Qazaq tili – memlekettik til. Ol qazaq ultynyń resmı qujaty. Qazaqstandyq ulttardyń taǵdyr mańdaıyna jazylǵan tólqujat. Táýelsizdik alǵaly qazaq tiliniń ulttyq muraty birtalaı asýlardan ótip, qıyn keshýlerdi bastan ótkerdi. Búgin qazaq tili – keńse tiline aınalyp keledi. Ult zıatkeri S.Seıfýllın «Qazaq tili keńse tiline aınalmaı – baǵy janbaıdy» dep búgingi tildik túıitkildi anyq aıtyp ketkendeı. Qazaq tili memlekettik quzyrly organdardyń qadaǵalaýymen keńse tiline enip, qoldanys aıasy keńigenimen, tek qana orys tiliniń ǵana aýdarmasy statýsynda qalyp keledi. Óıtkeni, kez kelgen resmı is qaǵaz bolsyn, oqýlyq bolsyn, jarnamalyq bılbord bolsyn, qazaq tilinen buryn orys tilindegi nusqasyna kóz júgirtip alatyn ǵadetimiz bar. Óıtkeni, sizdiń qolyńyzǵa túsken taǵamnyń, ne bolmasa dárilik zattyń quram-qoldanysyn túsiný úshin orys tilindegi túsiniktemesin sholyp baryp, qazaq tilindegi aýdarmasyn oqysańyz ǵana túsinetin jaǵdaıǵa jettik. Qazaq tili orys tiliniń aýdarma, kóshirmelik statýsynan óse almaı jatqan osyndaı jaǵdaıda, qazaq tiliniń joǵyn joqtaýdyń, ult tiliniń qunaryn nasıhattaýdyń syńar qanatsyz keıpin anyq kóresiz. Qazaq tili óziniń tildik ústemdigin ósirý úshin áýeli orys tiliniń kóleńkelik nusqasy bolýdan bas tartý kerek. Iaǵnı, qazaq tilindegi kez kelgen oqýlyq, aqparat kózderi orystildi kontınetten aýdarý isinen bas tartý lázim.

Kez kelgen salanyń termınologıalyq aýdarmasynyń ózi orys tilinen, ne shet tilinen aýdarylyp otyrǵandyqtan, mundaı tildik erkindikke jetý aýyly alys sekildi. Al, qazaqtildi aýdarmashynyń ózi orys tilindegi kontekstik mazmunynan qashyqtap, qazaq tilindegi túsinikke qolaı aýdarý úshin – qazaqsha oılaý bilýi tıis. Qazaqsha oılaý degenimiz ne? Biz otarshylyqtyń rýhanı ezgisinen tolyq qutyla almaǵan, sanalyq turǵyda, rýhanı tireginen ajyrap qalǵan ultpyz. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa zor sebep bolmaq. Ol qalaı toltyrylmaq? Ótken ǵasyrda qazaq tiliniń túpnegizine balta shabý úshin eki ret árip aýystyrylǵany aıan. Birinshi tóteshe jazýdan latynǵa, latynnan kırılshege. Mine, osy kırılshege ótý barysy qazaqsha oılaýdyń negizi - ulttyq kodymyzdy ózeginen baltalap, tektegi tildik túısinimge aqaý túsirdi. Qazirde qazaqsha oılaýdyń qıynǵa soǵyp, til kúrmelip, oıymyz jetpeı – orys tilinde oılaýǵa ońaı berilýimiz osynyń dáleli bolsa kerek. «Qazaq tiliniń damýy áriptik tańbalaýǵa tikeleı baılanysty ma?» degen suraq qazirgi qoǵamdaǵy úlken pikirtalasty týdyryp otyr.

Nege japon, koreı, qytaı sekildi ulttardyń búgingi zamanaýı jazýlary baıyrǵy ıeroglıftik tańbalardan turady? Oılap kórdińiz be? Ár tańbasy ár uǵymdy, ár túrli áreketti bildiretin, tek japon ulty túsinetin mazmun men mánder — japon ultynyń dástúri men ulttyq ereksheligin saqtaýǵa zor yqpaly bar. Eger ol tańbanyń kózin joısa, ol ult árıne, ulttyq tildik túısiniminen, oılaýynan bezinedi. Demek, ult tiliniń óz tańbasy, óz qujaty bolýy tıistigi endi aıqyndalyp keledi. Elbasynyń latyn árpine kóshý týraly usynysy birneshe jyl boıy kóterilip keledi. Latyn árpine kóshýdi birshama ǵalymdar biraýyzdan qoldaýy quptaryq jaıt. Óıtkeni, latyn árpine kóshý arqyly óz ulttyq negizimizge birtaban jaqyndaımyz.

