Adam tabıǵaty estigen, kórgen nárselerinen bir maǵyna shyǵaryp, ony joramaldaýǵa qumbyl turady. Jaqsy nárse estip nemese kóńiline hosh nárseni kórgen sátte ony jaqsylyqqa joramaldasa, unamsyz sóz estip, jaǵymsyz nárse kórgen kezde olardy jamandyqqa yrymdaı bastaıdy. Mine sondyqtan paıǵambarymyz (s.a.ý.) «Eshbir adam úsh nárseden: joramaldaý men kúdikti oıdan, qyzǵanyshtan qutyla almaıdy» dep, adam balasynyń osy tabıǵatyn bildirgen. Biraq naǵyz musylman mundaı sezimderge jol bermesten barlyq isterinde Jaratqanǵa táýekel etedi. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) joǵarydaǵy hadıstiń jalǵasynda: «Kóńilińe kelgen yrymǵa ıek artpaı, jolyńdy jalǵastyr, qyzǵanyshyń syr berse, ony shekten shyǵarma, oıyńa kúdikti oı oralsa, ony aqıqatqa aınaldyryp, júzege asyrma!» dep kóńilge túsken yrymdy negizge alyp, joldan qaıtýǵa, ıakı bastaǵan isti tastaýǵa bolmaıtyndyǵyn eskertken. Osy jáne ózge de árbir adam bilýge tıis jaıttardy Qamshy aqparattyq agenttigi Ihsan.kz-ke silteme jasap oqyrmanǵa usynady.
Keıbir jandar kóńilderinde syr bergen bul sezimderge qatty mán berip, oǵan ımandaı senedi, tipti sol boıynsha áreket etedi. Al bul óte qate nárse. Tipti keı tusta mundaı soqyr senim men yrymǵa qulaı berilý Jaratqanǵa serik qosqanǵa da jatatyn aýyr kúná bolýy múmkin. Islamǵa deıin arabtarda yrymǵa ılaný qatty oryn alǵan. Mysaly, olar jolǵa shyǵarda otyrǵan qusty úrkitip ushyratyn. Eger qus oń jaqqa bet alatyn bolsa, onda saparǵa shyǵýdy durys sanap, jol júrýge bel baılaıtyn. Al eger sol jaqqa ushatyn bolsa, onda sapardyń sátsiz bolatynyn boljap, jol júrýden bas tartatyn. Iaǵnı, olar Jaratqannnyń jazǵanyna emes, aqyly joq qustyń ushqan baǵytyna qarap is-áreket jasaıtyn. Quddy olarǵa sáttilik syılaıtyn da, jamanshylyqty jazatyn da Alla emes, qus dep biletindeı. Al bul degenimiz, Alladan basqaǵa ıek artý, jaqsylyq pen jamandyqty ózgeden kútý bolǵandyqtan, Allaǵa serik qosýǵa jatady. Mine, sondyqtan Alla elshisi: «Yrym jasap, oǵan ıek artý – shırk. Alaıda Alla yrymdy táýekelmen joıady» dep yrymdaýdyń kúná ekenin ári táýekel arqyly odan qutylýǵa bolatyndyǵyn bildirgen. Endeshe, musylman balasy kóńiline jaǵymsyz nárse kezdesse oǵan kóńil bólmeı, bastaǵan isin odan ári qaraı jalǵastyryp, barsha isterinde bir Allaǵa táýekel etýge tıis. Táýekel degenimiz – Jaratqannyń myna dúnıede qoıǵan zańdylyqtaryn qolymyzdan kelgeninshe oryndap, nátıjesin Allanyń qalaýyna amanattaý degen sóz. Mysaly, eginniń durys ónim berýine sebep bolatyn jer jyrtý, dán sebý, sýǵarý, topyraǵyn qopsytý, zıandy jándikterden saqtaıtyn dári shashý, aram shóbin otaý sekildi barlyq qajetti zańdylyqtardy oryndaǵannan keıin nátıjesin Alladan kútý.
Keıbir jandar qara mysyqtyń jolyn keskenin kórse, jolaýshylyǵynyń sátsiz bolatynyn boljaıdy. Áldebir sebeppen bir jaǵdaıǵa ushyraı qalsa, ony Allanyń jazǵany dep emes, álginde jolyn kesken qara mysyqtan kóredi. Tipti, "aqsha shaqyrady" dep qyzyl ámıan ustap júrgender de bar.
