Sońǵy jyldary Shyńǵys han týraly tarıhı-tanymdyq derekter kóbeıip jatyr. Hannyń arǵy túbi túrki bolǵany, tipti ejelgi qazaq taıpalarynyń arasynan shyqqany týraly birshama zertteýshilerdiń kitaptary jaryqqa shyǵyp, derekti fılmder túsirildi. Tarıhshylardy aıtpaǵanda bul iske Lev Gýmılevtiń tilimen aıtqanda «bilikti oqyrman» deńgeıindegi áýesqoılar da kiristi. Áıteýir Uly qaǵannyń tarıhyna qatysty  talas-tartys kóp. Endi mine, Shyńǵys hannyń tarıhyn zertteýge tirilerdi bylaı qoıyp, árýaqtar da «atsalysa» bastady.  Onyń ishinde álemniń teń jartysyn jaýlaǵan, qaharly —Shyǵys hannyń ózi de arǵy dúnıeden habar «joldaýǵa» kóshti.

Arys qalasynyń aýmaǵynda erli-zaıyptylardyń Shyńǵys hannyń molasyn qazyp jatqany buǵan deıin jergilikti, respýblıkalyq aqparat quraldarynda aıtylǵan edi. El-jurt arasynda túsinbestik týdyrǵan osy tosyn jańalyqtyń jalǵasy shyqty. Erli-zaıypty Sman Ótegen men Gúljanar Altynbekova jýyrda «Reıtıń» gazetiniń redaksıasyna arnaıy kelip, gazet arqyly Memleket basshysyna málimdeme jasaǵylary keletinin aıtty. Qastarynda Shymkent qalasynyń turǵyny Ádilhan Átemov qarıa da bar.

-Biz Shyńǵys hannyń molasynyń esigine kelip tireldik. Molany ashý úshin qaǵan Prezıdenttiń ruqsatyn surap jatyr,-deıdi olar.

 –Shyńǵys hannyń árýaǵy meni 2014 jyldan beri mazalaı bastady,-dedi áńgimege alǵashqy  bolyp aralasqan Gúljanar Altynbekova.  –Babamyzdyń ózi aıan berip 2014 jyldyń qarashasynda jolǵa shyqtyq. Qaı jerge baratynymyzdy ózi aıtyp otyrdy. Arys qalasynyń aýmaǵynda Shyńǵys hannyń qolbasshysynyń molasy jatyr eken. Sonyń basyna belgi salyp, árýaǵymen tildestim. Qolbasshy óziniń atynyń Arýka ekendigin aıtty. Osy joly Shyńǵys han maǵan «Abyz ana» degen jańa esim berdi.  2015 jyldyń aqpanynda babamyz «jolǵa shyǵyńdar» degen aıan joldady. Taǵy da Arysqa keldik.  Qaıda baratynymyzdy ózi kórsetip otyrdy. Baratyn jerimizge jaqyndaǵanǵa deıin kún ashyqta tóbemizge bult tónip, jaýyn sebelep turdy. «Ary qaraı joldy at dúbirimen tabasyńdar» degen edi. Aıtqany boldy. Dittegen jerimizge jaqyndaǵanda myń shaqty attyń dúbiri estildi. Sol jerge belgi salyp, quran oqyp, 2015 jyldyń sáýirinen bastap qazba jumystaryn bastap kettik.

-Biz Ońtústiktiń týmasymyz. On shaqty jyl Almaty qalasynda turdyq. Bul kisiniń (G.Altynbekovany aıtyp otyr- red.) arǵy babalary Manas Shyńǵys hannyń zamanynda ómir súrgen eken. Shyńǵys hanmen tanystyryp júrgen sol Manas atasynyń árýaǵy ǵoı,-dedi Gúljanardyń jubaıy Sman Ótegen.  –Shyńǵys han babamyz aldymen óziniń ómir tarıhyn, qaı jyly joryqtarǵa shyqanyn baıandapty. Qazba jumystaryn óz kúshimizben bastap kettik. Biraz týystarymyz kómektesti. Aýmaǵy 4h8 metrlik jerdi tórt jarym metr tereńdikke deıin qazdyq. Osy kezde qandy topyraq shyqty. Babamyz «topyraqty Almatyǵa aparyp teksertińder» dedi. Qan tárizdes topyraqty  belgili arheolog-ǵalym Karl Baıpaqovqa kórsettik. Eshqandaı ǵalym aıtqandarymyzdy moıyndamaǵan soń babanyń aıanymen qaıtadan Arysqa qaıtyp kettik.