Hosh, qazaqsha oılaý úshin ne isteý kerek? Qazaqsha oılaý – qazaq tiliniń naǵyz baǵyn asyratyn, kúrmeýin sheshetin negizgi túıtkil. «Tili ekeýdiń – dini ekeý» dep aýzy dýaly Á.Kerderi babamyz aıtqandaı, eshkim qazaqstandyqtardyń til erkindigin bir tilmen shektep qoıa almaıdy. Óz tilinde oılaı almaıtyn, ózge tilde tús kórip, ózge tilde túısinetin adamnyń jan dúnıesinde de eki din júretinin ańdatyp otyr. Qazir memleketimiz úshtildilik ustyndy negiz etip qoıdy. Bul tildik túısinim qabyleti myqty tulǵanyń ıgerýi tıis asýy. Ózi qazaq, alaıda qazaq tilinde óz oıyn jetkize almaıtyn aýyl balasy qalaǵa kelip saýattanǵasyn da burynǵy búgejek qalpynan aırylmaı qalýy neniń sebebinen? Kóshedegi bılbordtyń túgelge jýyǵyn ózge ult ókilderi qolǵa alyp aýdaryp, jazyp berip turǵan joq qoı? Ony arnaıy joǵary bilimdi til mamandary aýdaryp otyr. Biraq, aýdarmaǵa kóziń túsken saıyn árkimniń qaǵyndysy, qoljaýlyǵyna aınalǵan qazaq tiliniń beıshara kúıine kóńil qynjylsa da, kóz úırendi. Bul jerdegi negizgi másele – bir ǵana til mamanynda emes. Bul jalpyulttyq daǵdarys máselesi. Mıfolog Serikbol Qondybaı búgingi qazaq tiliniń aýyzekilik qoldanysyn – «kreoldyq til» dep ataıdy. Kreoldyq til – turmystyq deńgeıge túsip jutańdana bastaǵan til. Qazaq tiliniń keńselik, aqparattyq tili qalyptasyp kele jatqanymen, turmystyq aýyzeki tili óte kúıinishti jaǵdaıda. Óıtkeni, biz ulttyq tilimizde oılaýdan qalyp baramyz. Qazaqsha oılaı bilmeıtin búgingi jutań sanadan qazaq tilinde jutynyp turǵan aýdarmany talap etý jańsaq is emes pe? Al, qazaqsha oılaý degen ne sonda? 

Qazaqsha oılaý eń áýeli baba saltty dástúrli mádenıet kózinen bastaý alady. Qazaqsha oılaýdyń negizi – qazaqsha sóıleý daǵdysynda. Sóıleý mádenıeti jutań býynnyń oılaý qabileti de kedeı. Bul dert tek qala turǵyndaryna ǵana tıesili emes, dala turǵyndarynyń sóıleý mádenıeti daǵdaryp qalýymen de baılanysty. Qarapaıym ǵana mysal, qazir sóılep otyrǵanda «jańaǵy», «jana», «neǵyp», «nema», «ne ǵoı» dep kúmiljý derti tildiń sóıleý mádenıetiniń daǵdaryp qalǵanyn kórsetedi. Turmystyq deńgeıdegi qazaqsha sóıleý mádenıetin qalyptastyrý úshin qazaqsha oılaýǵa baǵyttaıtyn is-sharalar atqarylýy tıis. Qazaqsha oılaýdyń kózi – dástúrli mádenıette. Dástúrli mádenıet degenimizde – qazaqtyń mıfologıalyq oılaý túısigi, naqyldyq, sheshendik sózderi, Batyrlar jyrynyń mazmunynda, ulttyq oılaı júıesinde.

Qazaq tiliniń baǵy jansyn dese, «qazaq» degen alyp báıterektiń bir ǵana butaǵy – qazaq tilin jeke dara damytam deý bolmas tirlik. Qazaq degen ulttyń dińi berik bolsa onyń butaqtary da jaıqala túspek. Qazaq tilin qazaqtyń dástúrli dúnıetanymynan, dástúrli dininen, tektik tarıhynan bóle jara qaraýǵa áste bolmaıdy. Memlekettik turǵyda, munyń alǵashqy qadamdary jasaldy deýge bolady. Ol «Sakraldy Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ashylýy. Qazaq eliniń sakraldy álemin tiriltse bolǵany, til men ulttyq jadtyń oıanýy ózinen ózi júretin qubylys. Tek osy ortalyq jumysyn da alyp báıterektiń bir butaǵy qusatyp jeke baptaýdyń qajeti joq.

Saǵadat Ordasheva