Jalama aıdaǵan jyldar. Soıylǵan qazaq.
Jalama aıdaǵan jyldar. Órikti kól oqıǵasy. 1912 -jyly Altaıdy ata- meken kóne baba jerimiz dep, mekendep jatqan Kereı qazaqtaryna máńgilik qasyretty oqıǵa týyldy. Adamdy ata salý, asa salý, uryp óltirý,ár túrli tásilmen zorlap óltirý ber jaǵy eken. Adamdy etinen tirideı terisin sypyryp tulyp jasap, irep soıyp óltirý oqıǵasy týyldy, dep jazady "Qamshy" aqparattyq agenttigi Massaget.kz portalyna silteme jasap.
Ja Lam Dambııjansan
Mońǵol eliniń sol kezdegi bıleýshisi Boǵdyhannaa (dyn basy tegi tıbettik) Mońǵolányń eń batys aımaqtaryn retteýshi, arnaıy ókil ruqsatyn alǵan Dambııjansan (jendet) Altaı taýlaryna kelip sondaǵy mekendep jatqan Qobda betindegi qazaqtardy shekaradan uzaqqa, ıaǵnı mońǵoldyń ishine qaraı kóshirip aparsaq, bul qazaqtardy bıleýge de qolaıly, bolyp oıyńa kelgendi isteýge de taptyrmas oraı dep oılaıdy. Mońǵoldy bılegen din basshylaryna qazaqtar shekaranyń arǵy, bergi jaǵynada kóship qonyp erkin júr, keıbir aýyldary sol kezdegi qytaıdy bılegen chıń patshalyǵynan shen- shekpen alǵan el bıleýshileride bar, sondyqtan keı qazaqty ishkeri kóshirsek, qytaı jaǵynan qaýip joq deıdi. Qazaqtardy bıleýge de qolaıly dep sendiredi.
Keıin myltyq, saıman kómegin alyp bes júz áskerimen qazaq aýyldaryn birinen keıin birin basyp alyp, toptastyryp Dorvod dalaıhanyń dambı ólettiń hoshýnyna (eldi-meken) qaraı zorlyqpen kóshirip aıdaı bastaıdy. Qazaq kereıleri qashanda erkindikti ańsaǵan, óz degeni bolmasa ózgege jóp- jókim bas ıgen be? Keıbiri qarsylasamyz dep tuıaǵy qalmaı qyrylyp jatty, olar qarsylasqan saıyn tisin batyra tústi. Sol kezdegi mońǵol qazaqtarynan el bılegen bılerdiń biri sherýshi rýynyń Qylań bastaǵan top aıdaýǵa óz erikterimen qosylady. Alaıda Dambııjansynǵa sol qazaqtardyń qarsylasy qatty soqqy boldy. Bes júz áskermen shaıqasyp, úsh júzi ǵana qaldy. Keıin ol aıýandyq áreketke kóshe bastaıdy. Qarsylasqan adamdy qoıyp, malyna deıin qyryńdar, aıamańdar- degen tapsyrma beredi Sonymen Dambıjansynyń bir top áskeri Qaraqas rýly Aqynbektiń aýylynda kóshire bastaıdy. Jastaryn aıamady uryp- soǵyp kempir shaldardy da tez júrmediń dep taıaqtyń astyna alady, mine sony kórip qatty qorlanǵan Aqynbek qolyna 12 taspa qamshysyn alyp áskerlerge qarsy umtylady, olar qamshymen bunyń qolynan ne keledi -dep taıap kelgen 4 áskerdi ap- sátte- aq qamshymen bir-bir uryp sespeı qatyrady, qanysher áskerler kirpikterinde qozǵaı almaı jan tásil etedi. Qalǵan áskerler esterin tez jyıyp alystan shalma laqtyryp ustamaq bolǵanda qolynan qamshysyn tystamaǵan Rys taǵyda arpalysyp júrip 2 áskerdi uryp óltirdi. Sol kezde top basshysy Aqynbekti aıaǵynan atyp eseńgiretip baryp, top ásker qaýmalap júrip ustap baılady.
Bul habardy estisimen Dambııjansan qarsylasqan jigitti aýylynyń aldynda tirideı terisin sypyryńdar-dep buıyrady. Birazdan qazaqtyń arystandaı azamaty qolyndaǵy qamshysyn qasarsyp qysqan qalpy tulyp bop etinen terisi tirideı aıyrylyp, sypyrylady. Endi qarsylasqandaryńdy osylaısha soıa berem dep eldi qorqytyp aıdaý úshin terini adamsha keptirip tulyp jasap, bosaǵasyna ilip qoıady.
… Dambıjansynnyń taǵy bir jaýyzdyǵy sol kezde qazaqtarmen birge mońǵoldyń usaq rýlarynyń biri ýranhaı ultimen qazaqtardan 15 boıjetkendi tartyp alyp baılarǵa tartý etip ásker jáne qarý almaq bolady. Biraq jolda syrqattanyp qalǵandyqtan baqsy -bálgerdiń áıtýimen eń sulý qyz degen ýranhaı ultynyń qyzynyń basyn shaptyryp sonyń qanyna qolyn malyp tumaýynan aıyǵýdyń joraǵasyn istetkenin kúni- búginge deıin aqsaqaldar kúrsine aıtady. Al ana 15 qyzdy qazaq-ýranhaıdyń ańshy jigitteri baspalap júrip jaýyzdardy birin qaldyrmaı qyryp baryp, qutqaryp qalady.
