Jazýshy Raqymjan Otarbaevtyń suhbaty "Ádebıet" portalynan alyndy. 

- Sizdi «Memlekettik syılyqqa» usynyp jatyr. Bundaı baqtalastyq qalamgerdiń epıkalyq tynysyna ólshem bola almaıtyny belgili ǵoı. Sizge osy syılyq ne úshin qajet?

- Men jastaıymnan syı-qurmetke bólengen azamatpyn. El meni erkeletip ósirdi. «Mahambet syılyǵynyń laýreaty», «Halyqaralyq Aıtmatov akademıasynyń akademıgi», «QR Eńbek sińirgen qaıratkeri» sıaqty ataqtardyń barlyǵyn bir basyma telip qoıdy, tipti Atyraý oblysynda meniń atymmen atalatyn «Raqymjan» degen kól bar. Endi men almaǵan syılyqtyń sońǵysy osy ma dep oılaımyn (Kúldi). Biraq mynaý qazaqta birin-biri aıaqtan shalyp, tóske órleıtin turpaıy minez bar emes pe? Soǵan ishteı kúıinip otyrmyn. «Raqymjannyń báıgege usynǵan kitaby kishkentaı» degen syltaýmen meni «Memlekettik syılyqtan» qulatý úshin joǵarǵy jaqta úlken jumystar júrgizilip jatyr dep estidim. Bireýdiń aǵasy bar, bireýdiń shamasy bar degendeı ǵoı. Aınalaıyndar-aý, syldyr sózi kóp, biraq sapasy syn kótermeıtin tom-tom kitap kimniń ólshemi bolyp edi? Jazýshylyqpen ótken jarty ǵasyr ómirimde qazaqtyń atynan álemge qajetti bir aýyz sóz aıta aldym ba degen suraq meniń oıyma kúni-túni maza bermeıdi. Shyǵarmany qyzyl sóz dep esepteıtin, pafos dep baǵalaıtyn keri ketken keńestik kezeńniń obrazynan áli shyǵa almaı júrmiz. Áıgili jazýshy E.Hemıngýeı óziniń pyshaqtyń qyryndaı juqa «Shal men Teńiz» atty shaǵyn povesi úshin «Nobel syılyǵynyń» laýreaty atandy. Adamnyń sońǵy demi bitkenshe jaryq dúnıeden úmitin úzbeı, kúresýge qabiletti ekenin kórsetý arqyly bul shaǵyn eńbek ózekti bolyp otyr. Ananyń atasy, mynanyń babasy aıtqan nemese bı, sheshen, jyraýlardyń jyry jınaqtalǵan qalyń kitapty qazir kim oqıdy? Keshirińiz, álem bizdiń sóz ben mátin ǵana terilgen shımaı-shatpaǵymyzǵa pysqyrmaıdy. Álemdik ádebıetke tyń kózqaras qajet. Osy jasyma deıin kóp memleketti araladym. Qazaqpyn deseń eshkim tanymaıdy, Fılıpınsiń be, Taısyń ba, Japonsyń ba dep barlyq azıattardyń ataýyn telip shyǵady. Biz ózimizshe, Muhtar Áýezovti álemdik deńgeıdegi tulǵa dep aýyz kópirtkende aldymyzǵa jan salmaı jarysamyz. Eýropada Abaı men Muhtar túgil qazaq degen eldiń ózin esterine túsire almaıdy. Bir jaǵynan osyndaı uly tulǵalardy shetelege tanystyra almaı júrgen memleket kináli.

Men sizge bir qyzyq aıtaıyn, «Abaı joly» romanyn endigi ýaqytta júz jerden jarnamalap, myń jerden tyqpalasań da báribir oqylmaıdy. Baı-shonjardyń balasynyń ár jerge baryp keńes qylyp, jıyn-toı ótkizgeni kimge kerek? Osydan birneshe jyl buryn «Babalar sózi» atty 100 tomdyq eńbek shyǵaryldy dep buqaralyq aqparat quraldary bórkin aspanǵa atty. Iapyr-aı, dep qaıran qaldym. Babalarymyz qazaqty ushpaqqa shyǵaratyn júz tomdyq sóz aıtyp ketse biz nege osynshama sorlap júrmiz?! Júz tomdyq ádebıetimiz bolǵanda álem bizdiń tabanymyzdyń astynda janshylyp qalar edi. Suryptap, iriktep kelgende babalardyń qundy pikiri úsh tomdyq qana bolady.

