Qazaq tanymynda jezde degen syıly aǵamen qatar atalatyn qurmetti ataý. Baldyzdar jezdege erkelep, ózara ázildesip jatady. Degenmen osy jezde degen ádemi etnografıalyq uǵymnyń realdy ómirde názik jandylarǵa qatysty zorlyq-zombylyqpen baılanysty bolatyn jaǵdaılardyń kezdesetini ókinishti. Iá, týǵan-týysqa syıly, dos-jaran ortasynda abyroıly, jaqsy jar, baldyzdarynyń da bilim alyp, qyzmetke ornalasýyna kómektesetin tamasha jan uǵymyndaǵy jezdelerge qurmetimiz de erekshe ǵoı. Biraq keıbir erkekter ózderiniń "jezde" degen qurmetti atqa laıyq ekenin umytyp, namys pen abyroıdy attap ótip, búldirshindeı baldyzdardyń abyroıyna nuqsan keltiretini nesi?
Aqparat keńistiginde óziniń jezdesi obalyna qalǵany týraly jazǵan qyzdardyń hattary jıi jarıalanýda. Buryn názik jandylar ózderiniń zorlyq-zombylyqtyń qandaı da bir túrin bastan ótkergeni týraly kópke ashyq aıtpaıtyn. Jaqyn qurbysy, ápkesi nemese jeńgesine syr aqtarǵany bolmasa. Búginde qyz-kelinshekterdiń erler tarapynan kóretin «abyroıy taptalý faktileri» qoǵamdyq qubylysqa aınalǵany sonsha, jalpaq jurtqa búkpesiz jarıalaıtyn boldy. Aqparattyń bundaı ashyqtyǵy bálkim zorlyq-zombylyqtyń aldyn-alý nemese oǵan qaıtkende tosqaýyl qoıý úshin júrgizilip jatqan bolar.
Qyz-kelinshekterdi ar-abyroı turǵysynan qorlaǵan erlerdiń arasynda ókinishke oraı jezdeler de kezdesip qalady. Endi jezdesinen zábir kórgen qyz-kelinshekterdiń bastan ótkergen oqıǵalaryn qaz-qalpynda (esimderin ǵana ózgertip) baıandaıyq.
Jezdem toıy bitpeı jatyp maǵan qyryndady
(Aıtkúl apaıdyń áńgimesi)
Men otbasynda jalǵyz qyz bop er jettim. Tórt balaly jaqyn týysymyz bar edi. Úsh uldyń ishinde ásirese Baıjan aǵamyz bárimizge qamqorshy bop júretin. Ol úıdiń kenjesi Saǵıra has suldyń naq ózi. Men mekteptiń joǵary synybyna kóshkende ol JOO bitirip jumysqa turǵan. Qaratorynyń ádemisi, shashy órip qoıǵannyń ózinde jerge deıin jetetin. Onyń shashyna qatty qyzyǵatynmyn. Qap-qara, qalyń, jibekteı. Sol Saǵıra ápkemniń sońynan Beken degen bireý qalmaı júrdi. Beken JOO-nyń birinde isteıdi. Saǵıra ýnıversıtetke jańadan jumysqa turǵan. Ózi tákkappar, qandaı syrbaz jigitter sóz salsa da qaramaı júrgen Saǵıranyń árbir qadamyn ańdyp, izinen qalmaǵan Beken kóp uzamaı ápkemizdi júkti etti. Saǵıra Almatyda Baıjanmen birge basqa da baýyrlary, jeńgeleri bar, bir úıde turatyn. İshten tynyp júrgen Saǵıranyń qarny úlkeıe bastaǵanda bolǵan jaıt áshkere bolyp, qaharyna mingen Baıjan Bekendi taýyp alyp, jazasyn beripti. "Qaryndasymdy almasań óltiremin" depti. Bekenniń ózi jasy otyzǵa taqap qalǵan. Áıeli on segizde eken. Bir jasar balasy bar.
