Ejelgi qytaı derekterinde Koreıa «jibek mataǵa kestelengen aıdyndy ózen-kólder men asqar taýlar mekeni» nemese «etıketti qatań saqtaıtyn shyǵys ulty» dep sıpattalady. VII ǵ.- VIII ǵ. -da «Jibek joly» arqyly Koreıa arab álemimen baılanys jasady. 845 j. arab saýdagerleri óz kezeginde Koreıa týraly: «Qytaıdan qyr assańyz, Sılla degen memleketke tap bolasyz. Sıllanyń tabıǵaty kóz tartardaı sulý» degen eken. Sodan da bolar Koreıaǵa sapar shegý árkimniń-aq armany. Al júırik kóńilimizben saıahat jasasaq, ol jaıly eń aldymen ne bilýimiz kerek?
Koreıa ataýynyń túp-tamyry
Taıaý Shyǵys saýdagerleri Koreıany «Cauli» (qytaı tilinde) dep ataǵan. Bul ataý bertin kele Koreıa memleketiniń (Ońtústik, Soltústik) atyna aınalǵan káris tilindegi «Corea» jáne «Korea» ataýlaryna negiz bolǵan desedi. Ekinshi aqparat kózderinde álemdik arenada qoldanylyp júrgen aǵylshyn tilindegi Koreıa sózi ejelgi Koró perıodynyń eksonımi delinedi.
Koreıa – bul kezinde birtutas bolǵan, qazirgi tańda Soltústik jáne Ońtústik Koreıa bolyp bólinetin Shyǵys Azıadaǵy Koreı jartyaralynda ornalasqan geografıalyq aımaq nemese órkenıet.
Káris ultynyń ata-tegi
Ońtústik Koreıa (Koreıa respýblıkasy) memleketiniń 48 mıllıon turǵyny bolýyna qaramastan halqynyń tegi jaǵynan (famılıa) sany 300 ǵana. Tegi birdeı, bir «pon»-ǵa (geografıalyq aımaqqa) jatatyn kez kelgen káris ultynyń ókili baǵzydan kele jatqan klandyq toptyń múshesi bolyp tabylady. Tegi bir eki káristiń ár túrli «pon»-dy ıelenýi olardyń ár túrli klanǵa jatqyzylýyna sebepshi bolady. Mysaly, Kımheden shyqqan Kım, Kónchjýdan shyqqan Kım, Kvansannan shyqqan Kım, Kımnónnan shyqqan Kım, Andonnan shyqqan Kım klandary sıaqty Kım tegin ıemdenetin bas aıaǵy 285 klan, Lı tegin ıemdenetin 241 klan, Pak tegin ıemdenetin 128 klan bar eken. Bir klandaǵy, atap aıtqanda tegi, shyqqan pony bir kárister týysqan bolyp eseptelgendikten 1995 jylǵa deıin olarǵa ózara nekelesýge memleket tarapynan resmı túrde tıym salynǵan edi.
Káris tili
Ońtústik, Soltústik Koreıanyń, Manchjýrıanyń qytaı oblysyndaǵy Ianbıan avtonomıasynyń da resmı tili - káris tili. Dúnıejúzi boıynsha káris tilinde sóıleıtinderdiń sany 100 mln.-nan assa, onyń 60 mıllıony úshin káris tili ana tili. Leksıkalyq túrde káris tili damýdyń úsh kezeńin (ejelgi káris leksıkasy, qytaı leksıkasy jáne ózge tilden engen kirme sózder) bastan ótkizdi. Qytaı tilindegi sózderdiń káris tiline sińip ketýin káris mádenıetiniń uzaq ýaqyt boıy qytaı mádenıetine qarap boı túzegendigimen túsindirýge bolady.
Hat jeke óner salasy retinde Koreıada Úsh Memleket dáýiri (Kogýre, Pekche, Sılla) kezinde qalyptasty. Aýyzeki tilde kárisshe sóılegenmen, jazý barysynda olar qytaı ıeroglıftaryn qoldandy. Káris jazbasha óneriniń negizin 1443 j. qalap ketken van Sechjon bolatyn. Onyń eńbegi «Hýnmınchjon» - «durys dybys jaıly halyqqa úndeý» dep atalyndy. Van Sechjonnyń arqasynda káris tili jazbasha túrde endi qytaı ıeroglıftarymen emes káris qaripterimen jazyla bastady.
