«Qartyń bolsa, qazynań» deıdi halyq danalyǵy. Aqsaqaldarmen árkez áńgime-dúken quryp, keńes surap turǵannyń artyqshylyǵy bolmasa, kemshiligi joq. Kúni keshe ǵana Qazaqstan Respýblıkasy Ardagerler keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary, elimizdiń bilim salasyna birtalaı eńbek sińirgen Ómirzaq Ozǵanbaevpen tildeskenbiz. Suhbatymyz túrli baǵytta órbidi, táýelsizdikti sóz ettik, jastar tárbıesin de jaı qaldyrmadyq, batyr aǵalar týraly da syr shertistik…
HALYQ QUNDYLYQTARYN QÝATTAP JÚRMİZ
– Ómirzaq aǵa, bıyl eli­miz táýelsizdiginiń jıyrma bes jyldyǵyn toılamaq. Sóz joq, qasıetti mereke, qas­terli dýman. Aldymen aǵa býynnyń kókeıin­degi sózin áńgimele­seńiz…
– Iá, rasynda, bizdiń halqymyz úlken merekeniń qarsańynda tur. Ol mereke – bizdiń táýelsizdigimizdiń jıyrma bes jyldyǵy. Ata-babamyz talaı jyl armandaǵan, ǵasyrlar boıy ańsaǵan, tipti, qoly jetpegen derbestik bizdiń dáýirdiń mańdaıyna buıyrdy. Halqymyz 1991 jyly ǵana shyn táýelsiz Qazaqstandy qurýǵa kiristi.
Mine, sodan beri ótken jıyrma bes jyldyń ishinde bizde iri-iri ǵasyrlardyń júgin kóteretin kóptegen sharýalar tyndyryldy. İrgeli memleket qurdyq, elimiz damýdyń dańǵyl jolyna shyqty. Respýblıkamyzda júrip jatqan alýan túrli ózgerister, reformalar, sarabdal saıasat – barlyǵy bizdiń elimizdiń atyn álemge áıgiledi.
Qazir Qazaqstan, onyń ásem de jańa astanasy, tuńǵysh Elbasy – bári-bári álemge aıan. Búginde dúnıeniń kóptegen elderi Qazaqstandy biledi, syılaıdy, sanasady. Muhıttyń arǵy betindegi azýyn aıǵa bilegen Amerıka Qurama Shtattarynyń ózi Qazaqstandy ózderiniń strategıalyq áriptesi sanaıdy. Eýropanyń kóne materıkteriniń elderi Qazaqstandy naryqtyq jaǵdaıǵa ıkemdelgen, ekonomıkasy qalyptasqan memleket dep esepteıdi. Al Táýelsiz memleketter dostastyǵyna kiretin, burynǵy alyp ımperıanyń quramyndaǵy respýblıkalar Qazaqstandy ózde­riniń kóshbasshysy sanaıdy.
Minekı, osyndaı orasan bıikke kóterilgen el táýelsizdiginiń úlken toıyn dúrkirete toılaýdyń qarsańynda tur. Bizdiń elimizde alýan túrli ózgerister, ıdeologıalyq tárbıe, ekonomıkalyq-saıası jumystar óris aldy, olardyń barlyǵy qazaq halqyn qaryshty damýǵa jetelep, órkenıettiń tabaldyryǵyn attatty. Sóıtip, elimizdiń dańqyn asqaqtatty.
– Ózińiz basshylyǵynda otyr­ǵan Qazaqstannyń Ardagerleri keńesi – qazynaly qarttardyń dýaly sózin toǵystyrǵan irgeli uıym ekeni ámbege aıan. Ásirese, patrıottyq tárbıe men ıdeologıa baǵytynda atqaryp jatqan sharýalaryńyzdyń ushan-teńiz ekenin jasyra almaımyz. Sóz oraıynda, keńestiń tynys-tir­shiligi jóninde az-kem aıta ketseńiz.
– Qazaqstannyń Ardagerler keńesi – on tórt oblystaǵy Almaty jáne Astana qalalaryndaǵy, eki júzden astam aýdandar men qalalardaǵy ardagerler uıymdaryn biriktiretin, on myńnan astam bastaýysh uıymnyń basyn qosatyn, mıllıon segiz júz myńnan astam múshesi bar elimizdegi eń iri uıymdardyń biri. Bul uıymnyń qurylǵanyna, aman bolsaq, aldymyzdaǵy 2017 jyly otyz jyl tolady. Al biz sol otyz jyldyqty keń kólemde, aýqymdy deńgeıde atap ótkeli otyrmyz.