- Memlekettik syılyqqa qarsylastaryńyzdan kimdi laıyqty dep oılaısyz?

- Qarsylastarymnyń ishindegi aǵamyz Beksultan Nurjekeevtiń shyǵarmashylyǵyn jáne adamdyq jeke qasıetin qatty qurmetteımin. «Memlekettik syılyqty» bir alsa sol kisi alsyn, odan ótip ketse men alýǵa tıistimin. Qalǵan qatysýshylardy qarsylas dep eseptemeımin. Olar «haltýrshıkter»! Jaqynda bir tanysym kelip: «Aǵa, siz úlken dodaǵa qatysyp jatyr ekensiz, júrińiz sizdi Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulymen tanystyraıyn, qolyn alyp qaıt», - deıdi. «Men sol mınıstrdiń aldyna baryp basymdy ıip, qolyn alsam Raqymjan atym quryp ketsin. Meniń janymda Arystanbek kim?! Mınıstrsymaǵyńa dál osylaı jetkiz» dedim. Mınıstrler aýysady, qalamgerdiń aty halyqpen birge jasaıdy. Árbirden soń bul jóni túzý adamdy qorlaý emes pe? Osyndaı qorlyq, sumdyqtyń sadaǵyna ilinip, syılyq alý úshin mınıstrlikterdiń tabaldyryǵyn tozdyryp júretin «adamdardy» aıaımyn.

Japondar ár onjyldyqta bir jazýshyny álemdik arenaǵa shyǵaryp otyrady

- Sizdiń shyǵarmalaryńyz shet tilinde jaqsy oqylady dep oılaısyz ba? Menińshe qazaqy sózge qan júgirtken kórkem eńbekterińizde oqıǵa shıelenisi azdyq etetin sıaqty...

- Maqtanǵanym emes, meniń shyǵarmam álemniń kóptegen tiline aýdaryldy. Biraq qaı deńgeıde aýdarylǵanyn til bilmeıtin men qaıdan bilem. Keıbir jıyndarda «qazaqtyń aıshyqty, kórkem tili menimen birge óledi» degendi aıtyp qalyp júrmin. Sóz – tiri qubylys. Ana tilimizdiń akademıalyq dárejesiniń astarynda qalyń oı, suńǵyla sújettiń san túrin taba berýge bolady. Biraq, qalamger úshin álem qajet dep tabatyn bir aýyz sóz aıtý qıyn. Qazaqtyń men degen jazýshylary: Ábish Kekilbaev, Oralhan Bókeı, Táken Álimqulovtardyń ózi bundaı dárejege jetken joq. Olar bar bolǵany orys pen eýropa ádebıetiniń sátsiz sýrrogattary. Jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Baqtygúl Mahanbetova degen áıeldiń «tuńǵysh ádebı agenttik» qurdym dep jarıaǵa jar salǵan maqalasy shyqty. Sonda osy ýaqytqa deıin qalǵanymyz aı qarap júrgen boldyq qoı? Qazaq jazýshylarynyń ishinde shetelde ádebı agenti bar tuńǵysh jazýshy men bolǵanmyn. Seniń agentiń bolmasa eýropanyń kitaphanalary men dúkenderi mańyna da jolatpaıdy. Kitabyń shyqqan kúni bárin bir jerge jınap, órteı salsa da tańqalmaımyn.