Dinı ustanymdary
Ońtústik Koreıanyń ustanatyn negizgi dini dástúrli býddızm men hrıstıandyq ilim. Atalmysh eki dinı ilimge de Choson dınastıasynda 500 jyl boıy resmı ıdeologıa quraly bolǵan konfýsıalyq ilim men qarapaıym halyqtyń nanym-senimine aınalǵan shamanızm qatty áser etti.
Býddızm Koreıa jerine 372 j. shamasynda kelgen dinı ilim. Bertin kele atalmysh ilim damı túsip, aıaǵynda Kogýre patshalyǵynyń resmı dini atalyndy. Alaıda Kogýre patshalyǵynda daosızm iliminiń keń etek jaıýy býddızm yqpalyn tejeı tústi. Al Kore dınastıasynda kerisinshe memleket bıleýshisiniń qoldaýynyń arqasynda býddızm aman qalyp, damýyn esh toqtatqan joq. Atap aıtqanda, dinı rásimder, meıramdar ótkizilip, arnaıy qurbandyqtar shalyndy. Kore dınastıasynyń sońǵy kezeńinde antıbýddıstik qozǵalys paıda bola bastady. Sóıtip býddızm iliminiń quqyqtary shektelip, býdda monahtary qyspaqqa alyndy.
Konfýsıalyq ilim Koreıa jerine alǵash Qytaıdan kelgen bolatyn. Choson áýleti kezinde atalmysh ilim odan saıyn órkendep, damı tústi. Oǵan konfýsıalyq ilimdi úıretetin mektep-akademıalardyń kóptep salynýy dálel. Sonyń nátıjesinde bilim-ilimge degen qushtarlyq arta túsip, halyqtyń saýattylyǵy joǵarylady. 16 ǵasyr bas kezinde etıket konfýsıalyq ilimniń ajyramas bóligi retinde qalyptasty. Konfýsıalyq ilimniń basty elementi adamnyń ishki tebirenisi men bólengen shynaıy sezimi. Atalmysh ilimniń áli kúnge deıin zamanaýı Koreıada saqtalýyn Chonmó Chere (han áýletiniń qurmetine jasalatyn) men Sokchjon Dechje (Konfýsıı men onyń izin jalǵastyrýshy shákirtterdiń qurmetine jasalatyn) rásimderinen anyq kóremiz.
Búgingi Koreıada 40 myńnan astam shaman resmı túrde tirkelgen. Sońǵy 10 jylda shamandar sanynyń óspegendigi olardyń resmı tirkeýden qashqalaqtaýynan dep túsindirýge bolady. Profesor Hvan Rýshıdiń (Kvandong ýnıversıteti) aıtýy boıynsha káris shamandarynyń naqty sany 100 myńnan astam. Alaıda káris shamanızmi býddızm, konfýsıalyq pen hrıstıandyq ilimdermen (prostestantızm men katolısızm) salystyrǵanda dinı ilim dárejesine ıe emes. Dinı ilim negizinen úsh faktordan (sváshennık-pirádar, rásim-rıtýal men qaýymdastyq) quralatyn bolsa, shamanızmdi dinı ilim dárejesine senimdi túrde jatqyzýǵa bolady. Sebebi shaman (durysy shamanka)- pirádar, kýt-rıtýal bolsa, shamanızm ilimine senetinderdiń barlyǵy qaýymdastyq bolyp tabylady.
Ońtústik Koreıa úkimetiniń 2003 jyly usynǵan statısıka málimetine sáıkes memleket turǵyndarynyń 46 %-y belgili bir dindi ustanbaıdy. 29,3 %-y hrıstıandar (18,3 % —protestanttar , 10,9 % —katolıkter) bolsa, 22,8 %-y býddıster men 2,5 %-y ózge dindi ustanýshylar. Aıta ketetin jaı, Ońtústik Koreıada 40 myńnan astam musylman qaýymy ómir súredi.