Endi osy jyldardyń ishinde ne atqardyq, neni bitirdik? Ardagerler degen kim? Ras, «Qarty bar, qarıasy bar úı – qazynaly, darıaly úı» dep jatamyz. Zamanynda adýyndy aqyn, aıbarly batyr Mahambet Ótemisuly «Qarttary eger bolmasa, jastary bolar dıýana» dep aıtqan eken. Mahambettiń jáne bir sózi bar «Azamat, seni saqtadym, bir sharýama kerek dep». Muqaǵalı Maqataev «Aýylda bir qarıa bolmasa eger, Aǵaıyn arazdasyp keter edi» dep aıtady. Ejelgi rım men grekterdiń elinde: «Kórgen-bilgenin aıtpasa, aǵalardyń ózderi kináli» degen sóz bar. Qoǵamda úlken orynǵa ıe bolǵan, aıryqsha bıik statýsy bar aqsaqaldardyń uıymy qazaq elinde de osyndaı irgeli jáne bedeldi.
Bul uıym, birinshi kezekte, halqymyzdyń qundylyqtaryn – dindi, dildi, tildi nasıhattaýǵa, qýattaýǵa úlken kómek kórsetip jatyr. Sonymen qatar, jastar tárbıesine belsene atsalysýda. Ardagerler keńesi elimizdiń baǵyt-baǵdaryn, Prezıdentimizdiń saıasatyn qoldap, ony halyqqa túsindirýde aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumystar uıymdastyrýda.
Árıne, bizdiń elimizde qarttarǵa erekshe yqylas, qamqorlyq kórsetilip jatqany beseneden belgili. Men muny Ult kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń arqasy der edim. Mundaı jumystar barǵan saıyn nyǵaıa beretinine de biz senimdimiz. Aldaǵy ýaqytta ardagerlerge arnalǵan irgeli ister jalǵasyn tabady dep esepteımiz.
Jalpy, ardagerler uıymy qazirgi shaqta úlken sharýalardyń aldynda tur. Olar – biz uıymdastyratyn alýan túrli sharalar, semınarlar, plenýmdar, konferensıalar. Bul jıyndardyń barlyǵynda ardagerler jastarǵa úlgili sózderin ar­nap, aqyl-keńesterin aıamaı berip otyrady.
PATRIOTTYQ TÁRBIE – BASTY NAZARDA
– Ómirzaq aǵa, qazirgi qarıa­lardy ne tolǵandyrady, qandaı másele alańdatady?
– Jetistiktiń jeterlik ekenin aıttym. Kemshin tustar da barshy­lyq. Dese de, «kósh júre túzelip» keledi. Al negizgi máseleni bylaı jetkizeıin: qazaq eli – óziniń tarıhymen qaıta qaýyshqan memleket. Biz ǵasyrlarǵa sozylǵan tarıhymyzdaǵy aqtańdaq betterdi tolyqtyra bastadyq. Búgingi táýelsiz eldiń Otanyn, týǵan jerin súıetin patrıottaryn, eljandy azamattaryn tárbıeleý úshin mindetti túrde tarıhı sana qalyptasýy kerek. Iaǵnı, biz jerden shyqqan, ne kókten túsken el emespiz. Úlken tarıhymyz, myńjyldyq mádenıetimiz bar qalyptasqan halyqpyz. Arǵy babalarymyzdyń shyǵý tegin aıtpaǵanda, ótken jyly ǵana Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn dúrkiretip atap óttik. Osy jyldardyń ishinde qazaq halqy birigýmen, kirigýmen, irilenýmen kele jatyr. Sonyń nátıjesinde biz irgeli elge aınalyp úlgerdik.
Jalpy, jastar tárbıesi – arda­gerlerdiń aldynda turǵan birinshi kezektegi másele. Joǵaryda aıtqan dúnıelerdi búgingi býynnyń bo­ıyna sińirý – bizdiń buljymas paryzymyz. Ómir boıy jıǵan tárbıesin, al­ǵan bilimin jastarǵa úıretýdi aqsa­qaldar arman etedi, maqsat tutady.
Árbir belgili bir jasqa jetken adamnyń aldynda mynadaı oı turady: menen keıin ómirge kim keledi? Oǵan men ne tastap kete alamyn? Olar aǵalardyń, atalardyń qasıetti jolyn keleshekke jalǵastyra ala ma? Osyndaı oılar, máseleler aǵa býyndy oılandyrady, tolǵandyrady. Sondyqtan búgingi Qazaqstan ardagerleri osyndaı oımen, qam-qareketpen, qamqorlyqpen jastar máselesine únemi jıi oralyp otyrady.
