10 aqpan kúni Ispanıanyń Madrıd qalasynda ««Qazaq poezıasynyń antalogıasynyń» tusaýkeseri ótti. Kitapqa óleńderi kirgen 10 aqyn Ispanıaǵa arnaıy baryp, aptaǵa jýyq ýaqyt ıspan halqymen, mádenıetimen tanysyp qaıtty. Olardyń arasynda aǵa býyn aqyn, Almas Ahmetbekuly da boldy.

«Qamshy» tilshisi Ispanıadan keshe ǵana oralǵan Almas Ahmetbekulyn sózge tartyp, jolsapar esteligin jazyp aldy.

Qurmetti Almas Ahmetbekuly, Ispanıada «qazaq poezıasynyń meıramy» boldy dep estip jatyrmyz. Arnaýly baryp, at shaldyryp qaıtypsyz? Ispanıa sizdi qalaı qarsy aldy?

- Eń áýeli Qazaq shaıyrlaryn ıspansha sóıletken Ispan Pen-klýbynyń bas hatshysy, Neopolıtan jáne Mallarme Parıj akademıasynyń korespondent-múshesi, Eýropa aqyndary festıvaliniń negizgi quryltaıshysy, atalmysh antologıanyń ádebı aýdarmasyn jasaǵan Hýsto Horhe Padron ​ esimdi ıspandyq aqyn.   Ol Ispan eline óte tanymaly eken. Ony áspetteýshilerdiń aıtýynsha Ispanıanyń birinshi aqyny sanalatyn kórinedi. Latyn Amerıkasynda Ispan tili negizgi til ǵoı. Sondyqtan ol kisi Ispanıa ǵana emes Latyn Amerıkasynda da asa tanymal ekenin bildik. Ispan tili tek Ispanıanyń ǵana emes, kóp eldiń qoldanystaǵy tili. BUU-nyń resmı 6 tiliniń biri. Álemde eń kóp qoldanylatyn tórtinshi til.

Ispan jurty qazaq tilindegi poezıa týraly buryn kóp bile bermegen. Padron myrza ózi Qazaqstanǵa kelip, bizdegi aqyn-jazýshylardan suhbat alyp, Abaımen, Qasymmen, Mirjaqyp jáne Maǵjanmen tanysyp, keıingi jastarymyzdy kórip, qazaq ádebıetimen tanysyp qazaq poezıasyna nıeti aýǵan kórinedi. Bizdiń Ispanıaǵa barýymyzǵa túrtki bolǵan áne sol Padron myrzanyń qazaq poezıasyna degen qyzyǵýshylyǵy.

Óleńderińiz ózderińizden buryn Ispanıaǵa jetken bolyp tur ǵoı?

Padron fransýz tilinde de oqıdy eken. Bizde Almatydaǵy shet tilderi ınstıtýtyn bitirgen aqyndar bar. Fransýz tilinde bitirgen Tanakóz Tolqynqyzy, onyń kúıeýi aǵylshyn tilinde oqyǵan Dáýren Berikqajyulylar tanylǵan myqty aqyndar ekenin bilesiz. Olar bizdiń óleńderimizdi aǵylshyn, fransýz tilderine aýdaryp bastyryp júredi eken. Jastar dep qarap júretinbiz, aqyndarymyz jas deýge kelmeıdi, olar da qyryqqa ilindi, qyrlary jetildi. 10 aqyndy bastap Ispanıaǵa bastap barǵan aqyn, «Qazaqstan» arnasynyń prodúseri Tanakóz Tolqynqyzy. Ol kitapqa qazaq aqyndarynyń kóbin kirgizýge kúsh salǵan. Óleńderin keshiktirip bermegen aqyndar da bolsa kerek.