Koreıa Halyq Demokratıalyq Respýblıkasy (KHDR) azamattarynyń kóbi ateıser. QHDR-da shirkeý memleketten jeke dara ómir súredi. Búgingi kúni KHDR-da eki protestanttyq, bir katolıktik jáne bir pravoslavıalyq hram halyqqa qyzmet etedi. Hrıstıandyqtardyń muń-muqtajyna Káristik hrıstıandyq asosıasıasy kóńil aýdaryp otyrsa, pravoslavıalyq ilimdegilerdiń qajettilikterin KHDR-nyń Pravoslavıalyq komıteti óteýge yntaly.
Meıramdary
Kárister eńbekqor halyq, alaıda eki kúntizbe qoldanatyndyqtan elde toılanatyn meıramdar jetkilikti. Degenmen olardyń ishinde erekshe atap ótýge laıyqtysy Sol (nemese Jańa Jyl) meıramy. Sol dep birinshi aıdyń alǵashqy kúnin aıtamyz. Demek kárister Jańa jyldy bir ret emes, eki ret (resmı Jańa jyl - qańtardyń 1-i men 2-si jáne aı kúntizbesine sáıkes qańtar aıynyń aıaǵynda nemese aqpannyń bas kezinde keletin dástúrli Jańa jyl) qarsy alady. Jańa jyldy kárister otbasy músheleri men jaqyndarynyń qasynda, bir-birine ıgi tilekpen syılyqtar syılaı otyryp kútedi.
Dástúr boıynsha balalar hanbok (túrli-tústi jibek mataly kıim) dástúrli kıimin kıip, úlkender, ata-anasynyń aldynda (sebe) barlyq otbasy múshelerine baqyt (pok) tileı otyryp, taǵzym jasaıdy. Úlkender balalarǵa az-maz aqsha berip, óz aqyl-keńesterin aıtady.
Ońtústik Koreıadaǵy taǵy bir basty meıram hanavı bolyp sanalady. Hanavı degenimiz tylsym kúsh ıelerine jınaǵan mol astyq úshin kórsetiletin qurmet. Hanavı meıramynda arnaıy rásim jasaý arqyly ata-baba arýaqtaryna degen qurmet kórsetilip, astyqta jınalǵan azyq-túlik ónimderi dastarhanǵa qoıylady.
Sonymen qatar kárister atap ótetin týǵan kúnderdiń arasynan «tol» (náresteniń bir jasqa tolýyna baılanysty) men «hvegap»-ty (60 jasqa tolǵanda toılanatyn mereıtoı) atap ótken jón.
«Hvegap»- bul tek týǵan kún toıy ǵana emes, konfýsıalyq ilimge sáıkes balanyń ata-anasyna degen qurmetin (hó) pash etetin salt-dástúr. Óıtkeni atalmysh mereıtoıdyń barlyq shyǵynyn mereıtoı ıesiniń balalary óz moınyna ala otyryp, jasap beredi.
Ulttyq taǵamdary
Káris asúıi káristerdiń dástúrli azyq-túligi men tamaq jasaý ádisine negizdelgen. Káris asúıi álemge kımchı taǵamymen belgili. Kımchı degenimiz untaqtaǵy ne tutas chılı buryshy paıdalanylatyn, kókenistermen kómkeriletin erekshe taǵam túri. Kárister dastarhanda pýlgogı, samgópsal, kalbıdi kórse, tábetteriniń birden ashylatyndyǵy shyndyq. Káris dástúrli meıramhanalarynda dastarhannyń ortasyna et, al aınalysyna garnırdiń túr-túri qoıylady. Garnır retinde kárister banchhan, pıbımbap, nenmón taǵamdaryn súısinip jeıdi.
It etin jeý káris asúıi men medısınasynyń ajyramas bóligi ispetti. It etinen jasalatyn taǵamdardyń biri «posıntan». «Kedjý», keı jerlerde «kesodjý» dep atalatyn emdik ekstrakt ta úlken suranysqa ıe.
