Hosroý Shahan
Iran jazýshysy
EKSGÝMASIA
(áńgime)
Osydan úsh kún buryn kólik apatynan qaıǵyly qazaǵa ushyraǵan Jamal aǵanyń názirine bara jatqanmyn. Jolshybaı oıda-joqta Jamal marqum ekeýmizdiń dos-joramyz Sadyqqa jolyǵa kettim. Ol turyp:
- Qaıda tarttyń? – desin.
- Jamal aǵanyń úshine asyǵyp baram. Sen barýshy ma eń?
- Joq, bara almaspyn.
- Áketip bara jatqan sharýań bara ma edi?
- Joǵa. Men óle-ólgenshe dosymnyń da, bilisimniń de názirine, ne jerleýine barmaq
túgil, ol haqynda estigen qulaǵym kereń bolsyn! – dep burq ete tústi.
- Apyrmaý, ne bop qaldy?
- Ne bolýshy edi. Budan on-on eki jyldaı buryn ǵoı deımin, meniń Armenak degen
armán dosym qaıtys boldy. Sondaı súıkimdi, asa ımanjúzdi, keremet aqpeıil jan edi – onyń qazasy qabyrǵama qatty batty. Barlyq mán-jaıdy ol kóz jumǵan soń, úsh kúnnen keıin kezige ketken Armenaktyń jıeni Jorjdan estidim.
- Bes kún buryn; - dedi ol, - bizdiń Armenak sorly áldebir mázirhanaǵa bas suǵady,
ishedi-jeıdi, sonan ıistengen shujyqtan ýlanady da...
- Eń bolmasa topyraq salýǵa nege shaqyrmadyńdar? – dep men nazalanaıyn kep.
- Rasyn aıtsam, - Jorj qapalana bas shaıqady, - bizdiń ózimiz de jerleý
rásimine qatysa almadyq. Ólgen soń beısharany dereý sórelige jóneltipti. Eshqaısymyz izdeý salmaǵannan keıin, teksiz bireý shyǵar dep kóme salypty. Qyrysyqqanda qymyran irıdi, Armenakty musylman zıratyna aparyp qoıypty, sondyqtan hrıstıan ǵurypyna saı názirin, basqa da jol-joralǵysyn jasaı almaı otyrmyz.
- Oıbaı-aý, marqumnyń musylman ıakı hrıstıan ekenin qalaı ajyrata almaǵan? –
dep men bajyldaıyn.
- Bizder – hrıstıandar men sender – musylmandar arasynda jalǵyz ǵana
aıyrmashylyq bar, sender balalaryńdy súndetke otyrǵyzasyńdar, biz otyrǵyzbaımyz. Biraq keıingi kezde osy operasıanyń jańa amerıkalyq ádisi shyqty da, onyń raýalyǵyn medısınanyń ózi moıyndady, sonan soń biz de súndetke otyrǵyza bastadyq. Topyraǵyń torqa bolǵyr Armenak súndettelgen edi, sol sebepten marqumnyń musylman ne hrıstıan ekenin dáriger, árıne, aıyra almaǵan. Qaltasynan esh qujat tabylmapty, tek sýreti ǵana bar eken, aqyr-aıaǵy sórelige jetken biz ony sol sýretinen tanydyq.
- Endi ne bitirgeli júrsińder? – demeımin be.
- Armenaktyń máıitin armán zıratyna kóshireıik dep edik, - Jorj qamyǵa til qatty.-
Biraq onymyzdan dáneńe shyqpaıtyn sekildi, óıtkeni sizderdiń sharıǵattaryńyz mashqarǵa attanǵandardyń mekenin jańǵyrtýdy quptamaıdy. Eksgýmasıa tek ajaldyń sebebi anyqtalmaǵan jaǵdaıda ǵana qazı sarapshysynyń jáne prokýrordyń ruqsaty boıynsha jasalady eken.
- Iá, ońaı-ospaq másele kórinbeıdi. Qamal alar amal kerek.
- Eń bolmasa sen qol ushyn berseń etti! – Jorj tebirene tópep ketti. – Bárimizdiń
batamyz seniń jolyńa sadaǵa, marqumnyń bala-shaǵasy da seni pirindeı tóbesine kóterer edi. Aqylǵa sap kórshi, óz dindesteriniń ortasyna jete almaı, qanshama japa shegýde baıǵusyń! Onyń shikámshil minezi ózińe de aıan, Armenakpen birtalaı jyl dos-jar boldyń.
