Ol: «Qazaqstan Táýelsizdik aldy dep estigende qýanbaǵan qazaq joq, tymaǵymyzdy aspanǵa laqtyryp edik» deıdi. Ol ǵaryshqa ushqanda da qýanbaǵan qazaq joq. «Qazaqtan da bir ǵaryshker týdy-aý!» degen maqtanysh kernegen júrekter onyń ǵarysh-saparyn ańyzǵa aınaldyrdy. Tipti, qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshkerdiń jerge oralýy men Qazaq eliniń táýelsizdik alýyn kosmostyq baılanysqa balaıtyndar da joq emes. Al ol bolsa 1986 jyly Jeltoqsanda janyn qıǵan, jasyn tókken, jastyǵyn bergen, qajyr-qaıratyn jumsaǵan ul-qyzdarymyzdy, Táýelsizdik jolynda taptalǵan namystar men tógilgen ardy umytýǵa bolmaıdy deıdi.
1990 jyldardan da burynyraq Qazaqstan táýelsizdigin almaı turyp ta úlken úmitte boldy. Ol – Qazaqtan da ǵaryshker shyǵatyn boldy-aý degen úmit edi. Sol úmitti aqtaý úshin úlken bastyqtar, joǵaryda, aq úıde otyrǵandar buıyryq beripti, Qonaevtan bastap. Tipti sol kezde bizdiń Ulttyq ǵylym akedemıasy kólemdi baǵdarlama da jasaǵan eken. «Qazaqstan ǵaryshy» dep atalǵan edi. Alaıda qazaqtan ǵaryshker shyǵý, qazaq ultynyń úmitin aqtaý Dımash Ahmetulynyń tusynyda múmkin bolmady. Eshkim Qazaqstan atynan ǵaryshqa sapar jasaı almady.
Óz isine asa jaýapkershilikpen qaraý ony ult aldyndaǵy abyroıynan da bas tartýǵa májbúrledi. Mıkoıan dızaın búrosyndaǵy jumysyna degen adaldyǵy ony ultqa degen súıispenshiliginen, bútin bir halyqtyń armanyn oryndaýǵa degen jaýapkershilikten bas tartýǵa sebep boldy.
«Dál solaı boldy. Ózim oılaǵan dárejeme jettim, sodan keıin taǵy da usynys boldy. Usynys bolǵanda Nursultan Ábishulynan boldy. Ol kezde ol birinshi hatshy edi. Meni shaqyryp aıtty: «Bizdiń jerimizden kóptegen ǵaryshkerler ushyp jatyr, biraq áli qazaq ultynan ǵaryshker shyqqan joq» - dedi. Men ol kezde ózim mejelegen dárejege jetken edim. Tájirıbem de mol boldy. Naǵyz ámbebap synaqshy-ushqysh dárejesine jettim. Ókinishke qaraı, ol kezde meniń áriptesterimniń biri ómirden ótip ketti, biri densaýlyǵyna baılanysty ushýǵa jaramsyz boldy. Sol kezdegi eń aýyr jumystardy atqaratyn eki-aq adam qaldyq. Sońǵy úlgide jasaqtalǵan MıG-29, MıG-31 ushaqtaryn basqaratyn adam joq. Endi ne isteý kerek? Sondyqtan da men Nursultan Nazarbaevtyń usynysynan taǵy da bas tarttym» - deıdi halyq qaharmany.
Ózimen aqyldaspaı-aq qazaq atynan ǵaryshqa ushady dep jarıalap jibergen Elbasyna degen ókpesi qara qazandaı bolǵan batyr uldyń Prezıdentke ashýlanatyn da jóni bar. «Ashýym qatty edi. Alaıda Nursultan Ábishulynyń kúlkisi de, sóılegen sózderi de óte qatty áser etedi. Ashýlanyp barasyń, kúlip qaıtasyń. Basqalarǵa qandaı ekenin qaıdam, óz basym qansha ashýlanyp, renjip barsam da, bir-eki aýyz sózden keıin jibip qalamyn. Ashýym tarqap ketedi» - deıdi ańǵal minez batyr aǵamyz.
