip, úlde men búldege oraǵan sol qalyńdyq bir ul týǵan soń kúıeýinen ketip tyndy. Sebebi, tamaq pisirýge erinedi eken. Biraq ajyrassa da álgi úıdiń turmysy qyzyqtyrǵany sonshalyq, otbasy Qytaıǵa barsa, Qytaıǵa, Amerıkaǵa barsa Amerıkaǵa degendeı, qosa erip júredi. Kúıeýine tamaq jasaýǵa eringen kelin shet eliń kýrortynda demalý úshin ata-enesiniń izinen qalmaıdy. Ajyrasa turyp, jigittiń úıine anda-sanda baryp qonyp ketedi eken. Kúıeýi birneshe qymbat kólikti de áperipti, jeke dúken de ashyp berdi. Sonda da bólek ketkisi kelmeıdi. Jigittiń ata-anasy aýqatty bolǵanymen qosa óte meıirimdi, keńpeıil kisiler. Mine sodan beri on jyl ótti. Jigit otyzdan asty, basqa bireýge úıleneıin dese burynǵy áıeli qolbaılaý.
Basyna qonǵan baqty kótere almaıtyn kelinder bar...
Bar kináni tek qana jigittiń anasyna jabýǵa da bolmaıdy. Búginde keıbir eneler tipti ulynyń kelinimen ne úshin ajyrasyp jatqanyn túsinbeı de qalady. Úılengenine bir aıt ótpesten ekige bólinetin jastardyń sany kóbeıip ketken. Qaı ortaǵa barsaq ta kúıeýsiz áıel, ákesiz balany kóretin boldyq. On shaqty úıi bar, iri kásipkerge kelin bolǵan bir tanysym bir jyl ótpeı álgi úıden ketip qaldy. Sebebin surasam: «Úıde ydys jýǵysh máshınege deıin kerek-jaraqtyń bári bar. Meniń mindetim tek tamaq pisirý boldy. Ata-enem qabaq shytpasa da ketip qaldym. Óıtkeni, olar kún saıyn mánti, laǵman sıaqty qunarly tamaqtardy pisirýimdi qalap turady. Olarǵa tamaq pisirip otyramyn ba? Ózim jumys istep, derbes bolǵym keledi» dedi.
Bul kelin qazir qandaı jumys isteıdi deısiz ǵoı? Kúıeýine shaı quıýdan qashqan ol jeke menshik fırmada ári hatshy, ári eden jýýshy, oǵan qosa shet eldik bastyqtyń shaı-sýyn daıyndap, sonyń ydysyn jýýmen aınalysady. Jalaqysy 40 myń teńge. Qala shetinde páter jaldap turady. Jumysy men úıiniń arasy avtobýspen 2 saǵattyq jol. Qurbylary «Otbasyńmen ajyraspaǵanyńda qymbat máshıne minip, shalqyp júrer ediń ǵoı, avtobýspen sendelmeı» dep te aıtqan.
Ata-ananyń eńbegin elemeı...
Qazirgi jastardyń arasynda ata-anasyna jany ashymaıtyndary sonshalyq, olar balasy úshin qarjyny tirnektep jınap, jetpegenin bankten qaryzdanyp, toıyn ótkizip bergen soń eki aı ótpeı aıyrylysqandary da bar. Bir tanysymnyń qyzy mektep bitirgenine eki jyl ótkende óz qalaýymen bir suńǵaq boıly, kórkem jigitke turmysqa shyqty. Qyzdyń anasy (ákesimen ajyrasqan) bar aqshasyn jınap, bankten qaryz alyp, namysqa tyrysyp, dúrildetip uzatý toıyn jasady. Toıǵa barǵan biz eki jastyń mahabbaty shynymen de berik ekendigine kýá bolǵandaı edik. Biraq qatelesippiz. Qarapaıym qyzmetker bop jumys isteıtin jigittiń ata-anasy ómir boıy jınaǵanyn toıyna jumsaǵan soń úsh aı ótpeı jatyp, kelin tórkinine qaıtyp keldi. «Ata-anamyz biz úshin tyrysyp baqty ǵoı» degen oı jigittiń de, qyzdyń da sanasyna kelgen joq.
Kúıeýden góri óz kúshine senedi
Burynǵy áıelder men qazirgi áıelderdi teńestirip salystyrý maqsat emes, ol zaman men bul zamannyń arasy alshaq jatyr. Biraq qazirgi qyzdar nege ózi unatyp shyqqan jigitinen kúnderdiń bir kúninde bezinip shyǵa keledi? Tipti, «Alımenti qursyn, ózim asyraımyn», «Kúıeýdiń ne keregi bar? Barynan joǵy jaqsy, bosqa masyl, ne asyraı almaıdy, ne súıeý bolýǵa jaramaıdy» degen sıaqty erkekterdi kinálaıtyn sózderdi qyzdardyń aýzynan jıi estımiz. Bul qazirgi qazaq jigitteriniń deni bosbelbeý, usaq, álsiz bop ketkenin bildire me?