Ol kezde turmysqa shyqpaı balaly bolý degen ólimmen teń edi ǵoı. Baıjannan qoryqqan Beken Saǵırany aldy. Baıjan aǵamyz úıinde toı jasap, bárimizdi shaqyrdy. Men ýnıversıtettiń birinshi kýrsynda oqıtynmyn. Maqtanǵanym emes, áńgime bolǵan soń aıtaıyn, jas kezimde júzim appaq, kózim móldiregen kórkem qyz bolatynmyn. Sodan toı aıaqtalar shaqta Baıjan aǵamyz meni shyǵaryp salýdy Bekenge tapsyrdy. Qasyna bir dosyn ertken Beken (endi jezde ǵoı) aıaldamaǵa jetkenshe qyryndap mazamdy alyp bitti. "Qaryndas qaıda oqısyz? Telefon nómirińizdi berińizshi" deıdi. Ashýlansam da jańadan jezde bolyp otyrǵan kisige dórekilik kórsetpeıin dep, ózimdi ózim ustadym. Aıaldamaǵa kelip, avtobýsqa mingenimde Beken de sońymnan kirip, túspeı qoıdy. Atymdy, telefon nómirimdi, jataqhanadaǵy bólmemdi surap qoımaıdy.
Netken jeksuryn dep qoıamyn ishimnen. "Ózi on segiz jasar áıelin jas nárestesimen birge tastap, meniń arý ápkemdi buzyp, endi maǵan qolqa salmaq. Oı, ońbaǵan!" deımin ózimshe. Biraq mádenıettilik saqtap, úndemedim. Áıtpese ashýlansam, álgini perip jiberer edim. Birde ýnıversıtetke tańerteń erte barǵanymda bir erkek muǵalimniń tıiskeni bar. Judyryqpen uryp jiberdim. Baıqus, shalqalaqtap baryp, baspaldaqtyń jaqtaýynan ustap qaldy. Eger jaqtaýdan ustamaǵanda tas edenge qulap basy jarylar edi. Otbasyly erkektiń jas qyzǵa qyryndaǵanyn kórsem zyǵyrdanym qaınaıdy. Bekendi ursam, jazym bolar, dep, jezdesymaqqa til qatpadym. Onyń álgi áreketi ishimde tas túıin bolyp qatyp qaldy. Sodan keıin de Beken túrli toı-jıyndarda kezdesken saıyn qyljaqtap júrdi. Ápkeme onyń áreketi týraly aıtpadym. Onsyz da jany jaraly, júregin syzdatyp qaıtemin.
Arada kóp jyldar ótti. Baıjan aǵamyz ben Beken bir ýnıversıtette qyzmet isteıdi. Baıjan aǵam ǵylymı ataqtarǵa ıe bolyp, qyzmeti ósti. Beken joǵary qyzmetke jetkisi kele me, áıteýir sol aǵamyzdy jaǵalap júretin. Men oqýymdy aıaqtap, aspırantýraǵa túsip, dısertasıa qorǵadym. Ǵylymı kitap jazyp, baspaǵa usyndym. Meniń kitabymdy nege ekeni Baıjan aǵa isteıtin ýnıversıtettiń baspahanasy shyǵaratyn boldy. Sodan Baıjan aǵa bir kúni dos-jaran, týystarǵa meni maqtap aıtqan ǵoı: "Qaryndasymyz ǵalym boldy, kitaby shyǵaıyn dep jatyr" dep. Sóıtse Beken "Sol kitabyna meni qosymsha avtor etip syrtyna aty-jónimdi jazdyrtsynshy, maǵan ǵylymı ataq alý úshin kerek bop tur" depti.
Oıynda eshteńe joq Baıjan aǵa maǵan kelip, álginiń tilegin aıtty. Sonda men kóp jyl ishime saqtap kelgen yzamdy aqtaryp saldym: "Aǵa, sol Bekendi men alǵash kórgennen jek kóremin. Iá, jek kóremin. Shıetteı balasyn áıelimen tastap, Saǵıra ápkemdi alǵanymen qoımaı, toıy aıaqtalmastan jatyp maǵan tıisti" dep, jıyrma jyl burynǵy oqıǵany bastan aıaq aıtyp berdim. Únsiz qalǵan Baıjan aǵam "Meıli jaraıdy" dedi de shyǵyp ketti. Sodan bir-eki kúnnen keıin bir jeńgem aıtty, Baıjan aǵa Bekenniń úıine baryp, jer-jebirine jetip, ursypty. «Ońbaǵan, opasyz ekensiń óziń» dep. «Óńsheń sulý qaryndastardy shetinen paıdalanaıyn dediń ǵoı" dep turyp jaǵasynan alypty. Sodan keıin Beken meni kórse anadaıdan teris aınalatyn boldy.
Sol jezdemiz jetispedi. Qartaımaı jatyp, kózi alaıyp, qant dıabeti deısiń be, neshe túrli aýrýǵa shaldyqty. Sol jezdemiz uzaq jyldar JOO-da muǵalim bolyp júrip qanshama stýdent qyzdy zábirledi eken? degen oı keledi keıde. Búıtken jezdesi qurysyn.
