Temeki tartý basty kóptegen aýrýlardyń letaldi túrde aıaqtalýyna alyp keletin birden-bir sebep bolyp otyr. DDSU statısıkalyq málimetterine sáıkes, jyl saıyn temekiden shamamen 6 mln.adam ólimge ushyrap otyrady eken. Temeki tartýdyń qaýiptiligin baǵalaý múmkin emes. Qazirgi tańda Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtar barlyq memleketter úshin, temeki ónimderiniń quramy men olardan bólinetin zattar jaıly tolyqtaı aqparatty biryńǵaı Kedendik odaqtyq eseptemelerdi jasaýdyń kerektigin rastap otyr. Bul óte mańyzdy másele. Sebebi, áli kúnge deıin temeki ónimderiniń quramynda qandaı zattardyń bar jáne joqtyǵy týraly tolyqtaı aqparattar joq. Evropa memleketterinde mundaı jaýapkershilik barlyq temeki óndiristerinde júktelgen. Ol 2001 jyldan bastap bastaý alǵan bolatyn. EES boıynsha temekilerdi jasap shyǵarý kezinde qospalar, ıaǵnı temekige jaǵymdy dám berýshiler, súzgilerdiń sharbatpen sińirilýiniń bolmaýy, jáne de balalar jáne jasóspirimder úshin qyzyǵýshylyq týdyratyndaı etip jasaýǵa bolmaıdy. Bul shekteýler engizilgen bolatyn, sebebi temeki tartatyndardyń ishinde balalar men áıel adamdardyń sany artýda. Al eradamdardyń arasynda temeki tartýǵa degen qyzyǵýshylyq jyldan-jylǵa tómendeýde. Sol sebepti áıel adamdar men ósim kele jatqan jasóspirimderdiń densaýlyqtaryn saqtaý maqsatynda temekiniń quramyna kiretin tolyqtaı komponentterdiń keri áserlerin bilýi tıis. Mysaly, taǵamdyq ónimder óndiristik oryndarda eshqandaı zattańbasyz shyǵarylmaıdy, onyń ishinde barlyq quramy jazylýy tıis, solardyń ishinde konserogendik áserleri barlar jazylýy qajet. Barlyq temeki ónimderiniń quramyna kiretin barlyq qurylymdardy zertteý jáne shekteý kerek.
Olar teratogendik (uryqtyń damýy barysynda kemistikterdiń paıda bolýyna alyp kelýi múmkin), alergendik, kanserogendik (isik kletkalarynyń damýyn týyndatýy múmkin), mýtagendik (klekalarda túrli mýtasıalar týdyrýy) jáne adamǵa esirtkelik áser etýshi qasıetteri bar bolýy yqtımal. Bir qyzyǵy temeki óndirýshi tehnologtardyń ózderi ózderiniń qospalarynyń qasıetteri jaıly biledi (olar bul zattardyń qasıetteri jaıly tolyqtaı aqparaty bar ishki qujattardy alyp otyrady), degenimen de, bul óndiriste qoldanýǵa shekteý qoıa almaıdy jáne shet elderde temeki ónimderiniń túzilýine shekteý qoıylǵandyqtan, Kedendik odaq memleketteri úshin túrli temekilerdiń qosymshalarynyń sany birneshe esege artp otyr. Shet elderde kóptegen temeki óndirý oryndary bizdiń tutynýymyz jáne suranysymyzǵa jaýap retinde ǵana jumys atqaryp otyr. Osy jerden «ne sebepti ES memleketteri úshin transsanksıalyq kompanıalar ózderiniń temeki ónimderiniń quramdary jaıly tolyqtaı aqparat berip, al Kedendik odaq memleketteri úshin mundaı aqparattar berilmeıdi?» - degen suraq týyndap otyr. Degenimen de, temeki ónimderiniń quramdaryna kiretin qosylystardyń keri áserleri jaıly