Tanakózder dál osy shetel poezıasymen aýys-túıis tusynan fransýz tilinde oqıtyn, sóıleıtin Padron myrzanyń kózine túsken kórinedi. Padron ózi kelip qaıtqanda Qazaq poezıasyn ıspan tilinde tanystyraıyq degen ıdeıa bolyp, buny Ispanıadaǵy bizdiń elshiligimiz qoldap, sosyn bular júzge jýyq aqynnyń óleńin aýdaryp, fransýz, aǵylshyn tilindegi óleńderdi Ispan tilindegi nusqasyn jasaǵan. Olardyń ishinde 50 óleń kitapqa engen. Kitapqa kirmegen óleńder týraly Padro men uıymdastyrýshylar arasynda áńgime bolǵan. Padron myrza qalǵan óleńderdiń Ispanıadaǵy úlken ádebı jýrnalda toptastyrylyp jaryq kóretinin aıtqan. Sondaı-aq, qazaq poezıasynyń jıyntyǵyn qısynyn taýyp Latyn Amerıkasynda da kitap etip shyǵarýdy oılastyryp otyrǵanyn jetkizgen.

Ispan jurty qazaq óleńin nesimen qyzyqtyrǵan? Kitapta qandaı óleńder qamtylǵan?

Padronnyń óziniń áıeli orys tiline jetik maman, aqyn eken. Bulardyń qazaq poezıasyna nazary aýǵan. Ásirese, Padron myrzaǵa áser etetini baıandamasynyń ekpininen baıqaǵanymyzdaı Reseı otarshyldyǵy kezindegi poezıalarymyz, Maǵjandardyń, Mirjaqyptardyń taǵdyry. Alashshyldardyń taǵdyry qatty nazaryn aýdarǵan kórinedi. Júzge jýyq aqynnan olar Abaı atamyzdan bastap elýdeı aqynnyń óleńin bir-birden alyp, aýdaryp jarıalaǵan.

Kitap «Qazaq poezıasynyń antalogıasy Ispan tilinde (XIX, XX, XXI ǵasyrda)» dep atalady. Jastardan da biraz aqynnyń óleńi kirgen. Bul dúnıede joq aqyndardan Qadyr Myrza Áliniń, Tumanbaı Moldaǵalıev aǵalarymyzdan Esenqul Jaqypbekovke deıingi 20 aqynnyń óleńderi bar. Beri qaraıǵy jastardan da birazy kitap betinen oryn alǵan.

Ispandardyń ózderi «biz eýropalyqtardyń ishindegi qany qyzýymyz, Soltústik Eýropa jaqtyń eliniń qandarynda tuz joq» dep aıtady eken. Tuz qandy kópirtedi, qyzdyrady dep sanaıdy eken de, bizdegi qandarynda ot joq degen sekildi qaraıdy eken. Ózderiniń aıtýynsha Ispanıa, Portýgalıa, Italıa – Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan sıaqty týystas elder. Ispanıa terıtorıasy úlken – Qazaqstan sıaqty. Portýgalıa men Italıa topyraǵy shaǵyn, tilderiniń de jaqyndyǵyn bizderge uqsatsa kerek.

Padronnyń yqylasy túsken qazaq poezıasy týraly kitap kimderdiń uıytqy bolýymen shyqty?

Kitaptyń tusaýkeseri Qazaqstan Respýblıkasy men Ispanıa koróldiginiń dıplomatıalyq qarym-qatynas ornatqanyna 25 jyl tolǵany qurmetine oraı merekelik shara retinde uıymdastyryldy. Oǵan sol Qazaqstannyń Ispanıadaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Baqyt Dúısenbaev qoldaý kórsetti.  Elshilikten Oljas Súleımenov, Rahman, Raıymbek, Rasýl, Jeńis degen azamattar jubaılarymen, sol jaqtaǵy oqyp jatqan stýdentter, jumys istep jatqandar «qazaq aqyndary kelip jatyr eken, úlken shara bolyp jatyr eken» dep toptaldy. Sosyn Padron myrzanyń óziniń poezıasyn súıetin qaýym, onyń ishinde taıaǵyn súıretip júrgen aqsaqaldar, erekshe arıstokrat kıimmen júrgen zıaly qaýym, jastar, elshilikten dıplomattar, bılik ókilderinen biraz jurt jınaldy.  Jınalysty elshimiz Baqyt Amangeldiuly júrgizdi.

