Dári-dármekti talǵamsyz qoldaný beleń alyp barady
Búginde kim bolsa da bas aýyryp, baltyr syzdasa qajet bolar dep aldyn-ala dári satyp alatyny belgili. Bireýler bir ýys dárini qorapqa salyp saqtasa, keıbir úılerde bir shkap túgel dári-dármekke tola. Birde tanys ájeıdiń úıine barsam, as bólmesinde kúrish, arpa, nan salatyn shkaby kishkentaı eken. Al dári-dármekti qabyrǵanyń jartysyn alardaı úlken shkapqa toltyryp qoıypty. «Myna dáriniń bárin ishesiz be?» desem, ájemiz «Áıteýir kerek bolar dep ala salǵam» dedi. Keıbir kisiler dárigerdiń keńesinen basqa tanys-beıtanys adamdar aıtqan dárilerdi de ala beredi. Dárihanalardaǵy dárilerdiń barlyǵy janǵa shıpa, dertke dárý bolady desek artyq bolar. Álem ǵalymdary zerttep dáleldegen bir shyndyq bar— qandaı dári bolsa da adamǵa paıdasymen qosa zıanyn tıgizedi.
Qalaı desek te, bul zamanda dárisiz kúniń joq. Bireýler aýyrǵan jerin emdeý úshin paıdalansa, bireýler jaı ǵana túshkirse de dári ishedi. Dári ataýly eń aldymen búırek pen baýyrdyń jumysyn zaqymdaıtynyn mamandar otyz-qyryq jyl buryn anyqtaǵan. Biraq biz dárini paıdalanýdyń jónin bilmeı, ońdy-soldy ishe beretin kezimiz bolady. Jarnamasyna eltip, bir dárini bankisimen qotara ishýmen qosa, búkil otbasy bolyp, tamaqqa qosyp, basyna, qarnyna jaǵyp degendeı,ońdy-soldy paıdalanatyndar bar. Al hımıalyq preparattyń eshqaısysy jan-jaqty qoldana berýge bolmaıtyn zattar. Dári satýshylarǵa taýarynyń ótkeni qajet. Adamnyń densaýlyǵy olarǵa kók tıyn. Sondyqtan syrtynda shet eldiń aty jazylyp tursa boldy, dáriniń saqtalý merzimine de qaramastan birden oramyn ashyp, aýyzǵa salýǵa asyǵamyz.
«Ómirlik mańyzy bar» degen dárilerdiń ózi adam ómirine qaýipti
Qazaqstandaǵy dárilerdiń 80 paıyzy shet elden keledi eken. Onyń 57 paıyzy «ómirlik mańyzy bar» dáriler sanatyna jatady. Sol «ómirlik mańyzy bar» dárilerdiń ózi adam ómirine qaýipti ekenin AQSH ǵalymdary anyqtapty. Dáriden keletin zıan (onyń ishinde adam ólimine ákep soǵatyny da bar) sońǵy segiz jylda úsh esege artqan. Dárini paıdalanarda kóringenniń sózine sene salmaı, dárigermen keńesý kerektigin de umytamyz. Qazaqstanda dári-dármek sapasyn baqylaý týraly zańnamalyq qujattar qabyldansa da qatań baqylaý joqtyń qasy. Farmasevtıkada aldyńǵy orynda turǵan Germanıa mamandary qoldanystan birneshe dárini shyǵaryp tastaǵan. Mysaly, bul elde jurt jappaı qoldanǵan klobýtınol degen jótelge qarsy dáriniń júrek jumysyna zaqym keltiretini anyqtala salysymen óndirýge tıym salǵan. Dárigermen keńespeı, óz betimen satyp alǵan antıbıotıkti qoldaný dısbakterıozǵa ákelip soǵady.
Keıbir dárilerdiń ishinen qoqys tabylǵan
Ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Reseıde 1 mıllıon oram dári-dármektiń kózi joıyldy. Sapasyz dep tanylǵan dárilerdiń arasynda valıdol, naftızın sıaqty jıi qoldanylatyndar bar. Dárilerdiń sapasyn dárihanalardyń ishinde turyp teksergen Reseı mamandary dáriler quramynan qoqysty kóp tapqan. Atap aıtqanda, el kúnde ishetin dárilerdiń ishinen qyl-qybyr, áınek synyqtary, temir úgindileri shyqqan.