mysaldar keltirýge de bolady. Mysaly, benzopıren, benzol, 1,3-býtadıen, formaldegıd, asetaldegıd, nıtrozamınder konserogendik jáne mýtagendik áserlerge ıe. Olar leıkoz jáne isik aýrýynyń basqa da túrlerin týdyrýy múmkin. Sıanıdter organızmde aýyr ıntoksıkasıany shaqyryp otyrady. Temekiniń tezdetip tutanýyn týdyratyn túrli selıtra, aseton teratogendik jáne alergendik áserleri bar. Al kúshán júrek-qantamyr júıesine keri áseri baıqalady jáne túrli obyr isikteriniń týyndaýyna alyp kelýi múmkin.Polonıı – radıaktıvti element. Organızmge ishteı radıasıalyq áseri baıqalady. Eritkishter, konservanttar, turaqtandyrýshylar da organızmge toksıkalyq áser etedi. Eger esirtkige jáne konserogendik shaıyrǵa keletin bolsaq, joǵaryda aıtylǵan hımıalyq qosylystardyń janynda zalalsyz bolýyp kórinýi múmkin. Degenimen, esirtkini qoldaný gıpertonıaǵa, tamyrlardyń sklerozırlenýine, bólinýdi týdyrdy jáne ókpede isik kletkalarynyń paıda bolýyn týdyratyndyǵy burynnan belgili.Bir temekini tutynǵannan keıin aýyz qýysynyń shyryshty qabatynyń ózgerisine alyp keledi, ol qaterli isik aýrýlarynyń týyndaýyna alyp keledi. Uıqy beziniń isiginiń paıda bolý múmkinshiligin arttyra túsedi, al paıda bolǵan isikti dári-dárimekpen emdeýden buryn,hırýrgıalyq jolmen de alyp tastaý múmkin bolmaıtyn jaǵdaıǵa jetedi. Kózdiń torly qabyǵynyń qanaınalymy buzylady, kózdiń artqy bóliginiń ózgerisi týyndaıdy – ortalyq kórý qabilettiligi nasharlaıdy. Al reprodýktıvti júıege temeki óz keselin az keltiredi dep te aıta almaımyz, bedeýlikke jáne átektikke alyp keledi. Temekiniń keri áserin tipti, ana jatyryndaǵy bala da sezinedi, al eger dúnıege kelmegen náresteniń anasy temeki tartatyn bolsa, týylmaǵan balada qaýipti aýrýlar paıda bolýy múmkin. Býtan, kadmıı, geksamın, vınıl hlorıdi, naftalın, aseton, amonı, metanol, metan, polonıı, radıı, torıı, smoly … syndy 4000 túrli deńgeıdegi toksıkalyq áseri baıqalynatyn hımıalyq zattar bar. Al toksıkalyq zattardyń keri áserlerin, óndiris barysynda qosylatyn qospalar tipti odan ári keri áserin arttyra túsedi. Sonymen qatar, taǵy bir qyzyq jaıttardyń biri, temeki ónimderi EES memleketteri úshin shekteýler boıynsha jekeleı jasalynady, al Kedendik odaq memleketteri úshin basqa shekteýler boıynsha jasalynyp otyrady. Jáne mundaı jaıttar kúmándik keltirmeıdi, ıaǵnı temeki óndirýshi mekemeler óziniń tutynýshylarynan jasyratyn jaıttarynyń bar ekendigine birden bir dálel bola alady. Halyqtyq qundylyq boıynsha jáne urpaqtarymyzdyń denderiniń saý bolýyn saqtaý qalý maqsatynda zerttelinip otyrǵan máseleni sońyna deıin jetkizýimiz qajet. Al siz bul maqalany oqyp jatqan ýaqytta, temekiniń keri áserinen 20 shaqty adam dúnıeden ozdy.
Avtorlary: Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń bıofızıka jáne bıomedısına kafedrasynyń dosenti Baqtybaeva L.K.
PhD. Aǵa oqytýshy Álibek Ydyrysuly