Óziniń ulty úshin, halqynyń ıgiligi úshin, ózi aıtqandaı, «taptalǵan qazaq rýhyn kóterý úshin» der shaǵynda kerek bolyp turǵan osy ǵarysh saparyn nege keshiktire bergenin Toqtar Áýbákirov ózi aıtyp berdi. «Onyń sebebi mynadaı. Men ár isimdi jol ortada tastap ketpeıtin adammyn. Jańa da aıtyp jatyrmyn, taǵy aıtaıyn, men ózim kásibı turǵyda qansha bıikke shyqsam da, ózimdi áli de synaqshy-ushqysh retinde joǵary deńgeıge kóterildim dep eseptemedim. Ózime kóńilim tolmady. Ári qanshama synaqtan ótip, qanshalyqty qıyndyqpen Mıkoıan dızaın búrosyna kirgenimdi jaqsy bilemin. Sony bile tura olardy mensinbegendeı, osy mamandyqty ıgere almaǵan adam sekildi bolmaıyn dep synaqshy-ushqysh tájirıbesin odan ary shyńdaı túskim keldi. Eń joǵarǵy shyńyna shyqqym keldi. Eń úzdik synaqshy-ushqysh atanýǵa tyrystym. Sondaı maqsat qoıdym aldyma. Bul oıymdy Qonaevqa da, Nursultan Ábishulyna da aıtqan edim. Alaıda 1991 jyly elimiz Táýelsizdik alardyń aldynda Joǵarǵy keńes Táýelsizdiktiń alǵashqy alǵysharttaryn jasap, deklarasıa qabyldap jatqan kezde Qazaq jerinde jasalǵan ǵaryshtyq qurylymdar, saýyt-saımandardyń barlyǵy da osynda qalady degen sheshim de shyqqan bolatyn. Dál osy kezde Nursultan Nazarbaev «Toqtar ǵaryshqa ushýǵa daıyn» dep jarıalap jiberdi», - dep áńgimesin jalǵastyrdy Qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri.
Prezıdenttiń qabyldaýynan shyqqan bolashaq ǵaryshker úshin Máskeýge jetýdiń ózi muń bolatyn. Degenmen, el úshin, qazaq úshin mańyzdy máselede onyń jolyna eshkim de kóldeneń tura alǵan joq.
«Ol kezde Nurtaı Ábihaıuly Prezıdenttiń kómekshisi edi. Shyqqan soń men ol kisige aıttym: «Nureke, jaǵdaı osylaı. Samolet ushyp ketedi, men úlgermeımin. Qalaı bolar eken» - dep. Ol kisi «Jaraıdy, otbasyńdy alyp, jınal da, áýejaıǵa bar. Seni sol jerde ushaq kútetin bolady», - dedi. Aıtqanyndaı, meni kútip tur eken. Máskeýge jettik. Sol jerde TASS aqparattyq agenttiginiń ǵımaratynda jınalys ótti. Nursultan Ábishuly bar, Keńes úkimeti, BAQ mınıstri bar, aqparat quraldary bar – bári kelipti. Sol jerde meni qazaq ultynan shyqqan alǵashqy ǵaryshqa ushýshy úmitker retinde tanystyrdy. Sol sátten bastap men ǵaryshqa ushýǵa daıyndyqty bastap kettim. Birneshe kúnnen keıin arnaıy komısıanyń tekserýleri bastaldy. Arnaıy ǵaryshkerlerdiń densaýlyǵyn baqylaıtyn gospıtálge jattym. Bir aılyq daıyndyqtan keıin gospıtálden qolyma «Ǵaryshqa ushýǵa daıyn» degen anyqtamany alyp shyqtym. Sodan 2 sáýir kúni Baıqońyrǵa – Juldyzdy qalashyqqa keldim. Osy kúnnen bastap meniń shynaıy ǵaryshker retindegi daıyndyǵym bastaldy», - dep eske alady sol bir jyldardaǵy qorqynyshynan qobaljýy basym kúnderdi.
«Meniń eń úlken kóńil aýdarǵan máselem osy boldy. Soǵan qarap otyryp men ózimdi tekten-tekke ushyp baryp keldim dep eseptemeımin» degen ǵaryshker qazaq halqynyń tuńǵysh ǵaryshkeri ushqan ǵarysh-saparyn kimder qarjylandyrǵanyn da jasyrmady.
