«Taza hám adaldan jeńder de, izgi amal jasańdar» («Múmınýn» súresi, 51-aıat).
Alla Taǵala barsha quldaryna týra joldy nusqaýshy etip Quran Kárim men Paıǵambarymyzdy ﷺ jiberdi. Týralyqtyń jarshysy bolatyn qulshylyqtyń ózegin halal dúnıe quraıdy. Sondyqtan osy maqalada halal taqyrybyn basty nysana etip aldyq dep jazady ihsan.kz.
Taqyrypty ashý úshin ıgi kisilerdiń izgi amaldary jaıly ǵıbratty áńgimelerden bastasaq:
Islamda:
Taqýa kisilerdiń biri Ábý Bákir Ýarraq bir áńgimesinde:
«Tańerteń uıqydan turǵannan keıin mańaıymdaǵy kisilerge qarap, kimniń adal as, kimniń aram as jegenin ajyrata alam, – dedi.
Janyndaǵylar: – Ustaz, ony qalaı ajyratasyz? – dep suraǵanda, bylaı dep túsindirdi:
– Kimde kim tań ata bos sóz, bósteki áńgimege salynsa, árkimderdi syrttaı jamandap, bylapyt sóz aıta bastasa, demek, onyń bul áreketi aram as jegendiginen týyndaýda dep túsinem.
Al eger kimde-kim tańerteń turǵannan keıin áýeli Alla Taǵalany kóp zikir etip, táýhıd kálımasyn aıtyp, ózine keshirim-ıstıǵfar tilese, onyń bul áreketi adal as jegendiginen. Óıtkeni adal da, aram da adamnyń kúndelikti is-áreketine mindetti túrde áser etedi».
***
Ábý Hanıfa haram isterge barynsha saqtyq tanytatyn edi. Eger bir nárseden kúmándansa, qolyndaǵy bar dúnıesin dereý sadaqaǵa taratyp jiberetin. Birde seriktesi Hafys ıbn Abdýrrahmanǵa óz zattaryn berip, satyp kelýge jiberedi. Zattarynyń arasynda bir kıimde aqaý bar edi. Oǵan bul kıimdi satqanda, alýshyǵa kemistigin jasyrmaı aıtýyn tapsyrady. Seriktesi kıimderdi satý barysynda manaǵy kıim jaıly eskertpeni aıtýdy umyt qaldyrady. Alǵan adamnyń kim ekenin de bilmeıdi, esinde de qalmaıdy. Ábý Hanıfa buny estigende, sol zattardan túsken qarjynyń barlyǵyn taǵy da sadaqaǵa taratyp jibergen eken.
***
Baıazıt Bıstamı jas kezinde qulshylyqtarynan keıde rýhanı lázzat ala almaı júrdi. Birde anasyna baryp: «Keıde júregim perdelenip, ózimdi Allahtan alystaǵandaı sezinemin, biraq, sebebi ózime beımálim», – dep ishki dúnıesinen habar beredi. Anasy oılanyp otyryp: «Bir nárse meniń esimde. Seniń tórt-bes aılyq kezińde seni kóterip alyp, kórshi úıge barǵan edim. Biraz mezetten soń sen tynbaı jylaı bastadyń. Men seni ýatpaq bolǵan saıyn odan beter jyladyń. Aqyrynda amalym taýsylyp, úı ıesiniń ruqsatynsyz saýsaǵymnyń ushyn qazanyndaǵy sorpasyna batyryp, saǵan dám tattyryp edim», – deıdi. Buny estigende, jigit dereý anasyn jibertip, kórshiden keshirim suratady. Sodan keıin baryp Baıazıt Bıstamıdiń rýhanı jaǵdaıy túzelip, júregi jaı tabady.
Árbir oqıǵa ártúrli negizde oryn alǵan. Alǵashqy oqıǵadan halaldan bolmaǵan as adam minezi men ómir tirshiligine teris áser beretindigin, ekinshi mysaldan qandaıda haram nárse paıdalansa onyń kúnásin sadaqamen ketirgen abzaldyn jáne sońǵy oqıǵadan jannyń tynyshty halaldy paıdalanyp, ıgi amal jasaǵandy tynyshtyq tabatynyn kóremiz.