El arasynda qaıtys bolǵan kisiniń túnegen bólmesine shyraq jaǵyp qoıý nemese bereke ornasyn degen nıetpen astyna dán shashý sekildi yrymdardy da kezdesterimiz. Alaıda bul – múldem qate, negizi joq kúná yrymdar. Tipti, keıde qaıtys bolǵan kisiniń qabirine qulypty qosa kómip jatady. Ondaǵy maqsat – ólimniń toqtap, áýlettegi basqa adamdar aman-esen júrsin degeni. Al munyń tym taıaz túsinik ekeni anyq. Sebebi, Allanyń jazǵan ajalyn pendeniń qolymen jasalǵan qara qulpy toqtata almaıdy. Jaratqannyń úkimine mundaı yrymdar tosqaýyl bola berse, dúnıeniń tepe-teńdigi buzylyp, astań-kesteńi shyǵar edi. Sondyqtan kisi qara mysyqpen sátsizdikke ushyrap, kómilgen qulpymen ólim toqtaıdy degen senimge shyn ılansa, onda Jaratqanǵa serik qosqan bolady. Sebebi, bul jerde adam taǵdyryna áser etetin, oǵan paıdasy men zıanyn tıgizetin Qudaıdan basqa bir derbes kúshke, qudiretke sený bar. Al Islam táliminde eshbir nárse Allanyń qudiretinsiz júzege aspaıdy. Qazaqtyń «Qudaısyz qýraı da synbaıdy» deýi de osy ıslamı taza túsinikten týǵan.
Qazirgi tańda keıbir yrymdar men negizsiz tyıymdarǵa bázbir tanymy taıaz jandardyń qulaı berilip, oǵan qatty sengendigi sonshalyq – ony Qurannyń úkimderi men paıǵambarymyzdyń tyıymdarynan da joǵary qoıady. Mysaly, jańa túsken kelinniń júzine un jaǵylmaı qalsa, «jaman boladyǵa» salyp, sol yrymdy oryndatpaı qoımaıdy. Al biraq sol úılený toıda araq ishilip, nebir haram nárseler istelip jatsa da, oǵan jany aýyryp, kóńili qulazymaıdy. Sonda eshbir negizi joq yrymnyń Allanyń sharıǵatynan da joǵary bolǵany ma? Adamǵa páleket pen kesir kelse, mundaı negizsiz yrymdardyń oryndalmaı qalýynan emes, álgindeı haram nárselerdiń kesirinen bolatyny sózsiz.
Yrym degende taǵy bir eskere ketetin jaıt – belgili bir zamannyń turmys jaǵdaıyna baılanysty eskerilgen keıbir gıgıenalyq tyıymdardyń qazirgi tańda yrymǵa aınalýy. Mysaly, «túnde tyrnaǵyńdy alma, jaman bolady!» dep jatady. Shyn máninde, bul yrym emes. Bul – qazirgideı jaryq shamy joq ári ydys-aıaǵy men jatyn orny jaqyn ornalasqan kishigirim qazaqy úıde ǵumyr keshken halyqtyń gıgıenalyq saqtanýynan týyndaǵan ustanym. Sebebi, qarańǵyda alynǵan tyrnaqtyń yrshyp ydys-aıaqqa túsip, odan ári adamnyń ishine ketý qaýpi bar. Sondaı-aq, burynǵy kezde tyrnaqty qazirgideı ońaı alatyn quraldar bolmaǵandyqtan, qarańǵyda tyrnaq alǵan kisi tyrnaǵymen birge saýsaǵyn kesip alýy yqtımal. Al endi qazirgideı jaryǵy mol, ydys-aıaǵy bólek turatyn birneshe bólmeli úıde mundaı tyıymǵa qajettiliktiń joq ekeni ras. Endeshe, muny túsiniksiz yrymǵa aınaldyrýdyń qajeti de joq.
Taǵy bir mysal, qazaqta: «Úıge qaraı júgirme, nemese, atpen shappa, jaman bolady!» dep jatady. Bul sóz de ásilinde yrym emes, úlken etıkadan týyndaǵan tálimi tereń tyıym bolmaq. Olaı deıtinimiz, kóbine jaý shapqanda, nemese basqa da sýyq habardy jetkizerde habarshy jaı júriske salmaı shaýyp keledi. Mine sondyqtan tynyshtyq ýaqytta úıge qaraı shaýyp kelý – eldiń júregine úreı salý bolǵandyqtan, babalarymyz «úıge qaraı júgirme, ıakı, atpen shappa» dep etıkalyq astary qalyń tyıymdardy aıtyp otyrǵan. Áıtpese, úıge qaraı júgirý men shabýdyń nátıjesinde jamanshylyq bolmaıtyny aqıqat.