Úlken shara bolyp ótti. Qazaqstandaǵydaı emes bári de protokolmen júredi eken. Biz óz kezegimizde bir aýyz sózimizdi aıttyq. Janar Aılasheva men Dáýletkereı Kápuly aıtys jasap, sonda oqyǵan qyzdarymyz ben jigitterimiz ulttyq kıim kıip, dombyra tartyp shaǵyn sahnalyq qoıylymdar jasady. Olarǵa kórmegen dúnıesin jasaǵan boldyq. Jáne ózimizdiń kózqarastarymyzdy bildirdik. Sol jerdegi telearnalarǵa suhbat berdik.

Bizdiń aıtqanymyz osy óleńder arqyly qazaqtyń burynnan qazaqty jarnamalap kele jatqan dalasy men jeriniń keńdigi, baılyǵy, batyrlarynyń tarıhy bolyp sanalatyn bolsa, Qazaqtyń poezıasy arqyly janynyń, rýhanıatynyń baılyǵyn túsinip jatsa jaqsy bolar edi destik. Biraq, Padron myrzanyń óziniń aıtýymen, basqa da aqyndardyń aıtýymen bul qazaq poezıasyn, qazaq óleńin Ispanıaǵa, Ońtústik Amerıkaǵa nasıhattaý bunymen toqtamaıtyny belgili boldy. «Bul eń basy. Jalpy qazaq poezıasy, qazaqtardyń romantıkalyq oılaý dúnıesi, kórkemdik dúnıesi, tildiń beınemen qubylýy keremet dúnıe eken» desip jatty. «Tanystyrý bunymen toqtalmaıdy» desti.

Barǵanda bizde at ústinde júrgen azamattardan Ulyqbek Esdáýlet, Ǵalym Jaılybaı, Tynyshtyqbek Ábdikákimuly, Esenǵalı Raýshanov, Svetqalı Nurjanov sıaqty azamattardyń barlyǵy da bul kitapqa kirgen. Ol kisiler barǵan joq. Barǵandardyń kóbi jastar. On aqynnyń ishinde úlkendeýi Ońaıgúl Turjan ekeýmiz boldyq. Qalǵandary jastar, jas bolǵanda da otyzdan tómeni joq.  Dáýren Berikqajyuly men Tanakóz Tolqynqyzynan basqa Baqytgúl Babash, Dáýletkereı Kápuly, Saǵynysh Namazshamova, Anar Shamshadınova, Janar Ábsadyq, Janar Aılashevalar bar.

Biraq, «osy barǵandar Qazaq poezıasyna ókildik ete me?» degen suraq týyp jatty áleýmettik jelide, ádebı ortada. Oǵan aıtar sózimiz, bul daýly másele shyǵar, búkil qazaq poezıasyna ókildik etedi dese. Biraq on aqynnyń qaı-qaısysy da qazaq poezıasynyń ókilderi. Qazaq sóz óneriniń, qazaq tiliniń qaımaǵyn qalqyǵan, qandaı qalyńdyqta bolǵanyna qaramastan qazaq tiline qaımaq túsirip júrgen aqyndar bári de.

Ispan jurtyna qazaq poezıasy nesimen unady?

Kitaptyń tusaýkeserinde Padron myrza ózi bir saǵattaı baıandama jasady. Bir saǵattyq baıandamasynda Padron aıryqsha bir ekpinmen sóılep, qoldaryn sermep otyryp qaı-qaısysymyzdyń óleńimizdi oqyp jatty. Mysaly Qasym Amanjoldyń «Ispan qyzyna» degen óleńi bar. Sony belsenip turyp, tebirene, qoldaryn sermeı oqydy. Baqyt Dúısenbaev «Qasym aǵamyzdyń «Ispan qyzyna» degen óleńi bizdiń korpýstyń Ispanıadaǵy pasporty» bolyp tur dep qaljyńdady. Ejelde bizdiń aqynymyz Ispannyń qyzyn, osy halyqtyń sulýlyǵyn jyrlaǵan dep aıtamyz dedi.

