Jaqynda «Túrik pen qazaq. Ómirde joq baýyrlastyq!» degen ataýmen blog oqyǵan edim. Saıası astaryna úńilmesten, ana komandaǵa da, myna komandaǵa da jankúıerlik tanytpastan («Patsha» komandasy men «Sultan» komandasy) túrik penen qazaqtyń tarıhı baılanysy, qandyq týysqandyǵy jaıly máselesiniń basyn ashyp alǵym keldi.
«Baýyrsyń ba, baýyr emessiń be?» deý ǵylymı kartınanyń beınesin tym qarapaıym etedi. Mundaı aq-qara sýret qyzyldy-jasyldy dúnıege qyzyǵatyn oqyrmannyń talabynan shyǵa almasy anyq. Shyn máninde, genetıkalyq baılanys álemi aq-qara emes, kerisinshe túrli-tústi boıaýǵa baı. Sebebi álemde ómir súretin ár ult genetıkalyq qurylymy boıynsha qaıtalanbas dara. Qalasańyz, eki ulttyń uqsastyǵyn da, daralyǵyn da tabasyz. Másele, kartınaǵa óziń qalaǵan rakýrsta qaraý emes, másele jalpy beıneni tutastaı kórý alýymyzda.
Týysqandyq degendi on myńdaǵan jyldar buryn paıda bolǵan E gaplogrýppalardyń sáıkes kelýi dep qarastyrsaq, Gıtler Bantý afrıkalyq halqynyń, tatar besermándarynyń, Eınshteınnyń, Napoleonnyń, Jırınovskııdiń týysqany bolyp shyǵa keledi. Álbette, bul ǵylymı derekterdi burmalaýshylyq bolyp sanalady. Eger máselege osylaı ǵylymı emes turǵyda qaraıtyn bolsaq, nátıje de qate. Sondyqtan qazir «týysqandyqty anyqtaý» barysynda qandaı qatelikter jibermeý kerek degen suraqtyń jaýabyn berýge tyrysaıyq.
Joǵaryda aıtylǵan blog avtorynyń keltirgen tezısi:
«Qandyq baýyrlastyq degen qur sóz júzinde bolmaıdy. Tek genderimiz ǵana shyndyqtan habardar. Gendi aldaı almaısyń! Dálel-dáıekke súıený úshin «Family Tree DNA» zertteýiniń nátıjesin usynamyz. Olar jasaǵan jobalardyń biri – «KZ DNA Project» nemese «Qazaq DNQ jobasy».
Y—hromosomasynyń (tikeleı erkektik lınıa) polımorfızmin zertteý genom zertteýiniń tolyqqandylyǵyn kórsete almaıdy. Y—hromosomasynda ne bári 100 gen bar, al jalpy genderdiń genominde 28 000 (Y—hromosomasy búkil genderdiń 0,3%-dyq aqparatyn ǵana beredi). Demek Y-hromosomynyń aqparatyn dálel retinde qarastyryp qajeti joq. Bul genealogıany qaıta qalypqa keltirý men tarıhı zertteýdiń jaı ǵana qoldanbaly tásili.
Sonymen qatar tikeleı erkektik lınıa boıynsha týysqandyq jalpy týysqandyqtyń negizgi dáleli bola almaıdy. Mende, mysaly, R1a gaplogrýppasyna jatatyn 200-ge tarta týǵan baýyrym jáne S2-M407 gaplogrýppasyndaǵy bólem bar. Bólem ekeýmizdiń galogrýppamyz 50 myń jyl buryn eki jaqqa ketken. Y-hromosomy prımatynyń týysqandyq júıesine sensek, bólem maǵan týysqan bola almaıdy. Kerisinshe, ózge ult, ózge násil adamy meniń týysqanym bolyp shyǵady.
Blog avtory «Qazaqtyń basym kópshiligi (42%) C3c gaplogrýppasyna jatady. Al, baýyrlas túrik halqynyń gaplogrýppasy J2. Ádiletin aıtsaq, qazaqtyń 2% -nda túrik geni kezdesedi. Týysqandyq, mine, osyndaı.»,-depti.
Avtordy birneshe aspekt boıynsha túzetkim kelip otyr:
1. Atamysh joba ashyq túrde jumys jasaǵandyqtan jobaǵa kez kelgen adam qatysa aldy. Jobada hazareıs, mońǵol, tývın, tatar, noǵaı, bashqurt, orys sıaqty ulttar bar. Anyq-qanyǵyn bilmeı jatyp barlyq qatysýyshyny qazaq dep oılamaý qajet.
2. Sońǵy ǵylymı málimetterge súıensek, qazaqtyń 25 %-y (42 %-y emes) S3s-M48 gaporgrýppasyna jatady. S gaplogrýppasy jalpy 38,5 % quraıdy. Eskerer jaıt, S3s gaplogrýppasynan testileýge qatysqandardyń kóp bóligi Álimuly men Baıulyna jatatyn qazaqtyń Alshyn degen rýynan bolyp shyqqan.