Jorjdyń myna sózinen keıin marqum Armenak tiri kezindegideı kóz aldymda turyp aldy. Ótken-ketken eske túsip, kózime ystyq jas úıirildi. Ol armán, ózim musylman bolsam da aramyzdan qyl ótpeıtin tatý edik. Orfı Shırazıdi [1] marqum janyndaı jaqsy kóretin, Hafız ben Háıamdy jer-kókke syıǵyzbaı otyratyn. Ol bul pánıdegi ár pende iltıpatqa laıyq, bárimizdiń aramzǵa jik salyp júrgen eski nanym men súldesin súıretken ádet-ǵuryp qana, aqıhatyn aıtsaq, adam men adamnyń esh aıyrmashylyǵy joq deıtin.
Onyń oı-órisiniń keńdigi, óz basynyń ıbalyǵy meni ábden tánti etti, bizdiń dostyǵymyz kúnnen kúnge nyǵaıa tústi.
Qaı-qaıdaǵy eske túsip, kóńilim alaı-dúleı boldy, opat bolǵan dosymdy bóten zıratqa qalaı bolsa, solaı kóme salǵanyn oılaǵanda, tóbe quıqam shymyrlap ketti. Endi arýaqtyń bar baıazy men saıasy óz moınyma artylǵanyn sezdim. Ol meniń sharapatymdy tosyp jatqandaı boldy. Onyń: «Ózimdi ózge dinniń adamdarynan bólip-jarmaǵanym ras, biraq meniń týystarym men jaqyn-juraǵattarym bul araǵa kele almaıdy ǵoı. Ana jaq maǵan jaılyraq bolar edi...» - degen úni qulaǵyma kelgendeı.
Bul jalǵannyń baıansyz ekenin qapalana qabyldadym da Jorjdyń qolyn alyp turyp:
- Endi qaıǵyrdyń ne, qaıǵyrmadyń ne, erte me, kesh pe – bárimizdiń baratyn jerimiz.
Armenak beıbaqtyń peshenesine jazylǵany sol shyǵar! Onansha meniń qolymnan ne keledi – sony aıt, - dedim.
- Láppaı, eger búgin be, erteńder me, álde basqa kúni me sen maǵan ilesip ólim-jitimdi
tirkeý bólimindegi dárigerge baryp, álgi sońǵy kúni Armenakpen birge boldym deseń... Al, biz sotqa aryz tapsyryp, ajaldyń sebep-saldaryna kúdigimiz bar deımiz, oǵan myna seniń qatysyń bar ma degen dúdamal aıtamyz. Marqumnyń bulaısha aıaq astynan opat bolýynyń syr-sıpatyn anyqtaý úshin zksgýmasıa talap etemiz dep jazamyz. Árıne, ishiń bilip turǵan shyǵar, bunyń bári Armenaktyń máıitin musylman zıratynan armán zıratyna kóshirýdiń ózinshe bir amaly ǵoı. Munyń barlyǵy tap-tuınaqtaı bolǵan soń, biz seniń eshqandaı kináń joq, bul óltirgen joq, buǵan bizdiń taǵar esh aıybymyz joq deımiz. İs jabylady, al seni jan pende mańdaıyńnan da shertpeıdi.
Bylaı qarasań, Jorjdyń jospary kúshenbeı-aq iske asatyn syqyldy, al shyntýaıtyna kelgende, onyń bári basqasha bolyp shyqty.
- Jaraıdy, erteń tańerteń iske kiriseıik, - dedim erteńge sheıin Jorj basqa
bireýmen pátýalasar, ne bolmasa basqa bir jóni tabylar degen úmitpen yqylassyz ýáde berip.
Sol túni tań atqanǵa deıin qol ushyńdy bere gór dep bebeýlegen Armenak marqum túsimnen shyqpaı qoıdy. Úsh-tórt qabat oıanyp, qaıta kirpik aıqastyrsam boldy – ana beıbaq kóz aldymnan ketpeı, maǵan telmirip qaraıdy da turady.
Tańerteń erteletip Jorj keldi. Kıim-keshegimdi ile salyp sotqa kelip, Jorjdyń aryzyn tapsyrdyq. Qýyný shaǵymynda sol qasyretti túni Armenakpen birge boldym dep kýálandyryp, qolymdy qoıǵan soń, tergeýshi menen jaýap alam dedi.
- Qaı jerge baryp eńder? – dedi ol.
- Pálen degen mázirhanaǵa. – dedim men.
- Nendeı nársege tapsyrys berdińder?
- Pálen taǵam, túglen sharap.
- Saǵat neshege sheıin otyrdyńdar?
- On birge deıin.
- Odan keıin qaı kóshede qoshtastyńdar?
- Pálen degen kóshede!
- Odan keıin qaıda bardyń?
- Úıge qaıttym.
- Armenak qaıda ketti?
- Bilsem, buıyrmasyn.
Ol osyndaı-osyndaı birsypyra suraq qoıdy, tysqa shyǵyp ketip, qaıta kirdi, áldekimdermen shúńkildesti, sonan keıin baryp eksgýmasıa jasaýǵa buıryq berdi.
