Ótken ǵasyrdyń zulmat pen náýbetke toly 30-shy jyldarynda Shý óńirinen bosyp ketken qazaq aýylynyń tarıhy hám qazir AQSH-ta ómir súretin 101 jastaǵy Ásıa Sardarbektiń janaryndaǵy muń.
Búginde AQSH-tyń Vırdjınıa shtatynda ǵumyr keship jatqan 101 jastaǵy keıýana, 90 jyl elden jyraq ketse de ana tilin múdirissiz sóıleıtin áje týǵan jerin saǵynyp júr. Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «QAZAQSTAN ARDAGERLERİ» qaýymdastyǵynyń jáne «Ul bolmysy» jýrnalynyń bas redaktory Gúljanar Amantaıqyzynyń muryndyq bolýymen «Almaty» arnasynyń aqparattyq qoldaýymen AQSH-qa arnaıy túsirilim toby barǵan. Osy habardy tańnan beri aqparattyq saıttar úzdiksiz kóshirip basty. Alaıda habarda jańsaq aqparat ketken. Qamshy tilshisi osy sapar týraly jýrnalıserdi AQSH-qa bastap barǵan rejıser Ardaq Tóleýbaımen egjeı-tegjeıli suhbattasty.
Ardaq myrza, AQSH-tan keshe ǵana oraldyńyzdar, Sapar týraly aıtsańyz?
Bizdiń AQSH-qa Ásıa apanyń jaǵdaıymen tanysyp, túsirilim jasap kelýimizge Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «QAZAQSTAN ARDAGERLERİ» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, belgili qoǵam qaıratkeri Baqytbek Smaǵul myrza erekshe demeý kórsetti. Sonymen qatar Syrtqy İster mınıstrliginiń kómegi de zor boldy.
Ásıa Sardarbek apanyń Vırdjınıada turyp jatqanyna 36 jyl bolǵan. Ol kisi saıttar jarıalap jatqandaı qattar úıinde emes Memlekettik qaıratkerlerge arnalǵan arnaıy emdeý-saýyqtyrý ortalyǵynda, ózine bekitilgen dárigerler men kútýshilerdiń qaraýynda emdelip jatyr. Shyndyǵynda úlken qyzy Ámınanyń qolynda turady. Biz barǵanda jýrnalısermen qosylyp biraz adam bolsaq ta qonaqjaılylyǵyn kórsetip, esigin aıqara ashty. Úıinde qonaq bolyp jattyq. Qyzy Ámına óziniń qonaqjaılylyǵy týraly «Bizdi sheshemiz osylaı tárbıelegen» deıdi. 90 jyl ýaqytta joǵalmaǵan qazaqy qasıetti, urpaqqa sińgen qazaq qyzynyń tárbıesin kórdik. Tipti Ásıa apa kishkentaı qyzyma kórimdigin berip, bizge batasyn berdi.
Ol ákesimen birge Sovet bıliginiń qýdalaýymen elden ketýge májbúr bolǵan. Ákesi Sardarbektiń Shý óńirinde baı ári bedeldi adam bolǵanyn eske alady.
Sizge Ásıa apaı týraly aqparat qalaı jetti?
AQSH-ta osyndaı qazaq ájeniń bar ekenin Ult bolmysy jýrnalyna Saıran Dálelhanqyzy atty áıel «Taǵdyr» atty maqala ákelgeninen bildik. Maqalada kórsetilgendeı Ásıa Sardarbekqyzy AQSH-taǵy Qazaqstannyń elshiligine baryp, Qazaq azamattaryn izdegen eken. Sodan Saıran Dálelhanqyzymen jolyǵypty. Bizge jetken aqparatty Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «QAZAQSTAN ARDAGERLERİ» qaýymdastyǵyna jiberip, ózimizshe zertteý jumystaryn júrgizdik. 2016 jyldyń basynda apa týraly derekterdi tolyq taýyp, ózim arnaıy izdep barǵanmyn.
Odan keıin osy taqyryp úlken qyzyǵýshylyq týdyryp, jaqynda Dúnıejúzi qazaqtary V quryltaıyna oraı arnaıy top bolyp túsirip qaıttyq.
Ásıa ájeniń taǵdyry týraly qysqasha aıtyp ótseńiz?
1930 jyldardaǵy qazaqtyń dalasyn talan-tarajyǵa salǵan úrkin-qorqyn zamanda ol kisiler de elden aýýǵa májbúr bolǵan. Ákesi «kápirden zulymdyq kórdim, qaıda kóshsem de musylman elge kóshem» dep bas bolyp qotaryla kóshken aýyl Aýǵanstannan biraq shyǵady. Olar Aýǵanstanǵa barǵan eń birinshi qazaqtar. Toqtaǵan jeri Maımana.
Ol jaqta Sarddarbek Zahır-shahpen aýylyn aman saqtap qalý úshin kelissóz júrgizgen eken.