Birde shyǵarmalarymdy fransýz tiline aýdaryp júrgen jazýshyǵa aıttym: «Sender nege japonnyń Harýkı Mýrakamı degen jazýshysyn izdep júrip oqısyńdar. Ol nashar jazýshy ǵoı, men moıyndamaımyn» dedim. Sol kezde fransýz dosym, «aıtyp otyrǵan ýájińniń bári durys, biraq bul jazýshynyń keremettiginen emes, Japonıa saıasatynyń kóregendiginen ǵoı» dedi. Japondar ár onjyldyqta bir jazýshyny álemdik arenaǵa shyǵaryp otyrady eken. Onyń kitap taralymyn, jarnamasyn, barlyq syı-sıapatyn alyp berýge úlken qarjy jumsaıdy. Bizdiń ne úshin álemdik arenada baǵymyzdyń janbaı júrgenin ózińiz baǵamdaı berińiz. Adamtaný ǵylymyna úlken ádebı shyǵarma qostyq dep te aıta almaımyn. Qalypqa quıylǵan myńjyldyq túsinikti buzbaı ádebı álemimiz kópshilikti tańqaldyra almaıdy. Sol sebepti men ózgeshe oılaýǵa, ózindik stıl qalyptastyrýǵa ózimdi qamshylap otyramyn.

Maǵaýındi klasık jazýshylardyń qataryna jatqyzbaımyn

- Meniń oıymsha keńes úkimeti lıberal jazýshy men ishten tynatyn zıaly qaýym ókilderin ósirip shyǵardy. Biraq azat el bolǵanymyzben «baıaǵy jartas, sol jartas» sıaqty?

- Ol ras, qazir aqsaqaldyń quty qashqan zaman boldy. Onyń barlyǵyna zıaly qaýym ókilderiniń ózderi kináli. Elbasynyń aldyna barsa el jaıyn aıtýdyń ornyna, qara basynyń qamyn sóz etýden ári asa almaıdy. Qazirgi qazaqtyń sol qolynan, oń qoly uzaryp alǵa shyqty. Bizge otyz ekidegi saıası náýbattyń tisi batyp ketken. Bireý mansabyna maldanady, bireý úı suraıdy, bireý bala-shaǵasynyń qyzmetin aıtyp bas qaıǵy bolyp jatady. Keıde osy qylyqtyń bárinen jıirkenem. Bul elden jyraqqa ketip, tynysh ómir súrgim keletin kezder bolady. Qazir Túrkıada eki bólmeli páterim men jartylaı azamattyǵym bar...

- Sonda siz shetelge kóship ketken klasık jazýshy Muhtar Maǵaýındi qoldaısyz ǵoı?

- Seniń qandaı derekterge súıenip otyrǵanyńdy bilmeımin, biraq men Maǵaýındi klasık jazýshylardyń qataryna jatqyzbaımyn. Ol nashar jazýshy, jaman adam. Tula boıy tolǵan kek, bitpeıtin yza, tarqamaıtyn ashý. Shyǵarmalarynan da sony baıqadym. Eshqandaı sýretkerlik joq. Ózińiz oılap qarańyzshy, bas aıaǵy joq synyq sóılemmen kórkem shyǵarma jazýǵa bola ma? Degenmen, onyń tabandy eńbegi men ǵalymdyǵyn moıyndaımyn. Tek, jyraýlar poezıasyn ǵalym Hanǵalı Súıinshálıevtiń eńbeginen urlap, óz atyna menshiktep jarıalaǵanyn aıta keteıin. Ony men kez-kelgen jerde dáleldep bere alamyn.

- Bizde shet jaılap, kómeski tartyp tasada qalǵan talanttar kóp dep jatady ǵoı. Osy qatardan kimdi kóresiz?

- Atyraýda ózimnen on jas úlken Marat Otaralıev degen aqyn dosym boldy. Ózi birbetkeı, minezdi jigit edi. Sol mineziniń kesirinen keńestik kezeńde bolmaıtyn nárseler úshin sottalyp, óz ómirin qurtyp aldy. Biraq aqyndyǵy ot edi. Óleńderin áli kúnge deıin jatqa aıtam.

Kóp sálem tanys jandarǵa,

Olardy kórý jaqsy-aq shyn.

Dosym sen elge barǵanda-aý,

Men jaıly kóp syr ashpassyń

Ózgeler seniń erkińde,

Keýdeńe talaı jyr kelsin.