«Arystan baptan arnaıy ruqsat suradyq»

-Aıtqandaı, qazý jumystaryn bastardan buryn  bir mal soıyp qan shyǵaryp, Arystan babtyń, Úkasha atanyń jáne  Qoja Ahmet Iasaýıdiń aldynan ótip, ruqsat suradyq. Bul da babanyń aıanymen oryndaldy. Molanyń ishki úıine túser kezde «Sarytóbe degen jerdi tabyńdar» degen aıan keldi. Onyń qaı jer ekenin babanyń jylany kórsetip otyrdy. Úsh shaqyrymdaı jerde taqıa sıaqty 15 shaqty tóbe bar eken. «Birinshi tóbeniń basynda Maıqy bı jatyr» dedi. Ol Shyńǵys handy han etip saılaǵan, Uly qaǵanǵa ustaz bolǵan adam bolyp shyqty. Maıqy bı bir tóbeniń basynda jubaıy, qyzy úsheýi jatyr eken. Sol kisiniń ruqsatymen Shyńǵys hannyń molasynyń  ishki úıin qazýǵa kiristik. Qazý jumystaryn aıan boıynsha jazǵa qaraı toqtatyp, 2015 jyldyń qazanynda qaıta bastadyq. Babamyz «endi toqtamańdar» dedi. Osy aralyqta Arys qalasynyń ákimdigi men prokýratýradan ruqsat suradyq. Olar bizge ruqsatty qaǵaz júzinde emes, aýyzsha berdi.  13 metr tereńdikke jetkende babanyń úsh bulaǵy shyqty. «Sarbazdaryń (babamyz bizge kómektesip júrgen jumysshylardy osylaı dep ataýdy buıyrǵan bolatyn) osy bulaqtyń sýyn iship, kúsh-qýat alsyn» dedi. Endi babanyń esiginiń aldyna keldik,-dedi Sman Ótegen.

Suhbat berýshilerdiń aıtýynsha, qazba jumystary ońaı bolmaǵan sıaqty. Qaıdan ońaı bolsyn aq kerishti qatty jerdi 12-13 metr tereńdikke, odan keıin kóldeneńinen 40 metrge deıin  qazý degenińiz qanshama kúsh-qýat, qajyr-qaıratty qajet etedi emes pe?!

«Endi otyz santımetr qaldy»

-Qazý jumystary kezinde aıan arqyly kóptegen belgiler kórindi. Tabannyń tańbasy, arabsha jazýlar, 16 degen belgiler kezdesti. Babanyń jylany da shyqty. 1027 degen belginiń qupıasy áli ashylǵan joq.-deıdi Gúljanar Altynbekova. -Aqyr aıaǵynda Shyńǵys hannyń molasyna 30 santımetr qaldy degen belgi keldi. Aıan boıynsha babamyz bul jerge atymen birge jerlengen.

-Osy otyz santımetrdi nege qazbaı otyrsyzdar?

-Sebebi ol úshin joǵarydan ruqsat qajet.

-Ruqsat kimnen kerek?

-SHyńǵys han babamyz Prezıdenttiń ruqsatyn kútip otyr. Aıanda solaı degen. Shyńǵys hannyń molasy ashylǵan soń eshqandaı jamanshylyq bolmaıdy. Qaıta elde sybaılastyq pen zınaqorlyq, aldaý-arbaý tyıylady.

Osydan keıin «bala kúnimnen kóripkeldigim bar» degen Gúljanar Shyńǵys hannyń molasy ashylǵan soń onyń kúmbezin arabtardyń turǵyzatynyn, basynda kópqabatty qonaq úı salynatynyn da aıtyp berdi.

Kisi ılanatyn, aqylǵa qonatyn tirlik pe? Bizdiń bilýimizshe, Shyńǵys han 1218 jyly Shyǵystan bastap kelgen qalyń qolymen Orta Azıanyń qalalaryn jaýlap alǵan. Aýǵanstanǵa deıingi aralyqty jaýlaǵan soń Qaraqorymǵa qaıtyp ketip, budan keıin qazirgi Qytaı aýmaǵynda jatqan Tańǵut eline joryqqa attanǵan. Onyń sol tańǵut joryǵynda qaıtys bolǵany belgili. Qytaıda qaıtys bolǵan qaǵan Arysqa ákelip jerlendi deý qısynǵa kele me?  Qanshama ǵasyrlardan bergi aralyqta álemniń eń myqty degen ǵalymdary taba almaı jatqan Shyńǵys hannyń molasy Arys qalasynan  2-3 shaqyrym jerdegi  jurt  Lesqoz atap ketken aýylda jatyr degen sóz qulaqqa qona ma? Sonda bul ne? Bálkim erli-zaıyptylar osy tirlikteri arqyly  paıda tabýdy maqsat etip otyr ma degen kúdik te kelgen. Biraq aıtqan áńgimelerine qaraǵanda olarǵa qarjylaı járdem berip jatqan eshkim joq sıaqty. Ózderi Lesqozdaǵy bir úıdi jaldap turady. Taýyp jatqan tabystary da joq kórinedi. Tipti Shymkentke kelip ketý jolaqysyn da aýyldastarynan qaryzǵa alǵandaryn aıtyp otyr.  Shyńǵys hannyń ólgen jeri de, týǵan jeri de ózimizdiń Qazaqstan  ekeni buǵan deıin de tanymal jazýshy, tarıhshylar  tarapynan aıtylǵan.  Endigi jerde  keshe qazaqstandyq dep tanylǵan Shyńǵys han erteń shymkenttik bolyp ketpeı me?