Padron baıandamasynda Abaı atamyzǵa, Mirjaqypqa, Maǵjanǵa kóbirek toqtaldy. Sózindegi halyqaralyq termınderden baıqap otyrǵanymyz  Reseıdiń otarshyldyǵy dáýirindegi Alash kósemderiniń kúresi men oǵan qarsy poezıalyq kórkemdik dúnıelerdegi ishki bulqynys, halyqty oıatý baǵytyndaǵy rýhanı kúresterine, ishki jan tebirenisterine toqtalyp jatqany baıqaldy. Osy kitaptyń 60-tan astam beti Padronnyń qazaq poezıasy týraly aýqymdy leksıasy. Onyń ishinde bárimizdiń aty-jónimizge, erekshelikterimizge toqtalǵan. Meniń Qazaqstannan shet jerde týylyp, otanyma oralǵanym týraly, óleńderimniń patrıottyq taqyrypta bolatynyn aıtatyn kórinedi. Óleńderge ǵana emes óleńniń taǵdyryna, avtorlarǵa toqtalǵan. Leksıasynyń arasynda Dáýletkereı Kápulynyń kitapqa kirgen «Jol beremin» degen óleńin oqyp shyqty. Mysqyldy óleńdi asa bir mán berip oqydy. Biz óz kezegimizde Dáýletkereıge quttyqtap qaljyń aıtyp jattyq. Meniń baıqaǵanym, qazaq jastarynyń óleńderinen úlken úmit kútetin kórinedi.

Servantestiń Donkıhoty men  Sanchosy ómir súrgen elde óleńdegi mysqyl men sarkazmge, ómirdegi ajýaǵa úlken mán beretini kórindi. Barǵan jastardyń óleńderine úlken úmit artyp jatqanyn aıtty.

Ózińiz ıspan jurtynan ne túıdińiz, nesimen este qaldy?

Ispan halqy ózi shyǵarmashyl halyq eken. Ony qalasyn kórgende de, sportyn kórgende de, tarıhyn kórgende de, mýzeılerin aralaǵanda da sezinesiz. Biz barǵanda Madrıdke tústik. Onda 4-5 mıllıon halyq turady eken. Qoǵamdyq kólikter, qyzmet kórsetý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Madrıdtegi eń basty nysan, elge kelgen kisige kórsetetini Madrıdtiń 80 myń adamdyq Santágo Bernabeý stadıony. Ony keremet ulttyq brend retinde jasaǵan. Kiretin bıleti de birshama qymbat. Sosyn Madrıdtegi han saraıy(Royal Palace of Madrid). Madrıdtegi maı boıaýly sýret kórmesiniń ortalyǵy Prado mýzeıi.

Ispanıadaǵy eń úlken qurmetke ıe esim ol Servantes eken. Eń myqty ýnıversıteti de Servantes atymen atalady. Sosyn halyqtyń jazýshy men ádebıetti qurmetteıtini sonshalyq – jylyna on mıllıondaǵan týrıs tartady eken Ispanıa. Sancho men Donkıhoty esegi men atyna mingizip úlken eskertkish qoıypty.

