«Qorǵas» jobasy Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy 2004 jyly talqylanyp, 2005 jyly qujat júzinde saýda-sattyq baılanysqa qurylǵan kelisim. Bul jobaǵa júzge jýyq kompanıa men shet eldik jáne memlekettik ókilder qyzyǵýshylyq tanytty. Qorǵas - shyǵys qaqpasy sonaý tórtinshi ǵasyrdaǵy uly Jibek jolynyń búgingi jalǵasy. Bul kelisimniń tıimdiligi jóninde Elbasy : «Qytaı bizdegi shıkizat ónimderinen elektro energıa, janar jaǵarmaıdy óndirip, arzan baǵamen ózimizge qaıtarady», - dedi. Bul joba aıasynda jeke kásipker nemese saýdager Qytaı-Qazaq shekarasyna esh vızasyz otyz táýlik ishinde emin-erkin kirip-shyǵyp, kóterme baǵamen tutynýshylarǵa óz ónimin usynady. Bul birinshiden kásipkerler úshin, ekinshiden qarapaıym halyq úshin tıimdi. Ár adamǵa 1500 evrodan artyq qarajat jumsaýǵa bolmaıdy jáne taýar salmaǵy 50 kg aspaýy tıis . Búginde shekara asý úshin shet eldik tólqujat mindetti. Al qujatsyz emin-erkin kirý 2018 jyldan bastalady. Bir ókinishtisi joǵaryda aıtylǵandardyń bári Qytaı terıtorıasynda júzege asýda. Bizdiń elde bári qujat júzinde ǵana. Bizdiń kásipkerlerge bıznes-ortalyqtar men qonaq úılerdiń , kórme-pavılondarynyń, baseınderdiń jobasyn júzege asyrý ruqsaty berilgen.
2013-2018 jyldar ınvestısıalyq deńgeı men damýǵa belgilengen. Búgingi kúnde Qazaqstanda jobanyń iske asýy aınalasynda 11 salymshy men 26 kelisim-shartqa qol qoıylyp, 41 nysanaǵa 87,3 mlrd teńge bólingen. Al «Qorǵas» jobasynyń jalpy quny 382,9 mlrd teńgeni qurasa, onyń ishinde 73,8 mlrd teńgeni úkimet 309,1 mlrd teńgeni jeke salymshylar qamtamasyz etedi. Jobanyń tolyqtaı aıaqtalýy 2018-jylǵa josparlanyp otyr. 2005 jyldan 2012 jylǵa deıin memleket qazynasynan 45,8 mlrd teńge alynǵan. Óz kezeginde 35,2 mlrd teńge ıgerilgen. Jalpy quny 21,15 mlrd teńgeni quraıtyn Shekaralyq Yntymaqtastyqtyń Halyqaralyq Ortalyǵy 106 obekti 53 jumysshy kommısıasyna tapsyrylǵan. 14,05 mlrd teńge aınalymda. Aıtpaqshy ortalyqtyń jalpy aýmaǵy 528 sharshy metrdi qurasa Qazaqstan aýmaǵyna 185 sharshy metr, Qytaı terıtorıasyna 343 sharshy metr tıesili. Ortalyqtyń jumys isteý tártibi óte qatań, tipti mereke kúnderi de eshqandaı demalyssyz qyzmet etedi. Bir kúnde termınal kesheninen 10400 jolaýshy , 500 avtokólik ótetin bolady dep otyr. Joǵaryda aıtylǵandardyń bizdiń elde birazy ǵana is júzinde júzege asyrylǵan, al Qytaı bóliginde 22 nysana bar, 14 joba qarjylaı 3,9 mlrd dollardy quraıdy. Jyl sońyna qaraı jeke menshik 5 nysana óz jumysyn aıaqtaıdy. Olar: Qytaı memleket músheleriniń etnoparki, Shanhaı Yntymaqtastyq Ortalyǵy, qonaq úı jáne saýda ortalyǵy. Al, bizde avto jol men jaıaý júrginshi joly, abattandyrý jumysy, kanalızasıalyq sý qubyrlary, elektr symdary, jylý júıeleri, aýmaqtyq qurylysty kúzetý kúshi men shekara kúzeti ǵana qamtamasyz etilgen. Al, qalǵany «jabýly qazan , jabýly kúıinde». Sonda segiz jyldyń ishinde bizdiń tarap tek abattandyrý, jol salý syndy usaq-túıekpen aınalysqan. Memleket qazynasynan bólingen 45,8 mlrd teńge qaıda jumsaldy?! Qytaı eli ózine bólingen aýmaqqa josparlanǵan sporttyq, mádenı, saýda-sattyq ortalyqtyń seksen paıyzyn salyp, shaǵyn da, ádemi qalashyqtarynyń qurylysyn biteıin dep qaldy. Eki el úshin de eń úlken jetistik «Qorǵas-Jetigen» temirjoly bolyp tabylady. Bul jolmen 2020 jylǵa deıin 13 mln tonnadan astam taýar tasymaldaımyz dep josparlanýda. Kúnshyǵys eliniń taý betkeıin boılaı ketken jeńil kólik joldary jaıly sóz qozǵaýdyń ózi erte sıaqty. «Qytaı respýblıkasy úshin josparlanǵan jumysty tezirek bitirý qaı jaǵynan bolsyn tıimdi, sebebi qytaı Qorǵasty saýda-sattyq salasynda ońynan da, solynan da paıdalanbaqshy. Kólik quraly men sanıtarlyq–epıdemıalyq baılanys nátıjesine asa mán beredi»- deıdi aǵa analıtık Ádil Káýkenov. Sonymen «Qorǵas» jobasy « Batys Qytaı men Batys Eýropa» úshin óte tıimdi, tek aqsaq qoıdyń kúıin keship júrgen qazaq qurylysy Qytaı memleketin qýyp jete alatyn bolsa...
Qazaq jerindegi istiń alǵa jyljymaýynyń sebebi jeń ushymen jalǵasqan jemqorlyqqa kelip tirelýde. 2011 jyldyń sáýir aıynyń 24 juldyzy Qorǵas keden beketinde qarjy polısıasy zańsyz kontrabandamen aınalysty dep 45 adamdy quryqtady, onyń 3-i UQK qyzmetkeri. Sondaı-aq 19 adamǵa izdeý jarıalandy. Tergeý barysynda Aqmola oblystyq Ulttyq Qaýipsizdik Departamentiniń basshysy Bahytbek Qurmanálıev jáne keden beketiniń búginde eksbastyǵy Aıdarov, Almaty oblystyq keden baqylaý isiniń bas mamany Qurmanbek Artyqbaev qamaýǵa alyndy. Maýsym aıynyń basynda qylmystyq uıymdastyrylǵan toptyń lıderi Bahyt Otarbaev pen Talǵat Qaıyrbaev Birikken Arab Ámirlikterinde quryqtaldy.
Biz óz ishimizde qylmyskerlerdi quryqtap júrgende Qytaı qurylys nysandaryn salyp bitýge shaq qaldy. Qorǵas bazarynyń qurylys jumystarynyń esebin segiz jyldan beri bılik nege qadaǵalamaıdy, álde «qarǵa qarǵanyń kózin shuqymaıdynyń» keri me?! Bul jaǵy bizge belgisiz. Segiz jylda abattandyrylǵan Qorǵas, endi bir segiz jylda ǵımarattarynyń qabyrǵasyn qalap qalar. Máke, Jákelerdiń qaltasyndaǵy qarjy túgesilgenshe , túıeni túgimen jutatyn Qytaı saıasaty qapy qaldyrmasa ıgi edi.
Aıjan Qalıeva