Al endi bul máselege Elbasynyń ózi qalaı qaraıdy? Osy jýyrda ǵana Ulttyq ǵylym akademıasynda ótken úlken jıynda Prezıdent «Tomırıs pen Shyńǵys handy qazaq eken» degen áńgimelerdi estigendi qynjylatynyn bildirgen edi. Sondyqtan arǵy dúnıedegi qaǵannyń bergi dúnıedegi elshisi arqyly joldaǵan hat-habaryna bir jaýaptyń bolatynyna kúmán bar.

 Al qoǵam tarapynan buǵan nendeı pikir aıtylar eken? 

Mámbet Qoıgeldıev, belgili tarıhshy, Ulttyq ǵylym akademıasyna qarasty Tarıh jáne etnologıa ınstıtýtynyń dırektory:

-Shyńǵys hannyń súıegi qazaq dalasynda jatyr degen el arasynda kóp tarap ketken ańyzdyń biri. Jurttyń osyndaı áńgimelerge úıir ekendigi ras. Shyńǵys han álemdik deńgeıdegi tarıhı tulǵa. Sondyqtan onyń tarıhy jan-jaqty zerttelgen. Onyń molasyn izdeýmen ýaqtysynda Amerıka, Japonıa  ǵalymdary aınalysqan. Molany Monǵolıadan izdegen. Olardy shalasaýatty, qarabaıyr ǵalym deýge bolmaıdy. Óz salasynyń myqty mamandary. Sondyqtan mundaı áńgimeni qoıý kerek. Bul tipten uıat jaǵdaı. 

 Beksultan Nurjekeuly, jazýshy:

-Saryózektiń shyǵysynda, Qaspan degen aýyl­dyń shyǵys jaq irgesinde, Mataı taýy­nyń qarsysynda, soltús­ti­gin­degi Sha­ǵan taýyna arqasyn súıep úl­ken bir oba jatyr. Úlkendigi Qos Qotyr­qaı taýy­nyń irgesindegi eki obadan da dáý. Dál osy oba Shyńǵys han jerlengen oba bolý kerek. Óıtkeni, Shyńǵys han qupıa jerlenbegen. Qupıa jerlenetindeı ol bandıt emes, qaǵan. Onyń jerleýine jer-jerden, tus-tustan el basshylary men el syılylary kelgen. Qos Qotyrqaıdyń mańynda on­daı dúıim eldi syıǵyzatyndaı keń ja­zyq joq. Al Jeketaý – Shaǵannyń ońtús­tigi Mataı taýyna deıin sozylyp jatqan jazyq. Ony el Qoıankóz jazyǵy deıdi. Menińshe, osy úlken oba – Shyń­ǵys­ han jaı tapqan jer. 

Elvıra Momynova, Ońtústik Qazaqstan oblystyq mádenıet basqarmasynyń  tarıhı mádenı qundylyqtardy saqtaý bóliminiń basshysy:  

 -Bul kisiler 2016 jyly oblys ákimine hat jazǵan eken. Keıin bizge keldi. Qazba jumystary júrgizilgen jerge men ózim baryp qaıttym. Árıne, olardy da túsinýge bolady.  Qazba jumystaryn kúrekpen qazyp, topyraqty syrtqa shelekpen shyǵarǵan. Budan basqa eshqandaı arnaıy quraldary joq. Jumystaryn dalada qonyp júrip atqarǵan. Osynshama azapty tirlikke adam bekerden-bekerge óz erkimen jegile me? Aqyl-esteri durys deseń, aıdalada kózge kórinbeıtin áldebireýlermen sóılesedi. Qabyrǵadan bir belgilerdi kórsetedi. Arabsha jazý deıdi. Alaıda meniń kózime eshqandaı jazý kóringen joq. Qazǵan jerleri adam qorqarlyqtaı.  Jerdiń astyn úńgip qaza bergen. Eshqandaı qaýipsizdik talaptary saqtalmaǵan. Osydan keıin Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtynyń dırektory Baýyrjan Baıtanaevqa hat jazdyq. Arnaıy komısıa kelip, tekserdi.  Bul jerdiń eshqandaı tarıhı-arheologıalyq qundylyǵy joq jáne qazba jumystary júrgizilgen úńgirde bolý  adam ómirine qaýipti degen qorytyndy berildi.

Baqytjan Ábdirashuly,

«Reıtıń» gazeti №13, 6 sáýir 2017 jyl