Biz ýnıversıtette Donkıhotty oqydyq qoı, Donkıhottyń qylyǵyna, Sanchonyń esegine kúlip bárimiz sony mysqylmen oqıtynbyz.  Bul endi jarıalanǵanyna 5 ǵasyrǵa taıap qalǵan shyǵarma. Ispan halqynyń keıipkerleri eken. Al, sol keıipkerlerdiń qola músinine baryp sýretke túsip jatqan halyq qara nópir. Ózim syqaq etip júrgen Sanchonyń eseginiń butynan ary ótip beri ótip júrgen muqym halyq. Burynǵy mysqyl emes anaý jerde qurmetpen qaradyq. Onyń arjaǵyna aq mármárdan óte bıik qylyp, oıyp salǵan Servantestiń kresloda otyrǵan músini tur. Ult kósemi sıaqty deńgeıde otyr. Bularǵa qarap ádebıetke degen, shyǵarmashylyq adamyna, keıipkerge degen úlken qurmet kórsetilgenin kórdik. Sol Servantes pen Donkıhot, Sancho úsheýi-aq jylyna mıllıondaǵan týrıs shaqyrady. Halqyna solardyń arýaqtary jumys istep otyr. Al, búgingi Donkıhottyń balalary tepken fýtboldy sen Donkıhottyń qıalynyń jemisi demeı aıta almaısyń. Sanchonyń eseginiń orynyndaǵy búgingi kólikteri men kóshedegi tasymalyna da úlken qurmetpen qaraısyń.

Servantestiń 500 jyldyǵy ótipti. Servanteske degen qurmettiń úlkendigi múlde bólek.   Onyń tusynda jazylǵan ádebı til men qazirgi tilde aıyrma bar kórinedi. Jurttyń barlyǵy birden ony túsinip oqyp kete almaıtyn sıaqty. Menińshe bul bizde de bar. 500 jyl burynǵy emes, 70 jyl buryn ǵana jazylǵan Abaı romanyn qazirgi jastar túsinip oqyp kete almaıtyn sıaqty. Ondaǵy sýretteýler, sóz tirkesteri, teńeýler, ondaǵy kóshpeli mádenıettiń sýrettelý búgingi urpaqqa múlde jat dúnıe. Al, Ispanıada sondaı bolsa da Servantesti zertteý men oqytý jumysy joǵary deńgeıde ekeni kórinedi.

Barselonada 2-3 kún boldyq. Port qala eken. Túse beristegi eń úlken eskertkish Hrıstofor Kolýmbtyń eskertkishi. Sonyń attanǵan porty dep qurmetteıdi Barselona halqy. Ózderi eski port(Port Vell) dep ataǵan bul jer halyqqa kórsetetin eń basty núkte. «Kóktóbemiz» sıaqty tóbesi bar. Onyń ústinde eki stadıon tur. Bireýi 1992 jyly Barselona olımpıadasynda salynyp, qoldanysqa berilgen stadıon. Ekinshisi jarty ǵasyrdaı ýaqyt buryn salynǵan 100 myńdaı adam sıatyn Barselona stadıony.  Sondaı-aq, 1929 jyly ótkizilgen Ekspoǵa arnalyp salǵan qurylystary da qaz-qalpynda búgin de qoldanysta tur. Bizde de Ekspo ótkeli jatyr. Ol da sondaı halyqqa ǵasyrlyq qyzmet óteıtin qurylystar bolsa jaqsy bolar edi dep oılaısyń.

Ásirese Barselona qalasy arhıtektýrasymen tutastaı bir shyǵarma. Olar qurylysty máńgilikke salady eken. Tutastaı qurylystary mármárdan, ulýtastan oıýlanyp, kórkemdelip salynǵan. Búkilhalyqtyq shyǵarmashylyq jasampazdyǵyn arhıtektýraǵa salǵan. Arhıtektýrasymen maqtanady. Antonı Gaýdı degen arhıtektor bolǵan. Mynaý Gaýdıdyń kvartaly, Gaýdıdyń qurylysy dep maqtanysh etedi. Máselen Gadýıdyń bastap 40 jyl salyp bitpegen qurylys bar. Sagrada Famılıa salynyp bastalǵanyna bir jarym ǵasyr bolǵan, negizi shirkeý bolýǵa tıis dep josparlanǵan. Biz nópirdiń kóptiginen ishine kire almadyq.  Biraq syrtynan qarap bir saǵattaı kórdik.  Birtutas úı deýge kelmeıdi, eksponattardyń jıyntyǵy sekildi. 4 úlken munarasy bar. Áli bitpegen, 2020 jyldary bitedi dep josparlaǵan eken. Buryn Gaýdıdiń ózi – bir arhıtektor josparlap, 40 jyl istep bastaǵan jumysty qazir 400 arhıtektor istep jatqan kórinedi.