Sol kezde osy Ásıa apamyzǵa kózi túsken patsha áýletiniń jaqyn týysy 12-13 jasar qyzdy 20 jastaǵy balasy Muhamemed Nasın Amırıge aıttyryp, áıeldikke alyp bergen. Ásıda Muhammed Nasırdyń birinshi áıeli. Zahır-shah qolqa salmas buryn qazaq halqynyń qyzdarǵa tárbıesin, ónegesin qatty unatypty. Qyzdy tórge otyrǵyzatyn, erkin ósiretin tárbıemizdi unatypty. Qazaqpen qudandaly bolǵan Zahır-shah bosyp barǵan qazaqtyń aýylyna jaǵdaıyn jasap, ornyqtyrady.
Sol kezdegi Aýǵanstandaǵy saıası ahýalǵa baılanysty Zahır-shah otbasymen saıası qýǵynǵa ushyraý qaýpinen shetelge bas saýǵalaǵan «Bastapqyda biz Túrkıaǵa, keıin Aýǵanstanǵa deıin bir-aq jettik. Sol jerde turaqtap, ákem meni turmysqa berdi», – dep esine alady Ásıa ájeı.
Ásıa apamyzdyń aýyly údere kóshýine onyń ákesiniń yqpaldy adam ekendigi sebep bolǵan ba?
Stalınniń qandy saıasaty bárimizge belgili ǵoı. Qazaqtyń jaqsy men jaısańyn, baıy men manabyn túrli surqıa joldarmen túgeldeı repressıaǵa saldy. Halyqty azdyryp-tozdyrdy. Sondaı saıasattyń bireýi apamyzdyń aýylyna bylaı keledi. Kisi sanaǵyn alyp júrmiz dep aýylǵa áldebireýler kelip adamdardyń bilegine mór basady. Ańqaý eldiń arasynan Ásıanyń jezdesi mórdegi «rasstrel» degen sózdi tanıdy. Elge mundaı mórler atýǵa tizimdelgen adamdarda ekenin aıtady. Sodan el jınalyp qashady. Qashqan elde ne bereke bolady. Talaı zorlyq-zombylyq, qıyn-qystaý kúnderdi kóredi. Qýǵynmen aıqasady, keıbireýine altyn berip sytylady, keıbireýin atyp qutylady. Bul kisilerdiń ketýiniń negizgi sebebi osy.
Al, Ásıa apamyz AQSH-qa qashan kelgen?
Apamyz Aýǵan bıligine kelin bolyp túsken soń qudasy kelindeı emes, qyzyndaı qurmettep kútedi. 1980 jyldary ol kisilerdiń jasy birazǵa kelgen kezde bilesiz Aýǵan soǵysy bastaldy. Aýǵan soǵysy degende bizdiń túsinigimizdegi Sovet úkimeti Aýǵanstanǵa basyp kiretin soǵys. Sol kezde SSSR Aýǵanstanǵa 1930 jyldardaǵy repressıany taǵy jasaıdy. Eldiń zıalysyn, bılik ustaǵan tulǵalaryn qýǵyndaıdy. Taqtan taıdyrylǵan bılik ókilderi túgeldeı qýǵynǵa ushyrasa kerek. Sondaı zaman kelgende Ásıa apamyz bala-shaǵasyn alyp taǵy da qashýyna týra keledi.
Bul kisiniń áńgimesinen maǵan qatty áser etkeni «Ómirimde eki nársege qarǵys aıtamyn» dese, – «Bireýi Sovet odaǵy saıasatynyń týǵan otanymnan bezdirgeni. Ekinshisi taǵy da sol Sovettiń jarty ǵasyr ǵumyr keshken, qıyn kezeńde pana bolǵan Aýǵan elinen bezdirgeni.», - deıdi. «Týǵan jerdiń topyraǵy buıyrmaı otyr» dep ah urady. Elin qatty saǵynady, jerin qatty saǵynady. Kózinde aýyr muń bar. Qaı qazaqty jolda kórse de bassalyp baýyryna tartady. Qushaqtap jylaıdy. Eldi suraıdy, jerdi suraıdy, qolynda ne bar bolsa sony ustata salady eken. Bilezigin, júzigin sypyryp beredi. Qazir AQSH azamaty.
Ásıa apamyzdyń áńgimesinen ne túıdińiz?
Bul kisiniń taǵdyry endi tarıh qoı. Ásıanyń taǵdyry sol kezde elden lajysyz aýa kóshken, bosqan qazaqtyń taǵdyry. Ásıanyń jyraqta jatyp qazaqtyń dalasyn, topyraǵyn saǵynǵany, Atajurtyn saǵynǵany – shette qalǵan bar qazaqtyń Atajurtqa degen saǵynyshy. Ásıanyń súıegim alysta qalatyn boldy deıtin qasireti taǵy da sol shetelde túrli saıası kedergilermen Atajurtqa jete almaı qalǵan qazaqtyń qasireti. Men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń V quryltaıy qarsańynda barsha qazaq jurtyna, Elbasy Nazarbaevqa Ásıa apanyń sálemin ala keldim.
Búgingideı sanany turmys bılegen zamanda Ásıa apanyń Atajurtyn, ana tilin umytpaı júrgeni, óziniń tektiligin joǵaltpaı, adal jar bola bilýi, kelin bop túsken jerinde sýdaı sińip, tastaı batyp, balalaryna maqtanyssh eterlik úlken tárbıe bergeni qazaq jastaryna oı salatyn, úlgi bolatyn úlken oqıǵa.
Suhbattasqan Nurǵalı NURTAI