3. Túrikter J2 gaplogrýppasyna jatady. Muny «Túrik geni» deý aqymaqtyq, menińshe. Túrik halqynyń 20-30%-ynda ǵana J2 gaplogrýppasy ushyrasady.
Genetıkaǵa keletin bolsaq:
1. «Taza» halyq joq. Barlyǵy ártúrli komponentten quralady. Bir halyqta belgili bir komponent azyraq bolsa, ekinshi halyqta sol komponent kóbirek bolyp keledi. Bylaısha aıtqanda, «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» deý óte durys.
2. Túrikterdiń basym kópshiligi túrik taıpalary kelgenge sheıin turǵan Kishi Azıanyń avtohtondary. Orta ǵasyrlarda eýropalyq renegattardyń, teńiz qaraqshylarynyń, balqan ıanycharlarynyń (ońtústik slavándary, grekter, rýmyndar) jáne Islam dinin qabyldap, túrik halıfi úshin soǵysqa attanǵan shyǵys halqynyń urpaqtary da túriktenip túrik bolyp ketti. Qyrym tatarlarynyń tutqynyna túsken shyǵysslavándyq qyzdar da túrikterdiń genofondyn baıytqan (eń tanymal tutqyn qyz – Roksolana). Bul turǵyda qaraıtyn bolsaq, túrikter ýkraın men orystarǵa da jat emes.
3. Týysqandyqty anyqtaý barysynda Y-hromosomynyń polımorfızminen qaraǵanda aýtosomdy markerdiń berer aqparaty mańyzdyraq. Ýfalyq genetık Baıazıt Iýnýsbaevtyń zerttteýine súıensek, álemniń túk-túkpirinde meken etetin túrik halqynyń barlyǵynda Sibirdiń ońtústiginde turatyn halyqtardyń (tývınder, altaılar, býráttar, mońǵoldar) genine sáıkes keletin genomdar bar. Túrik genomynda sibirlik komponent bar desek qatelespeımiz.
4. Sýbkladty halyqpen baılanystyrý úshin, eń birinshiden, sýbkladty tereń zerttep shyǵý maqsat. Sebebi adamzat belgili bir júıemen kóship-qonbaǵan. Adamzat mıgrasıasy «Braýn qozǵalysyna» ( suıyq ne gaz ishindegi usaq bólshekterdiń qorshaǵan orta molekýlalarynyń soqqysy áserinen bolatyn beı-bereket qozǵalysy-red.) kóbirek uqsaıdy.
5. Túrikterde teorıalyq turǵyda úsh túrli túrik segment bar: seljuq, osman jáne qyrym-noǵaı.
Bul jerde túrikter tarıhynyń joǵarydaǵy perıodtaryna toqtalǵan jón.
Túrikter atalmysh terıtorıada Arab halıfaty zamanyna beri ártúrli kósemderdiń saraıynda sarbaz (gýlám) bolyp júrgen kezderinen paıda bola bastady. Alaıda taıpalyq mıgrasıa sál keıinirek bastaldy:
1. 11 ǵasyrda Kishi Azıada seljuqtar paıda boldy. Olar oǵyz taıpasynyń bir bóligi bolatyn. Alǵashqy oǵyzdar Qazaqstannyń Jetisý aýmaǵyn meken etti. Qarluqtarǵa jeńilip qalǵan oǵyzdar qazirgi Qyzylorda oblysyndaǵy Syrdarıa aımaǵyna kóshýge májbúr bolady. Sodan keıin oǵyzdar Taıaý Shyǵysqa jańa jer jaýlap alýǵa attanady. 11 ǵasyrda olar birtutas Seljuq sultanatyn qurady. Seljuq sultanatynan keıin qazirgi Túrkıa terıtorıasyn qonys etken Rým sultanaty bólinip ketedi. Seljuqtar Túrkıaǵa Aral mańynda ósken qyzǵaldaqty ákeledi. Sodan beri qyzǵaldaq Túrkıanyń ulttyq nyshanynyń biri bolyp eseptelinedi. 14 ǵasyrdyń basynda Rým sultanaty beılıkterge bólingen bolatyn. Sol shaqta jetekshilik pozısıaǵa Beılık Osman keledi. Odan búkil túrik sultandary taraǵanyn aıta keteıik.
