Aqqý moıyn, qypsha bel, aqquba júz dese kóz aldyńyzǵa nendeı sulýlar elester edi? Sulý dese sulý, á?! Endeshe qıalyńyzdyń kúl-talqanyn shyǵaraıyq. Siz tap osy sulýlyq jolynda adam sengisiz qurbandyqqa barǵan essizder jaıly ne bilesiz? Sátsiz ótken plasıkalyq otalar ma? Joq a! Áńgime odan da erterek dáýirden órbıdi...
Qypsha belin qynaǵan qylyqtylar
Korsettiń beldi qatty qysyp tastaýy syrt kózge ádemi kórinetin shyǵar. Biraq onyń ish qurylysynyń zaqymdanýy eshkimdi, tipti sol arýlardyń ózin de alańdatpaǵan kórinedi. Saldarynda qabyrǵalary qaıysyp, ishekteri jabysyp, jatyr, baýyr men búıregi syǵymdalyp, ezilip, sońy erte kelgen ólimmenen aıaqtalady.
Radıoaktıvti jaqpa maılar
1930 jyldar Fransıada osy bir quramynda hlor tory men brom bar radıoaktıvti jaqpa maılar arýlardyń nazaryn ózine eriksiz aýdardy. Jarnamasy da jer silkindirerdeı-aq: «bet terisin tegisteıdi, qara daqtar men bezeýlerden tazartady, terini ylǵaldandyrady, qyzarýdy basady jáne ájimnen qutylýǵa kómektesedi». Rasymen de solaı edi. Arýlardyń bul kremge degen mahabbaty tek jaq súıekterine zaqym kele bastaǵanda ǵana toqtady.
Qorǵasyn opa
1700-jyldary sulýlar bet terisiniń reńine óte kóńil bóldi. Olardyń arasynda betinde bezeý, jaranyń oryny qalǵandardan uzaq ómir súrgenderi saýsaqpen sanarlyq. Basty sebep sol ýaqyttarda paıda bolǵan qorǵasyndy opalar bolatyn. Ol bet terisine qonymdy ári qoljetimdi boldy. Degenimen ony paıdalanǵan ýaqytta qorǵasyn ýymen tynystaǵan arýlar qartaıyp úlgermesten sol bir sulý qalpynda jer qoınyna tapsyrylatyn.
Kúshálanyń kúshi
HİH ǵasyrdyń bel ortasynda sulýlyqqa taǵy bir qadam jaqyndaý úshin kúshála ishý de sánge aınalǵan bolatyn. Kózinde ot oınap, óńi aqqubalanyp, dene symbatyn saqtaý úshin tolyp jatqan qaýipsizdik sharalaryn saqtaı otyryp kúlimkózder kúshálany(myshák) da ishti. Biraq bul da bir esirtki. Bir iship bastaǵan soń ómir boıy qoıa almaısyń. Árıne, ómiriń uzaqqa sozylsa. Biraq áńgime sulýlyq jaıly bolǵanda kúshála ishý degen qıyn bolyp pa?
Belladona
«Belladona» ataýy «sulý áıel» maǵynasyn ashady. Bul da az ýaqytqa bolsyn sulýlardyń súıikti ósimdigine aınalǵan. Sebebi jemisiniń shyrynyn tamyzǵanda adam kózin erekshe jaınatyp, qarashyǵyn úlkeıtip kórsetetin. Tek bunyń ótemine eske saqtaý qabiletinen aıyrylyp otyrǵan.
«Aıaǵy kishi súıgenin kıedi, aıaǵy úlken tıgenin kıedi»
Bul sózben týra osy jerde kelispeı qoıa turýyńyzǵa ábden bolady. Sebepti kóne qytaı «lotos aıaqtary» áńgimeleıdi. Kishkentaı kúninen páqtaryn orap – matap qoıǵandyqtan aıaq durys óspeı, óz qalpyn joǵaltsa da kishkentaı ólsheminde qalyp qoıady. Al kóne qytaıda aıaǵy kishkentaı qyzdar eń sulý bolǵan. Biraq bul kúnderi qytaıdan ondaı sulýlardy tabý qıynnyń qıyny.