Quran Kárimde:
Alla Taǵalanyń uly sózderi qasıetti Quran Kárimde adamzat balasyna kól-kósir nyǵmetter berip, jer betindegi halal men haram nárselerdiń ara jigin aıyryp kórsetken. Alla pendesi úshin neni halal dese, ol syrda qaıyr men hıkmet bar, al neni haram dese, onda adam ǵumyry úshin ushan-teńiz zıannyń bar ekendigi kúmánsiz. Osy týrasynda "Baqara" súresiniń 168-aıatynda bylaı dep túsindiredi: «Áı, adamdar! Jer betindegi nárselerdiń halal ári tazasynan jeńder!», «Máıda» súresiniń 88-aıatynda: «Allahtyń ózderińe halal ári taza etip bergen rızyqtarynan jeńder!» delingen.
Aram as jeý qasıetti Quranda – eki júzdi munapyqtar men kápirlerdiń bir sıpaty retinde bylaı dep túsindiriledi: «...olar ótirikti tyńdaýǵa qumbyl jáne aram jeýge tym beıim» («Máıda» súresi, 42-aıat).
Alla taǵala Quran Kárimde: «Áı, ıman keltirgender, rızyqtandyrǵanymyzdyń jaqsysyn jeńder» («Baqara» súresi, 172-aıat) degen.
Sharıǵat úkimi boıynsha musylman balasy Alla buıyrǵan taǵammen qorektenýi kerek. Óıtkeni, Quranda: «Senderge: ólekse, aqqan qan, dońyz eti jáne Allahtan basqanyń atymen baýyzdalǵan mal haram qylyndy» delingen («Máıda» súresi, 3-aıat).
Duǵanyń qabyl bolmaýy
Alla elshisi ﷺ túr-álpeti las bir kisiniń qolyn jaıyp: «Ýa, Rabbym! Ýa, Rabbym!» - dep duǵa etip otyrǵanyn kóredi. Sol kezde: «Bul kisiniń jegeni – aram, ishkeni – aram, kıgeni – aram, arammen qorektenip júr. Endi munyń duǵasy qaıdan qabyl bolsyn?», - degen.
Bir kúni Saǵyd ıbn Ábý Ýaqqas: «Ýa, Allah Elshisi! Meniń árbir duǵamnyń qabyl bolýy úshin maǵan duǵa etińiz» dep ótingende, Paıǵambarymyz ﷺ: «Duǵalaryńnyń qabyl bolǵanyn qalasańdar, adal aspen qorektenińder. Keıbireýler haram jeıdi, haram kıedi. Sonan soń, kókke qolyn jaıyp duǵa etedi. Mundaı kisiniń duǵasy qalaı qabyl bolsyn?» degen eken. Danalyqtyń qaınary Quran men ǵumyrlyq mańyzy tereń hadıster baıanynda Allanyń asyl úkimderi men adam ómiri turǵysynda adal astyń mańyzdylyǵyn aıqyndaı túsedi.
Olaı bolsa, búgin biz ne iship, ne jep júrmiz, bala-shaǵamyzdyń aýzyna qandaı as salýdamyz degen oı jadymyzdan shyqpaǵany abzal.
Medısınada
Jalpy taǵam ónimderin satyp alǵan kezde taýardyń etıketkasyndaǵy kanserogendi zattar týraly málimetke muqıat nazar salǵan jón. Eger taýardyń etıketkasynda «E» degen aqparat kórsetilse, onda ónimge azyqtyq qospalar, hımıalyq dámdegishter, jasandy boıaý qosyldy degen sóz. Olar ónimdi buzylýdan saqtaıtyn, biraq saý adamdy naýqas qylatyn kúshti reagentter. Dúnıejúzilik tamaq óndirisinde azyqtyq qospanyń 3 túrin qoldanýǵa qatań tyıym salynǵan. Olar: E-121 qospasy – qyzyl sıtrýs taǵamdyq boıaýy, E-123 – amarant boıaýy, E-240 – formaldegıd konservanty. Osyndaı «E»-lerdi kózińiz shalsa, abzaly almaǵanyńyz durys.