2. Osmandar. Osmannyń atasy Súleımen-shah qaıy taıpasynyń kósemi bolǵan. Ol mońǵoldarmen soǵysyp júrip 1227 jyly Evfrat ózenin keship ótkende qaıtys bolady. Qaı taıpasy qypshaq handarynyń dınastıalyq taıpasy bolǵandyǵyn bilemiz. Soǵan qaraǵanda Osmandar Qypshaq handarynyń (taǵy bir nusqa boıynsha, Osmandar qaıy dep atalǵan oǵyz taıpasynyń) urpaǵy. Súleımen-shah mońǵol áskeri Taıaý Shyǵysqa yǵystyrǵan Horezmshah áskerinen (qypshaq, oǵyz, qańly, qarluq) qalǵan «Horezmdikterdiń» kósemi bolýy ábden múmkin. «Horezmdikterdiń» bir bóligi keıin Úndistanǵa kóship, Delı sultanatyn qurady. Al, bir bóligi Mysyrǵa qonys aýdaryp, mámlúkter áskeriniń bólshegine aınalady. Alǵashqy mámlúk bıleýshisi Qutyz Horezmshah Djalal ad-Dınniń jıeni ári altynordalyq Berkeniń bólesi bolatyn. «Horezmdikterdiń» taǵy bir bóligi Kishi Azıada qalyp, beılıkterdi qurdy. Oǵan Osman beılıgi de jatatyn. Osman jáne onyń taıpasy Kishi Azıaǵa ózderimen birge «Qorqyt ata» babalarynyń kúltyn ákeledi. Jetekshi bıliktiń Qorqytpen rýlas bolýy «Qorqyt ata» jaıly ańyz-áńgime men erteginiń búkil Kishi Azıa men Taıaý Shyǵysta keń taralýyna áser etedi. Qazaqtar Qorqytty qobyz jasaýshy retinde asqaqtap qurmettegenin de umytpaıyq.
3. XVIII-XIX ǵǵ. Túrkıaǵa qyrym tatarlary men noǵaılardyń kóship barýy qazirgi túrik halqynyń quramyna jasalǵan sońǵy ǵalamat genetıkalyq ózgeris boldy. 1780-shi jyly bastalyp, (Qyrym handyǵynyń qulaýy) 1860-shy jyldary (1850 j. Bolǵan Qyrym soǵysynan keıin) aıaqtalǵan kóship-qonýdyń masshtaby úlken boldy. Kóshken noǵaılardyń sany 500 myńnan bastap 1 mıllıon kóleminde boldy desedi. 1870 jyldary Reseı ımperıasynda mıllıonnan 40 myńy ǵana qaldy.
Osy tusta qaraqalpaqtarmen qatar noǵaılar qazaq halqyna jaqyn ekendigin aıta ketken jón. Noǵaılardyń túrikterge qosylýy qazaq pen túrikti jaqyndastyra tústi. Qyrym tatarlarynyń bir bóligi (dalalyqtar) noǵaı tektes (demek qazaqqa jaqyn).
Qyrym tatarlarynda domınant bolǵan arǵyndar men qypshaqtar qazaqtarda da bar.
Túrkıa Qazaqstanǵa árkez súıispenshilikpen qaraıtyn. Qazaq eliniń táýelsizdigin alǵashqy bolyp moıyndap, Qytaıdan qashqan qazaq bosqyndaryna qushaǵyn ashqan da osy Túrkıa eli. Túrik lıseıleriniń ashylýy orta bilim júıesine kóbirek plús, paıda ákeldi. Reseı bolsa Qazaqstanǵa táýelsizdikti «syılady». Mundaı «syılyqqa» azdap daıyn bolmaı shyqqan Qazaqstan endi odan aıyrylǵysy joq. Elimizge eki «sotqardyń» oıynyna aralasýdyń qajeti joq. Sebebi bir Erdoǵan búkil Túrkıa, bir Pýtın búkil Reseı emes.
Maqalany qorytyndylaı kele, túrik pen qazaqtyń genetıkalyq baılanysy bar ekendigin aıta keteıik. Ol baılanys túrik mıgrasıasynyń úsh tolqynymen (Oǵyz-Seljuq, Horezmdikter-Osmandar jáne Noǵaılyqtar-Qyrym tatarlary) tyǵyz baılanysty. Túrik genofondynda túrik salymymen qatar Kishi Azıadaǵy avtohtondardan jáne orta ǵasyr, jańa ýaqyt kezinde túrik qoǵamyna ıntegrasıalanǵan adamdardan (shyǵyseýropalyqtar, slavándar, grekter, kúrdter, arabtar jáne t.s.s) bastaý alatyn úlken komponent bar.
«Baýyrsyń ba? Baýyr emessiń be?» dep aıtýdyń ózi durys emes. Túrik pen qazaqtyń genetıkalyq baılanysy bar bolǵanymen túrik qazaqqa qaraqalpaq nemese ázirbaıjan sekildi jaqyn emes.
Avtory: Jaqsylyq Sábıtov
Aýdarǵan: Jazıra Baıdaly