«Ol kezde áli de Keńes úkimetiniń quramynda edik. Men Keńes úkimeti atynan ushtym. Sondyqtan qarjy da keńes úkimetiniki boldy. Táýelsizdigimizdi alǵannan keıin de bizdiń elde keńes úkimetiniń aqshasy aınalymda boldy ǵoı. Reseı óz aqshasyn óndire bastaǵan tusta Qazaqstanǵa vagon-vagon aqsha keldi. Qaıda jumsaýdy bilmegen edik. Ol jáı ǵana qaǵaz edi. Meniń ushyp baryp kelýim de, baǵdarlamalardy júzege asyrýymyz da sol vagon-vagon qaǵazdyń arqasy edi. Qazaqstan bir tıyn da shyǵarǵan joq. Talǵat ushqan kezde biz óz aqshamyzdy, Táýelsiz Qazaqstannyń aqshasyn jumsaǵan edik», - deıdi ǵaryshker.
Baıqońyrdy Qazaqstannyń óz qaramaǵynda qaldyrý úshin Toqtar Áýbákirov bir adamdaı ter tókken. Alaıda, belgili sebeptermen, ásirese, bastysy, qaıta qurý zamanyna tap kelip, naryqtyq ekonomıkanyń qyspaǵynan shyǵa almaı jatqan Qazaqstan bıligi Baıqońyrdy jalǵa berýdi uıǵarǵan edi.
«Bul jaıly men 1992 jyldan bastap aıtyp kelemin. «Biz halyqaralyq úlken bir kosmoport jasaıyq, onyń quramyna búkil dúnıejúzilik ǵarysh agenttikterin kirgizeıik» degen usynysty kóp aıttym. Syrt elder úshin biz – Qazaqstan qonaqjaı memleketpiz. Ózderińiz bilesizder, Qazaqstan halqynyń arasynda 130-dan astam ult bar. Barlyǵy da qushaǵymyzǵa sıyp otyr. Sol sekildi, álemde ǵarysh salasymen aınalysatyn elderdi de kosmoporttyń quramyna kirgizýge múmkindigimiz bar edi. Odan bizge paıdadan basqa zıany joq bolatyn. Bizdiń balalarymyzdyń, urpaǵymyzdyń osy salany jetik mengerýlerine múmkindik bolatyn edi. Eń sońǵy tehnologıalardy meńgerip, jańa bilim, jańa jetistikterge jeter edik. Alaıda meniń osy Baıqońyrdy óz menshigimiz retinde paıdalanýǵa jasaǵan josparym qarajattyń jetispeýshiliginen qoldaý tappaı qaldy. Bir jaǵynan saıasattyń da salqyny tıdi. Osy óz ǵarysh keńistigimizdi paıdalana almaı, ózgege jalǵa berýge men kelispeı, ketip qalǵan edim. Sol kezde bizge Baıqońyrdy ózimiz ıgerýge mol múmkindigimiz bolǵan edi. Qazirgi tańda da Baıqońyrdyń bolashaǵy bulynǵyr. Ózderińiz biletindeı, Reseı úsh birdeı ǵarysh alańyn salyp aldy. Biri – Prıselskıı, biri – Qıyrshyǵysta, al úshinshisi – jarıalanbaıtyn, áskerı synaq ótkizetin áskerı-kosmodrom. Jáne olar aldaǵy 30 jylǵa deıin tek reseılik zymyrandardy ǵana ushyramyz dep jazyp jatyr», - deıdi Totar Ońǵarbaıuly.
Osy oraıda Toqtar Ońǵarbaıulynyń ǵaryshqa ushýymen Qazaq eliniń Táýelsizdik alýyn baılanystyryp, yrym etetinder jaıly suraǵan edik, ǵaryshker aǵamyz bul tarıhı sáıkestik qana degendi aıtty.