Kóz tımesin degen yrymmen sábıdiń omyraýyna taǵylatyn kóz monshaq ta negizinde yrym emes, saqtanýdan týyndaǵan ǵylymı aqıqat bolýy múmkin. Sebebi, kóz tıý degen nárseniń bar ekeni ras. Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Kóz tıý – aqıqat» degen. Al endi kóz tıý degenimiz ne ózi? Bul – óz aldyna jeke ǵylymı zertteýdi qajet etetin úlken taqyryp. Degenmen kóz tıýdi adam janaryndaǵy jaǵymsyz energıalardyń teris áseri dep túsinsek, onda kóz monshaqtyń osy energıadan saqtanýǵa oń áseri bolýy múmkin. Ol bylaı, jaǵymsyz energıasy bar adam sábıge qaraǵan kezde alǵashqy janary birden sábıdiń kózine emes, jyltyraǵan kóz monshaqqa túsip, sol monshaqta álgi energıanyń shaǵylyp, kúshi joǵalýy múmkin. Iaǵnı, jaǵymsyz energıaǵa toly alǵashqy janar áýeli balanyń kózine emes, jyltyraǵan kóz monshaqqa túsý arqyly onyń zalalynyń azaıýy, ıakı joǵalýy úshin jasalǵan saqtyq shara bolýy yqtımal. Al bul názik aqıqatty túsinbegen keıbir adamdar kóz monshaqqa áldebir rýhanı qasıet tańyp, járdemdi Alladan emes, sol monshaqtan kútip jatady. Árıne, bul durys emes. Sondyqtan jalpy kózmonshaq taǵýdy shırk dep asyǵys úkim berý de qate. Sebebi, oqtan saqtaný úshin keýdesine oqqaǵar taqqan adamnyń bul isine eshkim shırk demesi anyq. Sondyqtan eki túsiniktiń ara-jigin ajyratyp, kózmonshaqty álgindeı energıadan saqtaný úshin taqqan jaǵdaıda shırk emestigin, al ony Alladan basqa derbes kúsh, jeke rýhanı qudiret degen túsinikpen taqsa, Jaratqanǵa serik qosý ekenin ajyratyp túsindirý qajet. Biraq kóz tıýden bulaı saqtaný shırk bolmaǵanymen súnnet te emes. Alla elshisi (s.a.ý.) kóz tıýden qorǵanýdyń joly retinde birqatar duǵalardy úıretip ketken.
Iá, kóńilge kelgen áldebir nahosh nárseni jamanshylyqqa jorý, kesirdi kesip yrymdaý ıslamda joq. Óıtkeni eshbir negizsiz jamanshylyqty yrymdap, oǵan senýde júrekke úreı salyp, bolashaqqa kúmánmen qaraý jatyr. Nátıjesinde júrekke Jaratqanǵa degen senimsizdik pen jaman oı uıalaıdy. Kisi esh negizi joq nársemen óz jiger-qaıratyn baılap, jalqaýlyqqa jol beredi. Munymen qosa óz júıkesin ózi juqartyp, aınalasyna jaǵymsyz jaǵdaı qalyptastyrady. Nátıjesinde óziniń de, ózgeniń de qutyn qashyrady.
Biraq kezdesken áldebir hosh, kóńilge jaǵymdy nárseni jaqsylyqqa jorýǵa, qulaǵyń shalǵan qandaı da bir jaqsy sózdi ıgilikke yrymdaýǵa ıslam ruqsat etedi. Bul jerde basty nazar aýdaratyn nárse ushyrasqan kóńilge unamdy nárseni jaqsylyqqa negizgi sebep dep emes, jaqsylyqtyń belgisi dep qabyldaýda, sony úmit etýde jatyr. Biraq kesip aıtpastan «Alla qalasa jaqsylyǵy bop qalar» dep úmittený kerek. Sebebi, jaqsylyq kútip, jaqsy oılaý, qýanyshty úmit etý – musylmannyń isi. Allaǵa degen jaqsy oıdyń nátıjesi bolmaq. Jaqsy oı, jaqsylyqqa úmittený kisini alǵa yntalandyrady, jiger-qaıratyn qamshylaıdy. Qazaqtyń: «jaqsy sóz – jarym yrys» deýi de osyǵan saımaı ma? Paıǵambarymyzdyń bir hadısinde: «Jaman yrymdaý ıslamda joq. Biraq maǵan «ál-fál», jaqsy yrym, jaqsy sóz unaıdy» delingen. Musylmandar men múshrikter arasyndaǵy «Hýdaıbıa» kelisim-shartyn jasasýǵa múshrikter tarapynan kele jatqan Sýhaıl atty kisini alystan kózi shalǵan Alla elshisi (s.a.ý.) sahabalaryna: «İsteriń alǵa basyp, jeńildeıtin boldy. Olardyń bul adamdy jibergeni kelisimdi qalaǵany ǵoı» dep Sýhaıldiń kelýin jaqsylyqqa joryǵan. Sebebi, «Sýhaıl» degenniń maǵynasy «jeńildik» degenge saıatyn.
Endeshe, maldyń bas súıegin nemese attyń taǵasyn bosaǵaǵa ilip qoıyp, olardy túrli bále-jaladan saqtaıdy degendeı nanymdar men ómirde kezdesetin kóńilge jaǵymsyz nárselerdi negizge alyp, ony jamanshylyqqa jorý ıslamda múlde joq. Al keıbir kóńilge hosh kóringen nárseler men jaǵymdy sózderdi jaqsylyqqa jorýdyń da oqasy joq. Biraq álgindeı «jaqsylyq bolsyn» degen nıetpen jańa túsken kelinniń júzine un jaǵý sekildi negizsiz yrymdardan da arylǵanymyz abzal.
Sholýshy: Aıgerim Taýbaı