"Sýper dári" ishemin dep ómirden ozdy
Sonaý 1990 jyldardyń basynda Almatydaǵy iri mekemelerde Batys elderinen ákelingen «jasartatyn», «aryqtatatyn», «ishek-qaryndy tazalaıtyn», t.b. dári-dármekter kóptep satylǵany esimizde. Bir tanys kókemiz Ǵalymdar úıinde adamdy «jasartyp, ómirin uzartatyn qasıetke ıe» shet eldik dárini satatyn saýdagermen joldas bop, onyń taýaryn ótkizýge kómektesken edi. «Ózimiz kúnde ishemiz. Keremet eken. Burynǵydaı emes, ózimizdi jeńil sezinetin boldyq» degen olardyń jarnamasyna elpigen talaı adam sol dárilerdi jalaqysynyń tómendigine qaramaı aldy da. Sýper dárini satqan eki dos eki jyl ótpeı biriniń júregi, ekinshisiniń ókpe-baýyry aýyryp, dúnıeden ozdy. «Ómir jasty uzartyp, ájimdi ketiretin, jasartatyn» dárilerdi tutyný naryq qıyndyǵyn bastan ótkergen qalalyqtarǵa ádet boldy. Qurbymnyń ápkesi aryqtatatyn dárini kóptep alyp, aıamaı iship, aýrýhanadan biraq shyqqan. Tolyqtyǵy bolmasa, buryn aýyrmaǵan bul apaı sol oqıǵadan keıin densaýlyǵy kúrt nasharlap ketti.
Dárini satyp alarda neni eskerý kerek?
Mamandar dárini satyp alarda mynany eskergen jón deıdi: Birinshiden, qandaı dári bolsada oraýy bútin bolýy kerek. Ekinshiden, dáriniń syrtyndaǵy jazýlardy muqıat oqyp shyǵý kerek. Eń mańyzdysy — dáriniń saqtalý merzimi. Eger dáriniń saqtalý merzimi bir kún bolsa da ótip ketse, ol dári ishýge jaramsyz. Úshinshiden, arzan dárige qyzyqpańyz, kóringen adamnan satyp almańyz.
Ótken jyly qazan aıynda Reseıdiń bir depýtaty Reseı federasıasynda adam ómirine qaýip tóndiretin sapasyz dárini óndirýshilerdi ómirlik bas bostandyǵynan aıyrý qajet degen usynys aıtqan edi. Árıne, bundaı zań qabyldanǵan kúnniń ózinde dári sapasyna qatysty máseleler birden óz sheshimin tabady deı almaımyz. Óıtkeni, bul bir eldegi ǵana emes, dúnıejúzine ortaq másele bop tur. Zańsyz dári-dármek óndirisi narkobıznesten de artyq tabys ákeledi eken. Basqalardyń densaýlyǵyn oılamaı, qara bas paıdasyn kúıttegen sondaı saýdagerlerdiń talaıy olıgarh dárejesine jetken kórinedi. Obaldy oılamaǵandarǵa ázirshe eshbir eldiń zańy tosqaýyl bola almaýda.
Ár adam tamaq sapasyna qalaı mán berse dári-dármekke de muqıat qaraǵany jón. Dárilerdiń basym bóligi ishýge arnalǵan. İshke barǵan dári «óz ornyn tabýy kerek». Quramyndaǵy qajetti zattar aýrýdy basýǵa (eshbir dári aýrýdy birden tolyq emdep tastamaıdy) jumsalsa, qalǵan hımıalyq qospalar búırek pen baýyrǵa baryp aǵzanyń jumysyn buzady. Bul áser birden baıqalmasa da ýaqyt óte kele dáriniń zardaby shyǵatyny sózsiz. Ár adam óz densaýlyǵyna ózi abaı bolǵany durys.
Sharafat Jylqybaeva
