Búgingi qazaq balasy aǵylshyn nemese basqa da shet tilinde sóılese sony maqtan tutady. Durys qoı. Tek qana qazaq, orys tilderimen shektelip qalýǵa bolmas. Degenmen, bóten eldiń tilin meńgerdim dep týǵan tilin umytýǵa, óz ultyńnyń salt-dástúrinen jerinýge bola ma? Tipti shet elge kóship ketken qazaq otbasylarynyń qaısysy ózara taza qazaqsha sóılesedi eken? Qazaqtyń sózi olar úshin Almaty, Shymkent nemese Qyzylordanyń bir kóshesinde qalyp qoıǵan shyǵar. Shet elde turaqtap, birneshe tildi meńgerýmen qatar týǵan tilin saqtap otyrǵan qazaq otbasy kóp pe? Kóp pe deımiz-aý, jalpy bar ma deseńshi!
Bes tilde sóıleý qıyn emes
Amerıkan kitaphanasynda otyrǵanmyn. Malaı tilinde shúldirlesken eki-úsh búldirshin kirip, balalarǵa arnalǵan kitaptar turatyn sórege bettedi. Qajetti kitabyn alǵan soń arasyndaǵy eń úlkeni maǵan jaqyndap aǵylshynsha amandasty. Sol sátte kitaphana bólmesine balalardyń anasy kirip, men bilmeıtin bir tilde sóıleı bastady. Balalar kitaphanashyǵa alatyn kitaptaryn tirketkende orys tilinde jaýap alysty. Aınaldyrǵan bes mınýttyń ishinde úsh-tórt tilde sóılep úlgergen balalardyń anasynan men qaıdan kelgenderin suradym.
Ózin Shınshın dep tanystyrǵan orta boıly qaratory áıel Almatyǵa úsh jyl buryn kelgenin, Otany Malaızıa ekenin aıtty. Jeti jasar Rýı Iyń men Kýı Ie Almatydaǵy orys mektebinde oqıdy eken. Al otbasynyń kenjesi Rýı Shen tórt jasta. Áli mektep tabaldyryǵyn attamasa da orys, aǵylshyn, malaı jáne mandarın tilderinde aǵyp tur. Mandarın — resmı qytaı tiline negiz bolǵan soltústik Qytaı dıalektisi, Shınshınniń ata-babasy ejelgi zamandarda osy óńirden shyqqan kórinedi. Al Malaızıaǵa qaı zamanda kóship ketkeni belgisiz.
Shınshınniń óziniń jáne joldasynyń ata-babasy Malaızıany burynǵy zamannan qonystanyp keledi. Kúıeýi ekeýiniń ulty malaı bolmasa da bul tildi jetik meńgergen. Mandarın tilin ana tili retinde qaster tutady. Malaızıada mandarın (beıfanhýa) tilinde sóıleıtin 7 mıllıonǵa jýyq halyq (el turǵyndarynyń 25 paıyzy)bar. Shınshınniń otbasy qyzmet babymen Ulybrıtanıa, AQSH, Sıngapýr, t.b. memleketterde bolǵan. Balalary da úsh bólek elde dúnıege kelgen. Shınshın KIMEP-te oqytýshy bop jumys isteıtin joldasy ekeýi mandarın tilinen basqa aǵylshyn, malaı tilderin meńgerse, úsh balasy osy tildermen qosa orys tiline jetik, qazaq tilin de úırenip júr.
«Balalaryńyz bes tildiń sózderin bir-birimen shatastyrmaı qalaı qoldanady?» degen suraǵymyzǵa Shınshın bylaı dep jaýap berdi: «Biz otbasynda negizinen mandarın tilinde sóıleımiz. Arǵy shyqqan tegimiz soltústik Qytaı ólkesi bolǵanmen, biz Qytaıda turǵan emespiz. Ana tilimiz bolǵandyqtan mandarınshe sóılesip, týystarymyzben de osy tilde hat-habar alysamyz. Balalarymyz da otbasynda negizgi til mandarın ekenin biledi. Malaı tili Malaızıada týyp-óskendikten biz úshin óte mańyzdy. Aǵylshyn tili jahandaný zamanynda eń qajetti til desek bolady. Qazaqstanǵa kelgen soń balalarymyzdy orys mektebine berdik. Úlken eki qyzym Rýı Iyń men Kýı Ie saýatyn oryssha ashsa da qazaq tilin qosymsha úırenip júr».