Tek qana aq shash kempirge,

«Jalǵyzyń aman júr» - dersiń, dep óriletin syrshyl óleńder bárimizdiń aýylǵa degen saǵynyshymyzdy qozdatyp jiberetin. Sondaı janbaı qalǵan jaryq juldyzdardyń biri Saǵat Ábdýǵalıev edi ǵoı, shirkin. Ózi aspanda eki juldyz qatar jansa biriniń jaryǵyn biri basyp ketedi. Óleńde de osy qaǵıda ómirsheń. Máselen, Tólegen Aıbergenov ózimen qatar shyqqan talantty aqyn Meńdekesh Satybaldıevtiń jaryǵyn basyp ketti. Sol sıaqty Saǵat aqynnyń ataǵyn Jarasqan Ábdirashevtyń aty búrkemeledi. Kezinde sol Jarasqan «Saǵattyń aldynda óleń oqýǵa uıalatynbyz» dep aıtatyn. Osyndaı daryndy tulǵalardy kópshilik bilmeı, birli-jarym adamdar ǵana tilge tıek etip júrse, kómeskilenbegende qaıtedi? Prozada ómirden erte ketse de, Keıki batyr týraly jazylǵan «Qulannyń ajaly» atty shyǵarmasymen ǵana qazaq ádebıetiniń kóshin bastap turǵan Aqan Nurmanovtyń ataǵy jer jaryp tur dep aıta almaısyń. Jalpaq jurt bile bermeıdi...

-Nege ekeni belgisiz, maǵan sizdiń shyǵarmańyz Jumeken aqyn poezıasynyń prozaǵa aınalǵan keıpin kórsetedi. Bul uqsastyq pa, álde elikteý me?

- Jumekenniń qolyna sý quıýǵa jarasaq úlken jetistik emes pe?! Meniń oıymsha onyń poezıasy aldyna jan salmaıtyn jáne qaıtalanbaıtyn ıntelektýaldyq óleńniń bıik mejesi. Onyń shyǵarmashylyǵyn Máskeýge deıingi, jáne Máskeýden keıingi dep qarastyrý kerek. Ómirinde úlken úsh poema jazdy. Qazaqta Abaıdyń aqyndyq mektebinen keıingi kóshti Jumekenniń mektebi qalyptastyrdy desek artyq aıtqandyq emes. Aqynnyń óleńderin tarqatyp, taldap berýge bul qazaqtyń óresi jete qoımas. Ol úshin Jumeken bolyp týylý kerek, onyń oılaý kórsetkishin ıgerý qajet.

Men onyń aǵalyq ystyq yqylasyna bólenip óstim. Janynan eki eli tastamaıtyn edi. Birde ekeýmiz sol kisiniń basyna bórik alý úshin dúken araladyq. Aqyn ár bórikti bir kıip, talǵamyna saı keletinin tappady. «Aqyldy basqa, aqymaq bórikti kıip qaıtesiz» dep qyljaqtap edim, aǵam kúlip jiberdi. Keıde oılaımyn, Jumeken aqyn ózin túsinbegen ortadan talantyna teń deńgeıde baǵa ala almaı ómirden ótkenine ishteı nalyǵan da shyǵar. Aqyn ómiriniń sońyn júrek aýrýymen emhanada ótkizdi. Sońǵy kitabyn sol jerde jazyp bitirdi. Dárigerlerdiń bergen dárisin ishpeı, tóseginiń astyna tyǵa beredi eken. Sol dárilerdi janynda asqazany aýryp jatqan shal urlap, iship qoıatyn kórinedi. Sony estip kúlkige qarq bolatyn edik. Sol týraly keıin óleń de jazdy. Ajalmen arpalysyp aýrýhanada jatyp sanaly óleńder jazýǵa bolatyn shyǵar, biraq jarty júrekpen bútin bir kitapty jazyp shyǵý degenińiz adam aqylyna syımaıdy ǵoı. Aqyndardyń ishinde aqyldy adam kórýim Jumeken edi...