Bulardyń negizgi qurylysynyń baǵyty arhıtektýra bolyp turǵany – halqynyń shyǵarmashyldyǵy sodan kórinedi. Sondaı-aq Pıkasonyń erekshe mýzeıi tur. Teńiz porttarynyń kórinisteri tur. Hrıstofor Kolýmbtyń eskertkishi Astanadaǵy Báıterek sıaqty záýlim qoıylǵan. Biz sıaqty munaıy bolmasa da, biz sıaqty Ulan-baıtaq alqaby joq, biraq arhıtektýrasy bar, teńiz portyn jaqsy paıdalanady.

Eýropa odaǵyndaǵy úlken eldiń biri bolǵan soń, basqa elderden de eńbekkerler kóptep tartylady. Barlyq ónimdi Ispanıa ózi óndiredi.

Flamıngo degen bıi bar, eń kiris beretin, qymbat qoıylymdy Ejelgi zalda ótkizedi dep jarnamalaıdy. Jas aqyndarymyzdyń ishinde «Ispan qyzdarynyń bılegen músinin kóremiz» dep ázildesip, qymbat bolsa da 44 eýroǵa bılet alyp kirdik. Kirip bara jatqanda semiz áıel kisilerdiń bılegeni túsirilgen sýretter ilinip turdy. Kirsek zalda ózderi ókshesimen, qolyndaǵy taıaqtarymen edendi taqyldatyp, eki gıtaramen shaǵyn qoıylym jasady saǵatqa taıaý ýaqytta. Sóıtsek bıshi jigit pen tolyq kelgen áıeldiń, as úıdegi tolyq áıeldiń bıleıtin bıi. Ne bolsa da sol anaý eski zalyn, syǵandarǵa uqsas kóńil kóterý mádenıetin, ózderiniń mýzykalyq rıtmin taıaqtarymen, qoldarymen, shapalaǵymen rıtmimen kórsetetin bı eken. Biraq, kisi kirgenshe qandaı bı kóretinin bilmeı kiredi. Sýretke, vıdeoǵa túsirtpeıdi.

Jalpy Ispanıa ózin sonsha bir maqtanyshpen kórsetip otyrǵan el, jasampaz el, shyǵarmashylyqtyń eli. Ásirese beıneleý óneri jaǵynda maı boıaýly sýretterde, músindeýde keremet qoltańbasy bar. Biz jatqan qonaqúıiniń ózi eski patsha ordasynyń, taǵy bir patshalardyń qýys-qýys úıi bolǵan ǵımarat. Atalarymyz jatqan súıektósektiń beınesindegi sandyqtary tur. Súıekpen órnektegen, oryndyǵy, sandyǵy tur. Kúmispen órnektegen júk sandyqtary tur. Ejelgi eksponattarymen-aq, Ispanıa bizge qyzyq kórindi.

Bizdiń tilimiz, óleńshiligimiz, óleńdegi romantıkalyq beıneleýimiz olarǵa tyń jáne ǵajaıyp nárse bolyp seziletini baıqalady. Aqyndarynyń aıtýynsha «qazaq degen halyq bar, osyndaı poezıasy bar eken» dep tańǵalǵan kózqaras paıda bolǵan. Olardy fransýz nemese basqa da eýropalyq halyqtar tańǵaldyra qoımaıdy. Azıadaǵy Eýropaǵa asa tanys emes Qazaq halqynyń ádebıeti qyzyq kóringen. Jalpy qyzyǵyp qaıttyq. Maqtanyshpen qaıttyq. Barǵandardyń kóbi jastar. Jastar degen ne, jastar – bizdiń ádebıettiń, poezıanyń, tildiń erteńi. Ol qýanysh dep oılaımyn.

- Qalamyńyzǵa qýat tileımin! Raqmet!

Suhbattasqan Nurǵalı Nurtaı