Koreıada syranyń, sharap pen lıkórdyń júzdegen túri bar. Solardyń ishinde tanymal ashshy sýlary «sodjý» dep atalady.
Qazaqstandaǵy kárister
Kárister 1937 jyly Qıyr Shyǵys ólkesinen Qazaqstanǵa májbúrlep kóshirilgen. Sol kezde Qazaqstanǵa 20141 otbasy nemese 98454 káris kelgen eken. Onyń 1721-i Almaty, 8693-i Ońtústik Qazaqstan, 1874-i Aqtóbe, 877-i Qostanaı, 1839-y Batys Qazaqstan, 2702-i Soltústik Qazaqstan, 2425-i Qaraǵandy oblystaryna ornalastyrylǵan.
1926 j. Qazaqstanda 42 káris ultynyń ókili bolǵan bolsa, 1939 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha 96453, al 1999 j. 99657-ge jetken.
Taǵdyr tálkegimen Qazaqstanǵa májbúrlep jer aýdarylǵan káris ulty qazirgi kezde táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynda barsha ult pen ulys ókilderimen birge tatý-tátti ǵumyr keshýde. Ózderin «Kore Saram» dep ataıtyn Qazaqstandyq kárister respýblıkada turatyn dıaspora ókilderiniń sany boıynsha ýkrandyqtar, tatarlar, nemister men ózbekterdi basa ozyp, úshinshi orynǵa turaqtaǵan.
Káris ultynyń erekshe qanǵa sińgen qasıeti - ortaǵa beıimdelgishtigi men jaqsydan úırenip, jamannan jırenýi. Ortaazıattyq pen orys mádenıet yqpalymen kárister saýda-sattyqqa bel sheshe kirisip, onda da tolaǵaı jetistikke jete bildi. Káristerdiń kosmopolıttiligine ómirden kózimizben kórip júrgen káris-orys, káris-qazaq, tipti káris-kýrd otbasylary buljytpas dálel.
Koreıaǵa qatysty qyzyq málimetter toptamasy:
-Koró dınastıasyn Chho Iýn-ú bılegen kezde, atap aıtqanda 1234 jyly álemdegi alǵashqy baspa stanogy oılap tabyldy.
-2000 jyl buryn Koreıa jerine býddızmmen birge Qytaıdan shaı keldi. Eski nanym-senim boıynsha shaıdyń ańqyǵan ıisi jeti qabat aspandaǵy qudaılarǵa da jetedi eken.
-Jetisine 20 myń adam kelip, duǵa qylatyn Seýldaǵy Óyıdoda Tolyq Evangelıa atty hrıstıandyq shirkeý ornalasqan.
-Káris mýzykasynyń ereksheligi onyń oryndalý mánerinde. Sebebi oryndalý barysynda kompozısıalar arasynda qubyltý ádisi (ımprovısazıa) qoldanylsa da, esh úzilis jasalynbaıdy. 8 saǵatqa sozylatyn Pansorı kórinisin basynan aıaǵyna deıin bir ǵana oryndaýshy oryndaıdy.
-Káris tili kópke deıin lıngvısıkalyq topqa kirgen joq. Sońǵy kezderi ǵana ǵalymdar káristiń sóıleý tili Altaı tildik tobyna jaqyn degen boljam jasap júr.
- Bı óneri qarapaıym buqara halyqqa arnalǵan jáne arnaıy oryndalatyn bolyp ekige bólinedi. Arnaıy oryndalatyn bıler qataryna toı-tomalaqta bılenetin chondjemý, konfýsıalyq rásimdi oryndaý barysyndaǵy rıtýaldy bı ırmýdy jatqyzamyz.
-Zamanaýı káristik orta bilim berý júıesi 6 jyl oqytylatyn bastaýysh, 3 jyl oqytylatyn jáne 3 jyl oqytylatyn joǵary mektepten turady. Memlekettik orta mekteptegi joǵary synyp oqýshylary arnaıy kıim kıý úlgisin (ýnıforma) kıýge mindetti.
Jazıra Baıdaly