Kez-kelgen qazaqtyń basynda bolatyn qıynshylyq jas kezimde meniń de basymnan ótti. Almatyda úı-kúıi joq qyzmetker kezim bolatyn. Jezqazǵan oblysynan jańa qyzmetke ornalasýǵa múmkindik boldy. «Páter men kólik máselesin birden sheship beremiz» dedi. Kóńilim Arqaǵa qatty aýdy. Aýrýhanada jatqan Jumeken aqynǵa kelip mán-jaıdy túsindirdim. Aǵam bir aýyzdan qarsy shyqty. «Eger basqa qalaǵa ketseń Almatyǵa qaıtyp kele almaı qalasyń, barma» dedi. Qoshtasyp, aýrýhanadan endi shyǵa bergen kezimde «saǵan da bir jaqsylyq jasaı almadym ǵoı» dep ókinip turdy. Erteńine jumysqa kelgen kezde gazet betinen qaraly habardy kórip, eńkildep jylap jiberdim. Men sol kezdesýdiń sońǵy tildesý ekenin qaıdan bileıin...

- Aqyn Ótejan Nurǵalıev pen jazýshy Asqar Súleımenovtyń jáne sizdiń minezińizden úlken uqsastyqty kórem. Ózderin klasıkke baǵalaıtyn ádebıetshiler ómirsheń týyndy jaza aldy ma?

- Maǵan keletin bolsaq, men qazaqtyń sózin qoıdaı órgizetin adammyn. Tańqalmańyz, ana tilimizdiń shuraıly tirkesterin toptastyryp bir qoraǵa qamaı alamyn. Meni Ǵabıt Músirepovtyń mektebinen shyqqan jazýshy dep jatady, biraq men ózimdi Beıimbet Maılınniń shákirtimin dep esepteımin. Janyma sol jaqyn. Biraq, qazaqqa kerek shyǵarmany jaza aldym ba, álde jazbadym ba degen suraq bolashaqtyń enshisinde.

Ótejan jaqsy aqyn. Bastapqy óleńderi ádebı ortaǵa jaǵymdy áser etti. Biraq ol ómiriniń sońynda Eınshteın sıaqty bas aýrýymen aýyrdy. Meniń minezim qanshalyqty qyńyr bolǵanymen onyń keıingi óleńderin qabyldaı almadym. Al, Asqar Súleımenov jazýshy emes. Onyń «Aq kempiri» men «Qara shalynan» basqa jóni túzý kórkem shyǵarmasy joq. Ol bar bolǵany óziniń erkindigin ǵana qorǵaǵan adam. Biraq, álemdik deńgeıdegi etnograf, ǵalym edi. Bilmeıtin dúnıesi joq. Degenmen, ekeýi de ózderi aıtqandaı klasıkalyq týyndy qaldyrǵan joq. Ádebıetti tek qana hobbı retinde qarastyratyn birqatar jazýshylar boldy. Máselen, Ǵabıt Músirepov pen Táken Álimqulov sondaı edi. Táken óz talantyna, onyń ishinde qazaq ádebıetine qıanat jasady. Ol ádebıetti hobbı retinde emes, tutas ulttyń qundylyǵy retinde qarastyrǵanda úlken shyǵarmalar jazyp ketýge ishki qýaty jetip artylatyn...

- Shyǵarmashylyq jolyńyzdy poezıadan bastapsyz ǵoı. Jaqsy aqyndar yǵystyryp tastady ma?

- Ia, onyńyz ras. Jas kezimde jazǵan óleńderimdi gazet-jýrnaldar jarıalap turdy. Bir óleńim keńes úkimetine qarsy pikir aıtty dep saıası qýǵyn-súrginge ushyrady. Sol úshin jýrnal basshysy Tumanbaı Moldaǵalıev joǵarǵy jaqtan eskertý aldy. Sodan keıin Tumaǵań «sen bala osydan bastap óleń jazýdy doǵar» dedi (kúldi). Aǵalardyń tilegin qalaı aıaq asty etesiń? Áli kúnge deıin óleń jazǵan emespin.

- Qalamdasyńyz Tynymbaı Nurmaǵambetovke qandaı kitap oqýǵa keńes beresiz?

- Oıbaı-aý, sen de qoımaıtyn suraqty qoıady ekensiń. Tynymbaı degenińiz uly jazýshy ǵoı. Oǵan kitap oqymasa da bolady.

- Erkin kósilgenińizge qýanyshtymyz!

Suhbattasqan Baǵlan Orazaly