Sot sarapshysy Armenaktyń máıitin tekserip bolǵannan keıin, onyń paıymdaýynsha, sol qarǵys atqyr túni, men Armenaktyń túbine jetip qana qoımaı, ony haıýansha qorlap, azaptyń kókesin kózine kórsetippin. Hattamaǵa túsirilgen tekserý nátıjesi mynadaı edi:
1) Óltirilgen adamnyń moınynda judyryq tańbasynan aýmaıtyn daq bar;
2) oń aıaǵynda ótkir quraldan túsken jara, isigen-kógergen jerleri bar;
3) keýdesinde metal zatpen urǵanda túser daq bar;
4) ishegi jıdigen, asqazanynda ýdyń qaldyǵy bar;
5) sol aıaǵynyń bas bashpaıy joq... taǵysyn taǵylar, taǵysyn taǵylar.
Tekserý hattamasymen tanysyp shyqqanda, meniń tóbe shashym tik turdy, biraq Jorj bunyń bári Armenak beıbaqtyń máıitin eksgýmasıa jasaý úshin istelgen azyn-aýlaq hareket ekenin taǵy da qulaǵyma quıyp, kóńilimdi ornyna túsirdi. Aqyr-sońynda máıitti armán zıratyna jerleýge ruqsat berdi-aý. Kóppen birge topyraq salýǵa qatysaıyn dep Jorjdyń sońynan ere shyǵýǵa oqtala berip edim, meni oqys kidirtip qoıdy.
- Sen qala tur. Basqalaryń bossyńdar.
- Men nege qalam?
- Óziń kóz súzý shapaǵatyna ıe bolǵan hattamany saǵan súısinsin dep kórsettik pe?
- Sonda sizder, Qudaıym saqtasyn, Armenakty men shynymen... anadaı ǵyp?
- Biz dáneńe demeımiz. Hattap berip, moınyńa alǵan óziń.
- Allanyń atymen ant eteıin, - dep oıbaı saldym, - bunyń bári Armenakty
musylman zıratynan armán zıratyna kóshirýge ruqsat alý úshin jasalǵan áreket edi, oqıǵa bolǵan túni men marqumdy óńim túgil, túsimde kórgen emen!
- Tergeýshige bergen jaýabynan tana ketý aıypkerdiń ádeti emes pe. Ejelgi áláýláı!
- Bul sonda qalaı bolǵany? – dep jaǵamdy ustadym. – Bir apta buryn myna ózderiń
máıitti teksergende, syzat tappaı, kómýge ruqsat berdińder. Endi aıaq astynan jik shyqty ma?
- Onda shaǵym túspegen bolatyn, sol sebepten ajal týrasynan kelgen degen
uıǵarymǵa kelgen ek. Endi máseleniń basqa qyry ashylyp otyr.
- Marqumnyń baýyry Jorj sizderge túsindirsinshi bárin!
- Onyń túsinigi jazany jeńildetýi kádik, biraq jasaǵan qylmysyń úshin sen báribir
jaýapqa tartylasyń...
Armenaktyń súıegin alyp barlyǵy shyǵyp barady eken...
- Ákete kórmeńder. Ajaldyń anyq-qanyǵyna jetińder, durystap tekserińder!
Allany, barsha paıǵamdardy aýzyma alaıyn, sol túni Armenakty kórsem, kózim shyqsyn! Ǵumyrymda taýyq baýyzdap kórgem joq, sender maǵan baskeserdiń kebin kıgizip otyrsyńdar. – dep baıbalam saldym.
- Bosqa áýre bolma! – dedi maǵan.
- Qudaı úshin, - dep zar qaqtym, - bala-shaǵamnan surańdar, olar meniń qıa
baspaǵanymdy kýálandyryp beredi, súıtip aqıhattyń beti ashylady!
- Kezi kelgende biz olardan, álbette, suraımyz. Al ázirshe sen osynda bolasyń!
- Bularyń ne, qalaı qalam, bastyq taqsyr? Sharýam basymnan asady, qyzmetim bar.
Bireýge sáýlem tússin dep osynda kelgen ózime de obal joq! Bosatyńdar meni!
- Bul saǵan apańnyń úıi emes! – dep aqyrdy.
Qysqasyn aıtsam, meni alty aı tergeýde ustady. Kúnde jaýap alady, qorqytady, aldap-arbaıdy. Qansha ant-sý iship, Armenak ekeýmiz tonnyń ishi baýyndaı edik, shyǵarda janymyz ǵana bólek bolatyn, shalys basqyzyp, kináli qylǵan qarǵys atqyr Orfı Shırazı degenimdi qulaqtaryna ilmedi. Orfı Shırazıiń kim, qaıda turady? – dep jabysty.
Kúlesiń de jylaısyń! Eń masqarasy, eshkimge esh ýáj aıta almaısyń. Orfı Shırazıdi men qaıdan taýyp bereıin olarǵa.
