Meni qaıran qaldyrǵan sot ta, sottyń úkimi de emes. Tuńǵyshbaı Jamanqulov myrzanyń 1 maýsym kúni sottan keıin buqaralyq aqparat quraldary aldynda aıtqan ókpege toly sózi boldy. Sol sózderdiń ishindegi «Men Jeltoqsan kóterilisinde qanym tógilip, taıaq jep, jastarǵa arasha tústim» degeni ásirese ashý-yzamdy oıatty. Bir úlken apaıymyz aıtqan eken «men sahnada ártis bolǵanmen, ómirde ártis bolǵan emespin» dep. Bul kisi ómirde de ártis eken. Sebebi, men «Halyq Qaharmany», KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, teatr, kıno jáne opera rejıseri, pedagog, qoǵam qaıratkeri Ázirbaıjan Mádıuly Mámbetovtyń Tuńǵyshbaı Jamanqulov týraly aıtqan sózderin óz qulaǵymmen estigen adammyn.
Sol sózderge dáıek bolsyn dep erinbeı júrip kitaphanadan «Info-Sesna» gazetiniń №11 (17 jeltoqsan, 1999 jyl) nómirinde jarıalanǵan suhbatty da taýyp aldym. Ol jerde Ázirbaıjan Mádıuly dál osy Jeltoqsan oqıǵasyna qatysty bylaı deıdi: «Ózi qorqaq, namysy joq bireý (Tuńǵyshbaı týraly aıtady avt.). Jeltoqsan oqıǵasynda Jamanqulov meniń qasymda bolǵan. Alańǵa meni mashınamen ákelgen de sol. Jastardy uryp-soǵý bastalǵanda meni tastap qashyp ketti. Keıin sot prosesinde sýdıa oǵan: «Sen nege ustazyńdy tastap ketesiń?» degende, ol beti búlk etpesten: «Men qoryqtym» degeni. Sondyqtan ol baryp turǵan «trýs». Vot, qaraǵym, satqyndyqty namysy joq adam jasaıdy». Minekeıińiz.
Tuńǵyshbaı Jamanqulov jaqynda bergen suhbatynda «Basqa respýblıkalarda teatr ınstıtýty baıaǵydan bolǵan, al biz 1978 jyly ǵana bólinip shyqtyq. Hadısha Bókeeva, Rabıǵa Qanybaeva, Farıda Sháripova, Ydyrys Noǵaıbaev, Káýken Kenjetaevtar berik irgetasyn qalap, shańyraǵyn, ýyǵyn bekitip bergen edi» dep esimderin ardaqtap atap turǵan jandardyń keıbirin kezinde ózi «prof. ne godnyı» dep teatrdan shyǵaryp jibergen.
Bul sózimizge de dáıekti Ázekeńnen alaıyq: «Qazaqtyń mańdaıyna birden-bir óner hramy – asyl Muhańnyń qasıetti izderi qalǵan teatrdy anaý dırektory Tuńǵyshbaı Jamanqulov toz-toz qylyp jatsa, qaıtip kúıinbeısiń, á? Qaı elden kórdiń, teatrdyń ishinen restoran ashqanyn, ony araq-sharap ishetin jyn-oınaqtyń ortasy etkenin. Anaý solaı etti. Tek óz qaltasyn oılaýdan basqany bilmeıdi. Baıýdy maqsat etken. Betine qarsy kelgenderdi, kóńiline jaqpaǵandardy qýǵynǵa ushyratýda. Osydan jarty jyl buryn esimderi elge tanymal, 20 akterdi attestasıadan ótkizbeı, jumystan shyǵarǵan. Syltaýy: kásibı sheberlikteri tómen kórinedi. Sonda olar kimder deısiń ǵoı? Barlyǵy – KSRO jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq ártisteri. Qapan Badyrov, Asanáli Áshimov, Hadısha Bókeeva, Bıken Rımova, Torǵyn Tasybekova, Farıda Sháripova, Merýert Ótekeshova, Rahılám Mashýrova jáne taǵy basqalar «qyzmetterine laıyq emes» eken. Mine, Jamanqulov myrzanyń qylyǵy». Buǵan ne deısiz?