Aqqý moıyndy arýlar
Bundaı aqqý moıyndar tek qana bir jerde, Mánmadaǵy Kayan taıpasynda ǵana bar. Qyz bala bes jasqa tola salysymen moınyna alty qatar sheńber taǵylady. Jyl ótken saıyn sheńber ústine sheńber qosyp, ýaqyt ótken saıyn moıynyn uzartýǵa tyrysady. Bul olardyń sulý kórinip, turmysqa sátti shyǵýyna sebep bolmaq.
Salpyerin sulýlar
Jańaǵy aqqý moıyn arýlardan da ótken sulýlyqty kórdińiz be? Kórmeseńiz kórseteıik. Afrıkanyń kezekti taǵy sulýlyǵy Mýrsı men Sýrı taıpalarynda saqtalǵan. Qyz bala altyǵa tolǵanda onyń astyńǵy ernin ıek terisinen ajyratyp eki ezýine deıin tilip tastaıdy. Jaranyń aýzy bite sala jyryqtyń ólshemin úlkeıti túsedi. Azdaǵan ýaqyttan soń sol orynǵa osyndaı tárelkelerdi salyp qoıady. Jyl saıyn onyń da kólemin barynsha úlkeıtip, turmysqa shyqqansha taǵyp júredi. Bul qyzdardyń ernine qanshalyqty úlken tárelke sıatyn bolsa, sonshalyqty sulý bolmaq. Talǵamǵa talas joq degen osy shyǵar!
İshektegi ishkish turǵyn
Kóptegen sán áleminiń eńbeksiz symbatyn saqtaýǵa talpynǵan sulýlary adam jaǵasyn ustatatyn qadamǵa bara alǵan eken. Ol úshin óz ishegine parazıt jipshe qurttyń jumyrtqasyn jiberip, ishekte qoldan qurt ósirgen. Nátıjesinde ishken taǵamnyń búkil qunary adam aǵzasyna emes, qurtty ósirýge ketken. Arý da aryq, qurt ta toq. Jáne ony qalaǵan ýaqytta alyp tastaýǵa múmkindik bolǵan. Biraq óz ishegińiz de uzyndyǵy 30 metrge tarta shubalań qurttyń jybyrlap júrgenin elestetip kórińizshi?
Qurban bolǵan qabyrǵalar
Korsettiń belin qynaǵan kúshine qanaǵattanbaýshylyǵy keýde qýysyndaǵy eń astynǵy eki qabyrǵasyn qurbandyqqa shalýmen aıaqtaldy. Saldary ma? Ókpege, búırek, baýyrǵa zaqym kelýi jáne eń bastysy – qyrshynnan qıylǵan essiz ǵumyr.
Minekeı, álemdi sulýlyq qutqaratyn bolsa, mynandaı qadamǵa barǵan sulýlardy eshkim qutqara almaǵan. Sebebi qanaǵatsyzdyq eshqashan da eshkimge opa bermegen. Al eger sol ýaqyttarda plasıkalyq ota bolǵanda, arýlar sonshama sumdyqqa barmaǵan bolar edi. Degenimen plasıkalyq ota da tyǵyryqtan shyǵar jol emes. Másele buıyrmaǵan ásire sulýlyqqa qumarlyqtyń qaýiptiliginde. O basta Alla áıel adamdy sonsha sulý etip jaratty. Al oǵan qanaǵattanbaǵandardyń jaǵdaıy álgindeı boldy. Sondyqtan da syrtqy sulýlyqqan góri ishki sulýlyqqa umtylyp, júrekke ıman, mıǵa bilim, kózge uıat, eringe jyly sózder men shúkirshilikti jarastyryńyz. Densaýlyǵyńyzdy kútińiz. Óıtkeni siz aqaýsyz densaýlyǵyńyzben de sulýsyz!
P.S: Barlyq arýlardy búgingi kúngi halyqaralyq sulýlyq kúnimen shyn júrekten quttyqtaımyn!
Aıdana Qaısarbekqyzy