Kishkene kezimizde jazǵy demalysta aýylda bolatynbyz. Sonda 25-30 jasar kókelerimiz bizge susty kórinetin. Qurby qyzdar «ákem aıtqan, ákemniń sózi, ákem ursady» dep, sheshelerinen góri ákelerin úlgi tutatyn. Sol úlgili ákeler búginde nemere súıetin jasqa jetip, elge syıly azamat bop otyr. Qazirgi 20-30 arasyndaǵy jigitterde burynǵy qazaq azamatyna tán qaısarlyq, asqaq rýh, ór minez, aıbar joq pa sonda?! Qazirgi qyzdardyń deni er azamatqa arqa súıeýden góri óz bilimi men kúshine senetindeı kórinedi.
Qazaq jigitinen shet el azamatynyń nesi artyq?
Keıingi jyldary beleń alǵan taǵy bir úrdis qazaq qyzdarynyń turmys qurýǵa kelgende qazaqty emes shet el azamatyn tańdaýǵa qushtarlyǵy. 2014 jyldyń 14 aqpanynda Qazaqstan boıynsha shet el jigitimen 429 qazaq qyzy nekege tirkelipti. AQSH, Reseı, Qytaı, Túrkıany bylaı qoıǵanda sonaý Zımbabveden kelgen jigitpen de otasqandar bar eken. Bir kúnde tirkelgen halyqaralyq neke sany osyndaı bolsa bir jylda qansha qazaq arýy jat elge áıel bop ketip jatyr? Tipti dál sol 14 aqpanda Astana qalasynda 65 jasar shet el azamatymen bes jyldan beri turyp jatqan qazaq qyzynyń nekesi rásimdelipti. Teńizdiń ar jaǵynan kelgen qart kásipkerge turmysqa shyqqan qyzdyń jasy — 21-de. Ne degen erlik deseńizshi! Sonda ol qyz qazaq jigitterin mensinbegeni ǵoı. Bul qyzdyń bir qazaq, eki shet eldik famılıasy bar eken. Qart kásipkerden buryn Perý azamatymen otasqan kórinedi.
Jıenin «nemerem» dep júrip...
Eki jastyń ajyrasýyna túrtki bolatyn taǵy bir másele — jańa týǵan náresteni qyzdyń jaǵy «nemeremiz» dep, baýyryna basyp, jaqyn tartýy. Qazirgi qazaq jıen sózin umyta bastaǵandaı. Qyzdyń balasyn «nemerem» dep erkeletýge qumar. Qyz týǵan balasyn qushaqtap tórkinine bara bergen soń kúnderdiń bir kúninde kúıeýiniń eline barmaı, óz úıinde qalyp qoıatyn jaǵdaılar az emes. Anasynyń týystary tarapynan qamqorlyqty kóp kórgen bala da ákesiniń birge týǵandarynan góri naǵashylaryna jaqyn bop óseri anyq.
Ajyraspaýdyń amaly bar ma?
Súıip qosylǵandar ajyraspaýy úshin ne qajet? Árıne, úlkender aıtatyn shydamdylyq, tózimdilik, keshirimdilik, t.b. qasıetter óte mańyzdy. Eń bastysy ajyraspaýdyń nemese eki jasty ajyrastyrmaýdyń kiltin tabý kerek sıaqty. Úlgi retinde emes, mysal úshin bir oqıǵany keltireıik. Bir tanys kókemiz qyryqqa kelgende áıeli alty jasar qyzyn alyp tórkinine ketip qaldy. Sebebi, ekeýi bir toıdan qaıtyp kele jatyp, bolmashy nársege ursysyp qalypty. Áıel aýyldaǵy ákesine emes, qala mańynda turatyn ápkesiniń úıine baryp toǵyz aı turady. Kúıeýi ony izdep barmaıdy da. Ekeýi aıyrylysqanyna toǵyz aı ótkende jigittiń sheshesi «kelindi alyp kel» dep balasyna aıta beripti. Nege deseńiz, kelinniń ápkesi oblystyq sot bop taǵaıyndalypty. Balama alıment tóletedi, sottatyp jiberýi múmkin dep qoryqqan ǵoı. Sóıtip jigit sheshesi ekeýi kelinniń artynan baryp, oǵan Túrkıaǵa aparatyn saıahat kýponyn syılap, keshirim surap, úıine alyp keledi. Bul apamyz otbasy bútindigin oılasa kerek.
Aıǵanym Birtýar
