Búginde Arys qalasynyń soltústiginde túsiniksizdeý bir qazba jumystary júrip jatyr dep jazady «Zamana» gazeti. Qala mańyndaǵy «Lesqoz» dep atalatyn shaǵyn aýyldyń janynda kezinde jarty álemdi jaýlap alǵan ataqty Shyńǵys hannyń qabiri jatqan kórinedi. Al ony qazýmen aınalysyp júrgender – erli zaıypty Sman Ótegen men onyń jary Gúljanar Altynbek degen adamdar.

Bul kisiler alǵashqyda Temirlanda turǵan, bir jyldan soń jumys babyna baılanysty Almatyǵa qonys aýdarypty. Gúljanardyń aıtýynsha, birde tórtinshi babasy Manas túsinde aıan berip: «Seni jaqynda bir kisimen tanystyramyn. Erteń qurbandyqqa mal shalyp, úıden ıis shyǵarýyń kerek», – depti. Eki kúnnen soń babasy Gúljanardyń tanysatyn adamy jaı adam emes, ataqty Shyńǵys hannyń ózi ekenin jetkizgen. Tańqalarlyǵy, uzamaı qaharly hannyń ózi de kórine bastapty. 2014-jyly qarasha aıynda Shyńǵys han Gúljanardyń túsine kirip: «Meniń bar degen jerime barasyń», — deıdi. Sodan erli-zaıypty ekeýi Ońtústikke qaraı jol tartqan. Arys qalasyna kelgen kezde  endi ońtústikke qaraı burylý kerektigi aıtylǵan. Osy joly Shyńǵys han oǵan «Abyz ana» degen at beripti.

Sol joly bolashaqta qazylatyn jerge belgi qoıyp qaıtqan erli-zaıyptylar kelesi jyly sáýirde qazba júrgizýdi bastaǵan. Osy mańda hannyń bir qolbasshysynyń jáne ataqty Maıqy bıdiń de beıitteri jatqan kórinedi.

Keıde jumys keıbir sebepterge baılanysty  saıabyrsyp, tipti toqtap ta qalady. Ótken jyldyń qazan aıynda qaıta bastalǵan qazý jumystary ázirge toqtap tur. Qazir hannyń qabirine nebári 30 santımetrdeı ǵana jer qalypty. Ary qaraı qazýǵa ruqsat joq. Sebebi Shyńǵys hannyń ózi Elbasydan ruqsat kútip otyrǵan kórinedi. Eger Nursultan Nazarbaev osy jańalyqty estip, qabirdi ashýǵa ruqsat berse, onda elimizde biz kútpegen oń ózgerister oryn alady eken. El ishinde paraqorlyq, jem­qorlyq jáne zınaqorlyq sekildi jaman ádetter tıylady deıdi. Smannyń ózine tipti Shyńǵys han: «Men osy jerde jatyrmyn, jer betine shyǵaryńdar. Men monǵol emespin, qıat degen rýdanmyn. Áke-sheshem – qazaq, áıelim  Qońyrat rýynan», – dep aıan beripti-mis. 

Eldi mekennen  eki-úsh shaqyrym qashyqta jatqan bul jerdiń syrtqy jaǵy jarym-jartylaı qorshalypty. Ony biz arnaıy baryp kórdik. Búginde 12 metr tereńdikte qazylǵan týn­neldiń uzyndyǵy shamamen 30 metrge jýyq. İshke túskende ońǵa burylýǵa týra keledi. Odan da tómen túskende bulaq kórinedi. Smannyń aıtýynsha, bulaq sýy qansha alynsa da ortaımaıdy eken, em-domdyq qasıetke ıe desedi. Ony ishken talaı adam dertinenen aıyǵypty.

Bulaqtan solǵa qaraı eńkeıip júrýge týra keledi. Bul jerge túsken adam qap-qarańǵy tas túnekte fonar jaryǵynyń kómegimen hannyń qabiri jatyr degen jerge baryp tireledi. Bir qyzyǵy, qazylǵan saıyn bul jerde ártúrli belgiler paıda bola beredi eken. Mysaly, «H16» degen jazýdyń mánin eshkim túsine alar emes. Sol sekildi, anyqtap qaraǵan adamǵa «1» jáne «2» degen sandar kórinedi. Oń jaqtaǵy «2017» degen san da  qashalyp jazylǵan sekildi áser qaldyrady.

Biz osy jerde Smannan: «1941-shi jyly Aqsaq Temirdiń qabiri ashylǵan kúnniń erteńine Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵany belgili. Al myna jerden shynynda Shyńǵys hannyń máıiti shyqsa soǵys órti tutanýy múmkin be?» – dep suraǵanymyzda ol: «Joq. Óıtkeni keshegi keńestik zamanda joǵarydan ruqsat suralmaǵan. Al bul jerde múlde ondaı emes. Baıaǵynyń hany búginginiń patshasy sanalatyn Elbasynyń ózinen ruqsat kútip otyr», – dep jaýap berdi. Onyń aıtýyna qaraǵanda, memleket basshysy erteli-kesh tap osy jerge keledi eken. Aldaǵy kezde bul mańǵa úlkendi-kishili qonaqúıler, murajaı,  asqana men alys­tan kóz tartatyn túrli sán-saltanaty kelisken kúmbezdi kesene boı kótermek. Kúmbezdi arabtar salady eken. Qysqasy, bul aımaq adam tanymastaı ózgermek.

Erli-zaıyptylar osylaı deıdi.

...Jalpy, bul aıtylǵandarǵa sený-senbeý – árkimniń óz isi. Degenmen «Orta Azıa qaqpasy» atanǵan shahardyń soltústiginde qazý jumystarynyń júrip jatqany ras. Al tústerinde aıan berip, Shyń­ǵys hannyń jol kór­setýimen qabir qazýǵa kirisken erli-zaıyptylardyń jaǵdaıy jaqsy deýge aýyz barmaıdy. Óıtkeni olar sońǵy bir-eki jyldan beri úıden úıge kóship júr. Búginde ekeýi «Abyz anaǵa» em-dom izdep kelgenderdiń tastaǵan tıyn-tebenimen ǵana kún kórip otyr.

B. QURALBAI.