«Bıssımılla» aıtylyp soıylǵan maldyń eti men aıtylmaı soıylǵan maldyń etinde úlken aıyrmashylyq bar ekenin Sırıa medýnıversıtetiniń bir top ǵalymdary 3 jyl aınalysyp tapty. Laboratorıa jetekshisi profesor Halıd Halaveniń «moheet.com» saıtyna bergen suhbatynda: «Bıssımıllasy aıtylmaı soıylǵan mal men qus etiniń quramynan uıyǵan qan, kóbeıýge beıim bakterıa men mıkrobtar kóp tabyldy jáne tez buzylyp jatty. Kelesi ette ondaı jaǵdaı kezikpedi» deıdi.
Dońyz ıslamda haram janýar dep tanylǵan. Medısınada kóptegen dárilerge dońyz maıy qosylady. Mysaly, asqazan aýrýyna paıdalanatyn pepsınniń quramynda dońyzdyń asqazanynan alynǵan fımozın qospasy bar. Budan basqa kúndelikti turmystyq zattardyń kóbine shoshqanyń keıbir músheleri qosylatynyn eskertemiz!
Qazir halal standartyna kóshken elderde barlyq ónerkásip ónimderine dońyz maıyn qoldaný tolyq toqtady. Olar onyń ornyna ksantan jáne gýar shyryshyn paıdalanýda.
Halal standart
«Halal standarty» degenimiz – birinshi kezekte ónimniń sharıǵat úkimderine saı bolýy. Halal úkimi tek taǵamǵa ǵana tán desek qatelesemiz. Halal ındýstrıasyna – tamaq ónerkásibi, jeńil ónerkásip, bilim berý (ıslam teologıasy, mektep, balabaqsha, joǵary oqý oryndary t.b.), densaýlyq salasy (dári-dármek, akýsherlik qyzmet, perzenthana, máıithana t.b.), qarjy júıesi (kredıt, ósim, bankıng t.b.), mádenı oryndar jáne t.b. jatady. Naqtyraq aıtqanda, halal standartty qajet etpeıtin qurylym joq.
Qazaqstanda: Búginde Qazaqstan Musylmandar Dinı Basqarmasynyń (QMDB) qaramaǵynda halal ónimderdi sertıfıkattaý bólimi jumys jasaıdy. Qazaqstan halyqaralyq standartqa saı bolý úshin German halyqaralyq qaýymdastyǵy jáne Islam damý bankimen birgelikte jumystar jasalýda. Halyqaralyq tájirıbe negizinde halal ónim shyǵarý úshin Qazaqstanǵa tehnıkalyq qoldaý kórsetý maqsatynda tórtjaqty «Reverse Linkage» (keri baılanys) jobasy iske qosylǵan.
Ústimizdegi jyly Otandyq óniminiń 95 paıyzy halal bolyp keletin Malaızıa elimen qyzmettik baılanys ornatý kózdelgen. Qazirde elimizde Otandyq sapaly ónim shyǵarýshy kásiporyndar sany artyp keledi. Elde óndiriletin jáne eksporttalǵan taýarlarmen jumys jasaıtyn kásiporyndar Halal sertıfıkattý bóliminiń talaptaryna saı bolǵan jaǵdaıda QMDB kýáligin ala alady. 2016 jylǵy statısıka boıynsha 600-den astam kásiporyn QMDB Halal kýáligin alǵan. QMDB Halal sertıfıkattaý bóliminiń Qaraǵandy óńiri boıynsha jaýapty mamany Y.R.Abdrahmanov.
Álemde halal ónimge degen suranys kún sanap artyp keledi. Ony ǵalamnyń 122 memleketinde ómir súretin 1,5 mıllıard musylman tutynady. 2005 jyly halal ónimniń jyldyq aınalymy 5 mıllıard dollardy qurasa, qazir 4 trıllıon dollarǵa jetken. Halal standarty boıynsha Dúnıejúzilik saýda uıymyna kiretin «Total Global Halal industries» atty qurylym bar. Atalmysh qurylymnyń jumysyn júrgizip otyrǵan el – Malaızıa.
Jer asymyz, tapqan tabysymyz, istegen amaldarymyz halaldan bolǵaı!
Abdrahmanov Ysqaq Rahymjanuly
Temirtaý qalalayq ortalyq meshittiń bas ımamy
