Ólim...Eshkim ólimnen qashyp qutyla almaıdy jáne adam dám tuzy qashan taýsylatynyn bilmeıdi. Bálkim tiri jan ıesi ólimdi sezetin qasıetke ıe shyǵar? Kóp adamdar jaqyn adamdarynyń ólimi týraly bilgenin aıtady. Olardyń aıtýynsha, birneshe apta boıy qaıtys bolatyn adamnyń da onyń jaqyndarynyń da bir-birine degen qarym-qatynasynda ózgerister baıqalady.
Biri muny jaı ǵana sáıkestik dep oılasa, endi biri ólimniń jaqyndap kele jatqanyn adam sezedi degendi aıtady.
Ǵalymdar adamdardyń ólimniń ıisin seze alatynyn dáleldegen. Árıne biz árqashan ony baıqaı bermeımiz. Desek te, bizdiń denemiz ony sezedi jáne oǵan jaýap beredi.
Bizdiń ıis sezý qabiletimiz sanaly túrde ǵana ıis sezip qana qoımaı, túrli hımıalyq belgilerdi baıqaı alady. Ony adamnyń mıy qaýip, qorqynysh jáne jaılylyq retinde suryptaıdy. Bul ıisterdiń «názik» bolǵany sonshalyqty ony biz beısanaly deńgeıde qabyldaımyz. Desek te, biz oǵan jaýap beremiz.
Adamnyń denesi ajyraı bastaǵanda ol pýtresın atty hımıalyq zatty bóledi. Onyń ıisi tiri jannyń barlyǵynan nekrofobıalyq sezimdi týdyrady. Iaǵnı ıisti sezgen tiri jan máıitten, jerleýge qatysty joralǵylar men zattarǵa degen qorqynysh paıda bolady. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, adamdardaǵy bul reaksıa 420 mıllıon jyl buryn qalyptasyp úlgergen.
Janýarlar úshin pýtresın eki qaýip túriniń negizi bolyp esepteledi. Birinshisi: jaqyn mańda jyrtqysh júr dep qorqady. Ekinshisi: fızıkalyq qarym-qatynas bolǵan jaǵdaıda óli denedegi patogendi mıkrobtar olardyń ómirine qaýip tóndiredi.
Eki jaǵdaıda da janýarlar birdeı áreket etedi. Iaǵnı, ólimniń ıisin sezgen jerden qashady. Ǵalymdar adamdar da dál osylaı áreket eteme álde joq pa sony zerttep kórdi. Olar arnaıy tájirıbe júrgizip, kókeıdegi saýaldaryna naqty jaýap ala aldy.
Zertteý barysynda adamdar da janýarlar sekildi áreket etetini anyqtaldy. Mamandar 4 túrli tájirıbe júrgizdi. Oǵan qatysýshylardyń pýtresınge, amıak pen sýǵa reaksıasyn tekserdi.
Saqtyq
Birinshi tájirıbede ǵalymdar adamdardyń pýtresınniń qysqa ýaqytqa áserine degen qyraǵylyǵyn baıqady. Nátıjesinde barlyq tiri jannyń saqtyq sezimi joǵary deńgeıge deıin jetkeni anyqtaldy. Basqa sózben aıtqanda, sý men amıakpen salystyrǵanda pýtresınniń ıisin sezgender eki ese tez sezip, eki ese tez saqtyq sharalaryn oılastyrady.
Qashý
Zertteýshiler ekinshi tájirıbede eshteńeden habary joq adamdarǵa neniń ıisi ekenin anyqtap, onyń jaǵymdylyq deńgeıine baǵa berýge tapsyrma berdi. Shyn mánisinde ǵalymdar adamdardyń pýresınniń ıisin sezgennen keıin 8 metr qashyqtyqta qanshalyqty tez ketýge tyrysatynyn anyqtaýdy kózdedi.
Nátıjesi - pýtresındi ıiskegen adamdar zertteý júrgizilip jatqan jerden tezirek ketýge tyrysady eken. Ólimniń ıisi adamdarda qashýǵa ıtermeleıtini belgili boldy.
Qater men qorǵanys sózderi
Ǵalymdar úshinshi tájirıbede adamdar pýtresındi ıiskegennen keıin bastaǵan sóılemdi aıaqtaýyn suraıdy. Atalmysh hımıalyq zattyń ıisi adamdardyń sóılemdi negatıvpen nemese qorǵanatyn sózdermen aıaqtaýǵa ıtermelegen. Tájirıbege qatysýshylardyń keıbiri qoqan-loqy kórsetkende paıdalanatyn sózderdi aıtqan.
Qoǵanys pen óshpendilik
Sońǵy tájirıbeniń qatysýshylary belgili bir mátindi oqyp, oǵan baǵa berý kerek. Olar oqyp jatqan ýaqytta tájirıbe júrgizýshiler pýtresınniń ıisin sezdiredi. Eshqaısysy atalmysh zattyń ıisin sezgenin bilmese de mátin avtoryna degen óshpendilik sezimderin bildirgen. Bul adamdardyń beısanaly túrde ólimniń ıisin sezgeniniń ózinde qorǵanatyn áreketter jasaıtynyn kórsetti.
Qorytyndy
Júrgizilgen 4 tájirıbe de adamdar pýtresındi sanaly jáne beısanaly túrde de seze alatynyn kórsetti. Belgili bolǵandaı, biz ólminiń ıisin sezip qana qoımaı, oǵan aıryqsha jaýap beredi ekenbiz.
Daıyndaǵan: Ásem Álmuhanbet