Jamanqulov aıtady: «Men eshkimniń yńǵaıyna júrmeımin (Mámbetov týraly aıtady avt.). Ózderi teatrda bas rejıser bolyp júrgende, talantqa emes, tanysqa boı urǵan kezderi kóp bolǵan. Ózderine jaqyn adamdar ǵana úlken-úlken ataq aldy, shyn talanttar tasada qaldy. Jabyny júırik dep tanyǵan kez bolǵan. Keshegi attestasıadan ótpegen «juldyzdardyń» kóbi osy tamyr-tanystyqtyń jemisimen teatrǵa kirip alyp, azdy-kópti eńbek etkender. Merýert Ótekeshova osydan otyz jyl buryn juldyz bolǵan. Rahılám Mashýrova, Jumagúl Meıramova, Nurzada Táshimova degen «óner juldyzyn» estýińiz bar ma? Mysaly, Qapekeń – Qapan Badyrov zeınetke shyqqaly 36 jyl boldy. Ári shtatta qyzmet etedi. Bul jolǵy komısıa sheshimi boıynsha, ol kisini de attestasıadan ótkizbegen edik. Jabyny qansha altynmen aptap, kúmispen kúpteseń de júırik bola almaıdy. Ras kóbiniń ataqtary bar. «Halyq ártisi» dep kókiregine belgi taqqannan ne paıda, olardy el arasynda eshkim tanymaıdy. Al, otyz jyl buryn jarqyraǵan juldyz qazir sóngen» («Olardy teatrdan bosatqan men emes - ýaqyt» suhbatynan. №2, 14-20 qańtar, 2000 jyl, «Túrkistan» gazeti)
Al qazirgi Jamanqulovtyń jyry: «Halyq biledi, men teatrǵa toǵyz jyl dırektor bolǵanda, búkil bet-álpetimdi, búkil jınaǵan abyroı-ataǵymdy sol teatrǵa jumsadym! Tóbesin qaıtadan japtym! Qulap jatqan mramorlaryn qaıtadan órgizdim, onyń bárine úkimet aqsha bergen joq!.. 1993 jyldan 2001 jylǵa deıin – eń qıyn zamandar boldy. Jumyskerler aılyǵyn ala almaı qalǵan kezderde men Mádenıet mınıstrligin aınalyp ótip, Qarjy mınıstrine baryp, «birinshi Áýezov teatryna – Ata teatrǵa jiberińder aqshany» dep surap alyp, sondaı jaǵdaıǵa jetkem. Basqa teatrlar, mekemeler aılap-jyldap aılyqtaryn ala almaı júrgende, bizdiń teatrdyń adamdarynyń aılyǵy bir kún de keshigip kórgen joq. Basqa teatrlar gastrólge bara almaı júrgende, bizdiń teatrymyz toǵyz jyl boıy ylǵı da gastrólderge shyǵyp júrdi. Sonda men bet-álpetimdi ákimderge satyp, jalynyp, aldaryna baryp, «áı, mynaý – Ata teatr ǵoı!..» dep, bar múmkindigimdi, kerek deseń, qaltamdaǵy barymdy teatrǵa tókken adammyn, quıǵan adammyn!..».
Al uly sýretker Ázirbaıjan Mámbetovty tyńdańyz: «Kezinde men oǵan «sen aýrý adamsyń» degenmin. Áýezov teatrynda hýdrýk bolyp isteıtinmin. Birde mınıstrlikten telefon soǵyldy. «Solaı da solaı dırektorlyqqa Jamanqulovty usyný oıymyzda bar». Men qarsy ekenimdi bildirdim. «Ózi qaıda? Maǵan erteń kelsin» dedim. Erteńine keldi ol. Oǵan: «Sen nege meniń artymnan jumys istep júrsiń? Ne dep baǵalaımyz, muny» dedim. Sonda aıtqany: «Olar meni dırektorlyqqa barasyń dep qınady, ótindi, Ázirbaıjannyń jasy kelip qaldy, teatrǵa jastaý adam kerek, dep otyr». Sol kezde, Tuńǵyshbaıdyń betine týra qarap aıttym: «Sen túsinesiń be, men nege qarsymyn saǵan: Óıtkeni seniń harakterińde memleket qazynasyn jeke paıdańa jaratý «qasıeti bar». Buny dırektor etken Mádenıet mınıstri bolǵan Rahmadıev. Keıin Jamanqulovty mınıstr Mamashev qoldap áketti. Mine, onyń karerasy osylaı bolǵan». ..
Uly Ázirbaıjan Mámbetovtyń minezin, kesek tulǵasyn tam-tumdap bolsa da biletin birde bir jan ol kisiniń esh adam jaıly ǵaıbat aıtpaıtynyn, al aıta qalsa, ábden qystyǵyp, úziler shaǵyna jetkende ǵana tek shyndyqty sóıleıtinin biledi.
«Bul jylpos. Kiretin jerge kirip ketken. Tahaýı Ahtanov aıtqandaı, «anaýdyń» ózi. Myqtylardyń aldynda bar ónerin salady. Konferanse bolady olarǵa. Abylaıhandy múldem nashar oınaıdy. Sony nege kórmeıdi eken osy jurt»... Bul Mámbetovtyń Tuńǵyshbaı týraly pikirleriniń biri. Osydan on alty jyl buryn «Satqyndyqty namysy joq adam jasaıdy» degen ataýmen shyqqan suhbattyń da tolyq nusqasyn jarıalaıtyn kún alda. Sol kezde Jamanqulovtyń shynaıy bolmysyn, ómirde de «ártis» ekendigin tanı jatarsyzdar. Sonymen birge «Túrkistan» gazetine shyqqan T.Jamanqulovtyń «Olardy teatrdan bosatqan men emes - ýaqyt» suhbatyn oqysańyzdar (№2, 14-20 qańtar, 2000 jyl) jybyrlaǵan tirshiliktiń barlyǵyna ókpeli, kinámshil Tuqańnyń, Á.Syǵaıdyń paıymdaýymen aıtsaq «Aıǵaıshyl Abylaı-Tuńǵyshbaıdyń» ishki rýhynyń sondaı las pen kirge toly ekendigine kóz jetkisiz.
Men bunyń bárin ne úshin aıtyp otyrmyn? Maqsatym – Tuńǵyshbaı Jamanqulovtyń ekijúzdiligine halyqtyń nazaryn aýdartý. Aldanbaýǵa shaqyrý. Ol óziniń tıisti jazasyn aldy. «Fánıdiki baqıǵa ótpeıdi» degen halyq óziniń kóregendigin taǵy bir márte dáleldedi. Sondyqtan, Tuńǵyshbaı myrza, osy kúnińizge táýbe etińiz. Endi jalǵan sóılemeı, betińizdi Allaǵa buryńyz. Buny sizge tilektes jan retinde aıtyp otyrmyn.
Ǵ.SÁRSEN