TAITÓBE TALAI MYQTYNY TÚLETKEN
– Elordanyń tórin tilip jat­qan Raqymjan Qoshqarbaev dań­ǵylynyń boıynan batyrdyń eńseli eskertkishi ashylǵaly jat­­qan kórinedi. Bul ýaqıǵa da qazaqtyń birligi men eldigin taǵy bir aıshyqtary anyq. Sizdi kó­nekóz aqsaqal dep suraǵanym ǵoı, Uly Otan soǵysyn túıindep, Reıhstagqa alǵash bolyp tý tik­ken bahadúr týraly áńgimelep berińizshi.
– Onyń jón-aq, balam. Ári­den tarqatsam, tarıh tunǵan Taıtóbeniń eski jádigeri – mektep úıi bar. Ulylar men ulyqtardyń kózindeı bolǵan bul nysannyń keshegisi ǵasyrdan syr tartady. Túri men sıpatynda da kóne dáýirdiń órnegi bar. Oǵan irgeles eki shaǵyndaý úıde ınternat ornalasqan. Búgingi tórt bólmeli úıdiń aýmaǵyn alyp jatqan eski mektepte otyryqshy eldiń balalary oqyp, saýat ashypty. Qazaqtyń mańdaıyna bitken marǵasqalary men jolbarys júrekti batyrlary osy bir eleýsizdeý shetkeri qalǵan aýyldaǵy mekteptiń túlekteri degenge bireý sense, bireý senbes. Vzvod komandıri, leıtenant ári Halyq qaharmany Raqymjan Qoshqarbaev, Keńes odaǵynyń eki márte batyry Talǵat Bıgeldınov syndy belgili adamdar osy mektep-ınternatta jatyp oqyp, bilim alǵan. Eskiniń kózin búginge dáripteıtin memorıaldy taqtadaǵy «Bul úıde 1932-1939 jyldary Uly Otan soǵysynyń ardageri, dańqty jerlesimiz, Halyq qaharmany Rahymjan Qoshqarbaev dáris alyp, tárbıelengen» degen jazý osy derekti aıǵaqtap tur.
Taǵy aıta keterligi, osy mektepte dırektorlyq qyzmet atqarǵan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jaqypbek Ysqaqov – joǵaryda aty atalǵan ıgi jaq­sylardy oqytyp, tálim-tárbıe bergen ula­ǵatty ustaz. Shákirti Raqymjan Qoshqarbaevpen ótken ǵasyrdyń 50-60 jyldary jaqsy baılanysta bolypty. Ol kezde Halyq qaharmany Almatydaǵy «Qazaqstan» qonaqúıiniń dırektory qyzmetinde eken. Syılasqan kúnderden eskertkish-belgi bolyp qalǵan myna bir sózder kópke úlgi bolarlyq: «Ysqaqov Jaqypbek aǵaǵa! Taıtóbede oqyǵan kúnderden estelik retinde, Sizdi ár ýaqyt ózimniń ustazym retinde qatty qurmet tutamyn! Taıtóbe aýylyn­daǵy mektep-ınternat, onda bilim alǵan kúnder – bári osy ýaqytqa deıin jadymda. İnińiz Raqymjan. Almaty qalasy. 1978 jyl».
Kileń myqtylarǵa sabaq bergen Ysqaqov jaı adam emes, Almatydan kandıdattyq dısertasıasyn qorǵap, tarıh ǵylymdarynyń kan­­dı­daty atanǵan. 1937 jyly Taı­tóbe mektebinde dırektor bolyp qyzmet jasaǵan. Sol ýaqytta bolashaq qazaq batyry Raqymjan Qosh­qarbaev 6-synypta oqıdy eken.
1954 jyly Kalının atyn­daǵy Lenıngradtyń áskerı peda­gogıkalyq ınstıtýtyn bitir­gen Jaqypbek Ysqaqovty ómir joly Sterletamak, Orenbýrg qala­­syna alyp kelgen eken. Ol sonda ushqyshtar daıyndaıtyn ýchılıshede ustaz bolyp, KSRO tuńǵysh ǵaryshkeri Iýrıı Gagarındi oqy­tady. Tarıhta attary qalǵan, esim­deri elge keńinen tanys azamat­tarǵa ustaz bolǵan ǵalymnyń týǵan jeri de – osy Taıtóbe bolatyn.
Mine, kórip otyrǵanymyzdaı, Qoshqarbaevtan Taıtóbeni, Taı­tóbeden batyrlar izin ajyratyp ala almaımyz. Taıtóbe shoqy bolsa da, shoqtyǵy bıik qasıetti meken. Úr­kerdiń shoǵyryndaı bolsa da úl­ken júrekti erler shyqqan bul jerden.
– Áńgimeńizge rahmet, aǵa!
Suhbatty júrgizgen: 
Asqat RAIQUL, "Astana aqshamy"