Ja lama qazaqtardy batys Mońǵolıadan qýyp Reseı men Qytaı jerine tyqsyra tústi. Dál osy kezden musylman men býdda ara qatynastarynda túıtkildi máseleler paıda bola bastady. Ja lamanyń din jolyndaǵy eń qatal aıýandyǵy musylmandardy zorlyqpen putqa tabyndyrýdan bastaldy. Musylman dindarlary Smaıl (Qalmaq) Tólenbaıuly, Shybaraıǵyr rýynyń azamattary Turap Kitapbaıuly (1898-1949), Muratbaı Shińkeuly, Botaǵara Sháký rýynan Arsalań Beldemsheuly (1865-1922) qatarlylardyń basyna temir noqta salyp Múnjıgtegi Shar seh puthanasyna qaraı aıdady. Qazaq jastaryn ásker qataryna kúshpen tartyp, jasóspirimderdi Shıvert kúrenine (húree) shav nemese shákirt lama dárisine júgindirip, tóbelerine shyny tóńkerip aıdar qoıǵyzdy.
Aıdaǵan kóshke kedergi bolady, júre almaıdy eken- dep qyryq balany Ývs ólkesindegi Qyzyl beldiń ústine qaıys arqan men baılap qaldyryp ashtan ıt qusqa jem qyldyryp óltirdi… Aýyldy sabalap aıdaǵanda jas balalardy týra kóshke kedergi bolady dep anasynan tartyp alyp óltirip otyrypty…
Áıteý jeter jerge jetti, endi aıtqandaryń bolsyn- dep sońǵy birneshe kún esh bir kisi qarsylaspaǵasyn ózderi de sharshaǵan áskerler sál bosańsyp demalýǵa kirisken kúni túnde barlyq qazaq qoparyla áskerlerge tap berdi. Keı bir jigitter áıelshe kıinip alyp uıimdastyryp, Kórimbáı bastaǵan jigitter kıiz úıdiń ýyǵynan naıza istep áskerlerdi kindiginen shanshyp kókke tik kótergende shyryldaǵan áskerdiń jan aıqaıy soǵystyń bastalý belgisi edi. Tań atqansha ózderine tisin batyryp, aıýandyq, zulymdyq pen aıdap kóshirip kelgen áskerdiń birin qaldyrmaı qyrǵan qazaqtar, tań ata kelgen jaqtaryna qaıta kóship Qobda betine mekendeýge attanady. Biraq osy joly qazaqtar úshke bólinip, Qylań bastaǵan sherýshi rýy mańdaıdaǵy jazmyshyn tosyp Altaı-Qobda betine baryp mekendeımiz desedi.
Al Súgirbaı bastaǵan 300 otbasyny býdda dinine kirgizemiz- dep kelgen 33 áskerdiń birin qaldyrmaı qyryp saldy da ultymyzdy saqtaý úshin qaıda kósh deseńde kóshemiz biraq basqa dindi qabyldamaımyz babalardan jalǵasqan ıslammen qalamyz Reseıge kóship jan saýǵalaıyq- dep bir toby qazirgi Shúı, Qos-aǵash qazaqtaryna, kezindegi naıman rýyna baryp panalaıdy.
Qylańmen ergen toptyń jartysy Shınjáńǵa kóshe ketedi. Al Qylań toby Qobda betine kelgen soń mońǵoldyń astanasyna din basy el bıleýshisi Bogdhanǵa bolǵan jáıdi baıandap hat joldaıdy. Ózderiniń mońǵol eline degen adaldyqtaryn bildirdi, jáne bolǵan oqıǵany durys túsinýge tyrysýyn ótinip, sol kezdegi bar qazaqtyń atynan Qobdadaǵy orys konsýli arqyly hat jiberedi.
Bul oqıǵa bolǵan jer mońǵoldyń batys aımaǵynyń biri Ývs jerindegi *óróg nýýr*- degen jer edi. Iaǵnı qazaqsha Órikti kól. Sol aıdalǵan jurtpen birge bolǵan baryn óz kózimen kórgen sherýshi rýynyń kúıshisi Seıitján bul kól Órikti kól emes "ólikti kól" boldy, sondyqtan esten ketpes qasyretti urpaǵymyz máńgilik umytpaı sabaq ala júrsin dep *Órikti kól *kúıin shyǵarǵan edi. Al sherýshi rýynyń batyry Qylańnyń arman maqsaty oryndalyp mońǵoládaǵy qazaqtar jeke ulttyq aımaq bop ornap sondaǵy az qazaqtyń arystaı uldary men qyzdary uzaq jyldardyń qatal taǵdyrdyń synaǵynan aman ótip bir el bolyp beıbit ómir súrýde.
Al Qylań shınjáńdaǵy qalyń maldy, manjýrǵa baǵynýshy adamdy mońǵolǵa baǵyndyryp áketip, manjý bıliginen bas tartqandyqtan manjý ákimshiligi artyna túsip timiskilep júrip ne bir tyńshy, qanysher jaýyzdaryn jiberip júrip Qylańnyń basyn shapqyzǵan edi…
Jalamanyń basy