Baldyzynyń ólimine sebepker bolǵan
Almaty oblysyndaǵy bir aýdan ortalyǵynda Joldasbek degen kisi otbasymen turdy. Bul oqıǵany maǵan sol Joldasbektiń báıbishesi áńgimelep bergen. Keńes Úkimeti kezinde aýdanda joǵary qyzmet atqaratyn Joldasbektiń úıine Pavlodardan Tastan degen partıa qyzmetkeri kóship keledi. Tastan jasy elýlerdegi, oqyǵan azamat bolsa da qyz-kelinshek kórse qyrǵıdaı tıetin ádeti bar eken. Otbasyn kóshirip ákelmes buryn ózi eki-úsh aı Joldasbektiń úıinde turady. Birde ol Joldasbektiń úıine on kúnge qydyryp kelgen týysynyń qyzyn ońasha bólmede sheshindirmek bolypty. Qyz aıqaılap jatyp, bar kúshimen ózin-ózi qorǵaıdy. Áıteýir úıge Joldasbektiń áıeli kirip qalyp, Tastannyń aram oıy júzege aspaı qalypty. Ol ol ma, Tastan otbasy tolyq kóship kelip, kórshi úıge ornalasqan soń da zorlyq áreketterin qoımapty. Pavlodardan Tastannyń baldyzy Almatyǵa oqýǵa túsýge kelgen ǵoı. Bir kúni sumdyq oqıǵa bolady. Áıeli balalarymen emhanaǵa ketken kezde Tastan baldyzyn aıaýsyz zorlaıdy. "Bireýge aıtsań azaptap óltiremin" dep qorqytqan soń baldyzy bul týraly eshkimge tis jarmapty. Sóıtip úıde eshkim joq kezde baldyzyn zorlaýdy ádetke aınaldyrady. Kúnderdiń kúninde baldyzdyń ishi biline bastaıdy. Kimge muń shaǵaryn bilmegen 17 jasar muńlyq jýynatyn bólmede ózine ózi qol jumsaıdy.
Sol Tastan ómiriniń sońynda qor boldy. Uzaq ómir súrgen joq, alpysqa jetpesten alasuryp aýyryp, jaman aýrýdan mert boldy.
Negizi zorlyq-zombylyq qasıet ákeden balaǵa beriledi degen ras sóz. Birde Joldasbektiń turmysqa shyqpaǵan bir qyzy Almatyda jumys isteıtin. Birde ol jumystan shyǵyp avtobýsqa minedi. Avtobýs ishinde artynan bireý ıtere beredi. Qyz kisi kóp bolyp, syımaı bara ma dep, ilgeri jyljıdy. Artyna ıterý sonda da toqtamaıdy. Itergeni bylaı tursyn, art jaǵynan etek kóılegin kóterip, janasa bergen sátte jalt burylyp qarasa Tastannyń balasy aýyn ýqalap tur deıdi. Otyzdar shamasyndaǵy jigitten záresi kete qoryqqan qyz dereý avtobýstan túsip ketipti. Bolǵan jaıdy anasyna aıtqanda "Ákesi qandaı bolsa balasy da sondaı" degen eken.
Baldyz kináli me álde jezde me?
Keıde jezdeler búldirshindeı baldyzdaryna qyryndaǵan syńaıda ázildep jatatyny bar. Turmys qurmaǵan qyz ben jezdesiniń arasyndaǵy oıynnyń otqa aınalyp ketýi múmkin ekenin kóp jaǵdaıda eskermeımiz. Jýyrda aqparat portalyna oqyrman áıeldiń halyqtan aqyl-keńes suraǵan haty jarıalandy. Hat ıesi sińlisi men kúıeýiniń qarym-qatynasy týraly jazypty. Týysynyń ózine satqyndyq jasap, al kúıeýiniń opasyzdyqqa barǵanyna nalyǵan áıel syryn aqtarypty.