«Bes tildi qatarynan qoldaný balalarǵa qıyn emes pe?» dedim men, aǵylshynsha kitap oqyp otyrǵan búldirshinderge qarap. «Meniń balalaryma kóp tildi meńgerý esh qıyndyq týdyrmady. Bes tilde sóılep qana qoımaı, jazý jazyp, kitap oqıdy. Siz meniń balalarymnyń qabiletine tańdanyp tursyz ba? Men sizge bir qyzyq aıtaıyn. Marokkoda otbasylyq dostarymyz bar. Kúıeýi marokkolyq, áıeli amerıkan. Ekeýiniń Pıter jáne Sýhaıla esimdi balalary bar. Biri onjasta, ekinshisi on birde. Pıter men Sýhaıla segiz tilde erkin sóıleıdi. Jeti shet tilinde aǵyp turǵan bul balalar ana tili — arap tili ekenin árdaıym este ustaıdy. Olar otbasynda arap tilinde taza sóıleıdi, Marokko eliniń dástúr-saltyn da berik ustanady».
"Balalarymnyń menen de kóp til biletinine qýanamyn"
«Otbasynda qaı eldiń merekesin atap ótesizder? Dástúr-saltqa qanshalyqty mán beresizder?» dedim men polıglot balalardyń anasyna. Shınshın jymıyp, «Dástúri joq el bolmaıdy. Biz Malaızıada tursaq ta, Aı kúntizbesine sáıkes meıramdardy, qytaıdyń qańtar, aqpan aılaryna sáıkes keletin Jańa jyl merekesin turaqty atap ótemiz. Soltústik Qytaı óńirindegi halyqtyń barlyq ǵuryptyq merekelerin ataýsyz qaldyrmaımyz.
Balalarym ulttyq qaǵıdalardy boıyna sińirip ósip kele jatqanyna qýanamyn. Ózim Sıngapýrde esepshi mamandyǵy boıynsha bilim aldym. Shet elde oqyp júrgende sol eldiń ulttyq taǵamy kúrish qosylǵan Sıngapýr taýyǵyn ázirleýdiń ádisin úırenip aldym. Búginde kúndelikti dastarhanymyzda malaı, qytaı, sıngapýr taǵamdary úzilmeıdi. Al soltústik Qytaı óńiriniń ulttyq taǵamy sanalatyn sıyr etinen pisiriletin kıńsońchaonıýroý, qoldan kesilgen chenmıan kespesi sıaqty as mázirlerin ázirleýdi úlken qyzym Rýı Iyńǵa úıretip júrmin. Bul taǵamdar Shyǵys meıramdary kezinde dastarhanǵa mindetti túrde qoıylady. Mereke kezinde balalarym ulttyq kıim kıedi. Balalarymnyń menen de kóp til biletinine qýanamyn. Biraq on tildi meńgerseń de óz ultyńnyń orny bólek. Ár adam jer sharynyń qaı memleketinde tirshilik etse de óziniń tegi men ulttyq tilin umytpaǵany jón. Jahandaný dáýirinde bul óte mańyzdy másele» dep, sózin túıindedi Shınshın.
P.S. «Tili joǵalǵannyń ózi joǵalady» degen sóz bar. Ata-babasynyń týǵan jerinen jyraqta, tili de, ómir salty da bóten elde turyp jatqan Shınshınniń balalaryna kóp til meńgerýge jaǵdaı jasaýmen qatar týǵan tilin boıyna myqtap sińirgenine tańdandyq ta, tamsandyq. Táýelsizdik jyldarynda shet elderge ásirese Batys memleketterine qonys aýdarǵan barlyq qazaq aǵaıyndardyń balalary qazaq tilin jaqsy biledi dep batyl aıta alamyz ba? Tipti Sıngapýrge eki-úsh jylǵa jumys isteýge ketken ulynyń artynan barǵan bir ájemiz «Nemerelerim úıde aǵylshynsha sóılep otyrǵanyn kórdim, endi qaıteıin» degenin estidik.
Qazirgi tańda bizdiń qazaqqa qazaq tilin saqtap qalýdan góri qaltany kók qaǵazben qampaıtý áldeqaıda mańyzdyraq pa deımiz. Shet elde júrgen qazaqtardyń arasynda balalaryn ana tilinde sóıletpek túgili ózderi qazaq tilin bilmeıtinderi kóp. Olar úshin mańyzdysy qazaq tili emes, aǵylshyn, fransýz, nemis, t.b. shet tilderin meńgerý. Maqalamyzǵa ózek bolǵan Shınshınniń otbasyna qarasaq, olardyń soltústik Qytaımen, jalpy Qytaımen eshqandaı baılanysy joq. İs barysynda joldasyna da, ózine de qytaı tili qajet emes. Biraq ultyn súıetin bul áıel anasy boıyna sińirgen mandarın tilin shet elde dúnıege kelgen balalaryna jaqsylap úıretken. Qazaqstanda týyp, shet elde tárbıelengen bizdiń balalar she? Olar birneshe shet tilin meńgerse, qazaq tili jadynan múldem óshetin shyǵar? Onyń ózinde ana tilin meńgergen bolsa deńiz...
Sharafat Jylqybaeva