- Ol ólip qalǵan!
- Ólgeni qalaı?
- Men qaıdan bileıin?
- Óz ajalynan óldi me?
- Tap solaı!
- Ony qaıdan bilesiń?
- Kitaptan oqyǵam.
- Qaı kitaptan?
- «Aqyndar ǵumyrnamasynan»!
- Qashan óldi?
- Shamamen tórt júz jyl buryn!
- Áı, pálensheńdi-túgensheńdi! – dep aldıar bastyq ars ete tústi. – Sotty keleke
qylmaqpysyń? Óziń emes pe qylmys jasaýǵa Orfı Shırazı sebepker boldy degen, endi kep tórt júz jyl buryn órem qapty dep tantısyń! Zańdy tálkek etkiń keledi eken ǵoı?! Eger Orfı sybaılasyńdy ustap bermeseń, meken-turaǵyn nusqamasań, eki adam úshin jaýap beresiń.
- Qudaıym-aı, bastyq taqsyr, qulaq qoıyńyzshy! Men Orfıdi qaıdan tabaıyn?
Onyń súıegi baıaǵyda qýrap qalǵan. Orfı degen aqyn bolǵan, on altynshy ǵasyrda ómir súrgen, úndi stılinde jazǵan. Ony menen góri ádebıet fakúltetiniń profesorlary jaqsy biledi.
- Qylmysqa ıtermelegen Orfı degen óziń emes pe?
- Solaıy solaı ǵoı, biraq men basqa maǵynada aıtyp em. Armenak ekeýmizdiń
tabynar tarlanbozymyz Orfı Shırazıdiń jyrlaryn alǵa tartyp em. Eger olaı bolsa, men sot aldyna Háıamdy da, Hafızdi de, Saǵadıdi de alyp kelýime týra keler.
- Jaraıdy, ákelseń ákel! Eger Orfıdiń turaǵyn bilmeseń, ana úsheýin alǵa tart!
- Qaı úsheýin?
- Álgi, ana óziń aıtqan Saǵadı, Hafız, Háıamdardy...
Oıdoıt? Jasaı ber, aldıar bastyq! Túsindirmek bolyp:
- Meniń pármenim arýaqtarǵa júrmeıdi. Onyń ústine olar meniń tilegime qulaq asa
qoıar ma eken, ámbe Saǵadı men Hafızge barý úshin Shırazǵa [2], al Háıamǵa jetý úshin Nıshapýrǵa [3] attaný kerektigin aıtpaı-aq qoıaıyn. – dedim.
- Bular Tehrannan qashan kóship ketip edi?
- Kim?
- Álgi, óziń aýzyńnan tastamaı otyrǵan Hafız, Saǵadı, Háıam.
Osylaısha alty aı silkiledi.
Sol eki ortada Armenaktyń týystary men jaqyndarynan táptishtep jaýap alǵannan keıin belgili bolǵany: moınyndaǵy tyrtyq bala kezinde basqyshtan qulaǵannan keıin qalypty. Oń aıaǵyn ajalynan eki kún buryn qatty iship, túnde temir kereýetke jyrǵyzyp alypty. Sol aıaǵynyń bas bashpaıy týǵannan joq eken. İsheginiń yljyraýy men asqazanyndaǵy ý qomaǵaılyǵynyń, ýlanýdyń saldary bolyp shyqty, al keýdesindegi judyryq izi – aýrýhana kúzetshisimen bolǵan tóbelestiń saldary. Sol keshte Armenaktyń jany murnynyń ushyna keledi de aýrýhanaǵa tartady, sol jerde onyń aldyn qaraýyl kes-kesteıdi, ekeýi ustasa ketedi...
Shıyra aıtsam, meniń aqtyǵym anyqtalyp, esh qastandyq jasalmaǵan degen sheshimge keldi. Bosatyp qoıa berdi.
Sodan beri talaı jyl ótti, Armenak marqumnyń balalary erjetti, biraq osy kúnge deıin ákesiniń ólimin menen kóredi: «Eger sol túni mynaý ákemizdi tastap ketpegende, tiri júrer edi! Kókke ushsa, aıaǵynan tartyp túsiremiz, jerge kirse, shashynan súırep shyǵaramyz, ákemizdiń kegin alamyz», - deıdi.
Dosymnyń da, kóztanysymnyń da jerleýine, ıa názirine barmaıtynymdy endi uqqan shyǵarsyń?
- Uqpaı ne bopty! – dedim men.
Orys tilinen aýdarǵan – Káken Qamzın, f.ǵ.d., ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń profesory.
- Orfı Shırazı (1551-1591) – parsy aqyny.
- Saǵadı men Hafızdiń kesenesi Shırazda.
- Háıam Nıshapýr qalasynda jerlengen.