Ol kúıeýimen ýnıversıtette tanysypty. Kúıeýi óte pysyq, qamqorshy jan, tamasha azamat. Ózi bir jerde mekeme basshysynyń orynbasary. Úsh bólmeli páteri, qyzmettik kóligi bar. Áıelin syılap, kishkentaı qyzyn da qatty jaqsy kóretin ol otbasyna kerek jaǵdaıdyń bárin jasap otyrǵan kórinedi. Ekinshi bala — uldy dúnıege ákelerde bóten kútýshi jaldaǵysy kelmegen áıel aýyldan mektep bitirgen sińlisin shaqyrtady. Áıeldiń densaýlyǵy burynnan nashar eken. Ulyn úlken qıyndyqpen bosanǵan soń kórý qabileti tómendep ketedi. Dáriger shet elge baryp ota jasatýǵa keńes beredi. Uly bir jasqa tolǵan soń kúıeýi ony shet elge emdelýge jiberedi. Birneshe aı em qabyldaǵan áıeldiń densaýlyǵy azdap bolsa da jaqsara bastaıdy. Sodan bir kúni ol jumystan kelgen kúıeýi men baldyzynyń qushaqtasyp, súıisip otyrǵanyn kóredi. Qatty nalyǵan kelinshek sińlisi men kúıeýiniń qarym-qatynasyna qatysty qandaı sheshim qabyldaý keregin oqyrmandardan suraıdy.
Ol sińlisin aýylǵa qaıtarmaq bolypty. Biraq kúıeýi balaǵa qaraıtyn adam kerek dep, kelispeıdi. «Bulardyń qatynasy tym tereńdep ketpedi me dep qaýiptendim. Ne isteýim kerek?" dep aıaqtalypty hat.
Iá, ózi alystaǵy elde emdelip jatqanda úıdegi boıdaq sińlisiniń kúıeýimen jaqyn bolyp ketýi, onsyz da naýqas adamǵa soqqy bop tıgeni sózsiz. Bul bir aıtylǵan jaıt. Al belgisiz bop, aıtylmaı qalǵandary qanshama? Kim kináli? Kim jazyqty? Baldyz ba álde jezde me?
Jezde degenimiz eń aldymen erkek...
Jezde. Biz bul sózdiń maǵynasyn áıeliniń jas sińlisin kórgende tarpa bas salatyn las erkekterge aparyp tiregimiz kelmeıdi. Tek bolǵan oqıǵany óz qalpynda baıandap, uıyǵan otbasynyń oırandalmaýyna, týystar arasynda renish, nalanyń bolmaýyna tilektestik bildirý ǵana.
Sińli bolǵan soń jezdeler de bolady. Endi qaýipti jezdelerden qalaı saqtanýǵa bolady? Soǵan toqtalaıyq.
1. Eger siz úlken qyzyńyzdy uzatqan úlken jastaǵy kelinshek bolsańyz kishi qyzyńyz ben jezdesiniń qarym-qatynasyna saq bolyńyz. Qyzdy qandaı jaǵdaı bolsa da jezdesiniń úıine túneýge jalǵyz jibermeginińiz durys. Qazaqtar kóbinese qalaǵa oqýǵa ketken qyzdaryn «jataqhana qaýipti ǵoı, jyly úı, jaıly oryn, úlken qyzdyń qasynda bolsyn, balasyna qarasyp, kómektesedi, ekeýine de jaqsy» dep jiberetin jaǵdaılar jıi kezdesedi. Biraq ol úıde de bóten erkek (jezde qansha jaqyn, jaqsy adam bolǵanmen ol eń aldymen erkek qoı) baryn umytpańyz.
2. Eger siz jas qyz bolsańyz jezdeńizge asa jaqyn bop, onymen jeke qydyrýǵa barmaǵynyńyz durys. Aralaryńyzda súıispenshilik oıanýy ábden múmkin. Oǵan jezdeńiz emes, aldymen ózińiz sebepker bolýyńyz ǵajap emes. Keıde sezimdi adam basqara almaı ketetinin umytpańyz. Sondyqtan ápkeńizdiń bar ekenin oılap, jezdeńiz qandaı tartymdy jan bolsa da áıel zaty retinde kózine túspeý keregin eskerińiz.
3. Eger sizdiń ápkeńizdiń kúıeýi sizge qandaı bir qyljaq sóz aıtyp, qyryndasa, meıli ol dóreki túrde nemese sypaıy túrde bolsyn, mindetti túrde otbasy múshelerine jarıa etińiz. Jezdeńizdiń qyryndaǵanyn jasyrsańyz ókinishke ákep soǵýy ábden múmkin. Sondyqtan otbasy músheleri jınalǵan ortada jezdeńizdiń beıádep áreket etkenin nemese sóılegenin jaıyp salyńyz. Osy arqyly siz bolatyn qaýiptiń aldyn alasyz.
Bul árıne, jezde ataýlydan bezinip, onyń otbasymen qatynaspaı, at izin kesisý degen sóz emes. Týystardy qurmetteı otyryp, keıbir qaýipti adamdardan, máselen baldyzyna qyryndaýdan arlanbaıtyn jezdelerden de saqtaný kerek eken.
Aıǵanym Birtýar