«Men Keńes odaǵynyń eń sońǵy 72-shi ǵaryshkerimin. Men jerge qondym, menen keıin 16 memlekettiń eń sońynda qalǵan Qazaqstan da óz Táýelsizdigin aldy. Árıne, bul – tarıhı sát jáne bir-birimen óte sáıkes kelgen sát. Buǵan deıin qalǵan 14 memleket óz-óz jaılaryna ketip, quramda Reseı men Qazaqstan ǵana qalǵan bolatyn. Men ushpasam da Qazaqstan óz Táýelsizdigin alatyn edi. Sebebi men ushýǵa daıyndalyp jatqan kezdiń ózinde Qazaqstan Táýelsizdiktiń alǵysharttaryn daıyndap qoıǵan. Men 2 qazan kúni ushsam, Qazaq eli 29 tamyzda Konstıtýsıany qabyldap, Joǵarǵy keńestiń sheshimi shyǵyp qoıǵan bolatyn», - deıdi Keńes odaǵynyń eki retki batyry.
Álemdik ǵarysh sapary týraly sóz bolǵanda, ásirese, sheteldik qaltalylar ǵaryshqa aqshasyn tólep, týrıs retinde baryp keletini oıǵa oralady. Al sondaı kólemdegi aqshany biz bálenbaı jyl oqyp, soǵan jumsaımyz. Osyndaıda «sol aqshany týra tólep, bizdiń eldiń azamattary da ushyp kelýine bolmas pa edi?» degen suraq kókeıge keledi eken.
«Joq. Men oǵan kelise almaımyn. Nege deseńizder, ǵaryshqa ushý úshin úlken daıyndyq bolý kerek. Qazaqstannyń maqsaty – ǵaryshkerdiń sanyn kóbeıtý emes. Qazaqstannyń maqsaty – ǵarysh arqyly paıda tabý. Paıda degenge oılamańyzdar, ǵaryshta aqsha óndirip jatyr eken dep. Ǵarysh arqyly bilim jınaý, ǵylymdy meńgerý, ózimizde bolmasa ǵarysh salasynyń ǵylym-bilimin ózgelerden ózimizge alyp kelý. Taǵy qaıtalap aıtamyn, ǵaryshqa ushý úshin úlken, jan-jaqty baǵdarlama jasaý kerek. Ol ǵylymı baǵdarlama bolǵany durys. Olaı bolatyn bolsa, kóptegen azamattar sonymen shuǵyldanady. Ǵaryshqa ushýdy modaǵa aınaldyra almaısyń. Ol qazaq úshin óte kúrdeli másele. Al osy ǵarysh salasynda saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana qazaq azamaty júr. Solar myna ulan baıtaq dalany mekendegen qazaq ortasynan shyǵyp, eýropany moıyndatar bolsa, bul qazaqqa abyroı bolmaı ma?! Qaıda shashylmaı jatqan aqsha...», - degen ǵaryshker qazirgi qoǵamnyń jemqorlyqqa baǵyt alyp bara jatqandyǵyn aıtty.
Qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshkerimizden suhbat barysynda Táýelsiz eldiń kelesi ǵaryshkeri qashan ushatyndyǵy týraly syr sýyrtpaqtaǵan edik...
«Onyń ýaqytyn naqty aıta qoıý qıyn. Aıaq astynan Aıdyn da ushyp keldi. Buǵan deıin de qazaqty jerge qaratpaıtyn uldar dúnıege kelgen, áli de ómirge keledi dep oılaımyn ǵaryshty baǵyndyratyn qazaq. Biraq qazirgi kezde eshkimdi daıyndap jatqan joqpyz. Ázirge eshkimdi tap basyp ataı almaımyn. Bir azamatymyz Reseıde oqyp jatyr. Muhtar Aımahanov degen. Sol jigitke kómektesýimiz kerek edi, biraq «oıbaı, Reseı azamattyǵyn alyp ketti, anaý boldy, mynaý boldy» dep kóńil bólmedik. Meniń oıymsha, ol qaı memlekettiń azamaty bolsa da, qany da, jany da, ulty da qazaq qoı. Ony umytpaýymyz kerek edi. Men de Keńes odaǵynyń atynan ushtym, biraq qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker retinde tanyldym. Meniń Keńes úkimetiniń ǵaryshkeri ekenimdi el umytyp ta ketti. Men Qazaqstannyń, qazaqtyń ǵaryshkerimin. Sondyqtan Muhtardyń jolyna bóget bolǵannan góri, ushamyn dese, tabanyna ıyǵymyzdy tireýimiz kerek edi. Biraq bizdiń azamattardyń osy máselege kelgende áıteýir birdeńesi jetpeı qaldy», - deıdi Toqtar Áýbákirov.
Qyr balasy
