Ibn Omar (r.a.) keltirgen hadıste: «Rasynda, senderdiń biriń qaıtys bolsa, oǵan kúndiz jáne keshke orny kórsetiledi. Eger jánnattyq bolsa, jánnat ıeleri qatarynan, al tozaqtyq bolsa, tozaq ıeleri qatarynan. Sóıtip oǵan: «Bul – Alla seni qıamet kúni qaıta tiriltkenge deıingi ornyń»,– dep aıtylady (Mýslım 4/2199; Buharı 3/1184).

Sondyqtan da, shynaıy múmın qabir basyna barǵanda júregi jibip, janaryna jas kelip, qaıtar jerim qara topyraq deıdi. Rasynda, barlyq tirshilik ajal qushyp, óleri haq dep jazady ihsan.kz. Árbir musylman paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) úıretken sekildi zırat basyna barǵanda marqumdarǵa sálem berip: «Múmın jáne musylman mekeniniń turǵyndary, senderge Allanyń sálemi bolsyn. Alla qalasa senderdiń sońdaryńnan baramyz. Alladan ózimizge jáne senderge amandyq suraımyn»,– dep, olardyń jany jaı tabýyn tilep, duǵa jasaýy saýap (Múslım).

Marqumǵa duǵa jasaýmen is shektelmeıdi. Kisi qaıtys bolǵanymen, onyń tirilermen baılanysy úzilmeıdi. Musylman qaıtys bolyp, jambasy jerge tıgende óziniń amaly toqtaıdy. Al, perzentiniń duǵasy, paıdaly ilim jáne toqtaýsyz sadaqasy arqyly saýap artynan baryp turatyny shúbásiz. Ábý Hýraıradan (r.a.) jetken, keń taraǵan hadıste: «Adam qaıtys bolsa, amaly toqtaıdy. Tek úsh jolmen (saýap) úzdiksiz baryp turady: toqtaýsyz sadaqa (el ıgiligi úshin salǵan kópiri, meshiti, medresesi, mektebi, aýrýhanasy t.b.), paıdaly ilimi, artynan qalǵan izgi urpaǵynyń duǵasy»,– delingen (Múslım 3/1255, Termızı 3/660, Ábý Daýd 3/117, Ahmad).

Sahabalar da óz kezeginde marqumdarǵa saýaby tıetin qajylyq, oraza, názir ǵıbadat, duǵa, ıstıǵfar jáne sadaqa sıaqty amaldar haqynda paıǵambarymyzdan (s.ǵ.s.) suraǵan.

Ábý Saǵıd (r.a.): «Adam qıamet kúni taýdaı saýapty kórip: «Bul saýaptar qaıdan keldi?,-dep tańyrqaıdy. Sonda: Seniń balańnyń saǵan keshirim tileýinen»,-dep aıtylady» (Tabaranı), degen rıýaıat jetkizse, Ábý Hýraıradan (r.a.): «Alla Taǵala (qıamette) pendeniń dárejesin kóteredi. Muny kórgen adam: «Ýa, Rabbym! Maǵan bul dáreje qalaısha berildi?»–dep suraıdy. Alla Taǵala: «Perzentińniń saǵan jasaǵan duǵasynan»,– dep jaýap beredi (Sýnan Baıhaqı 7/78).

Endeshe, marqumǵa medet bolyp, saýaby sózsiz tıetin amaldardy jaıly ǵylymı turǵydan taldap, árqaısysyna arnaıy toqtalyp kóreıik.

Áýelgi amal – sadaqa

Paıǵambarymyzǵa (s.ǵ.s.) bir kisi kelip: «Ýa, Alla elshisi! Meniń anam kenetten qaıtys boldy. Ol ósıet aıta almaı ketti. Menińshe, anam ósıet eter bolsa, sadaqa berýdi tapsyrar edi. Anamnyń atynan sadaqa etsem saýaby tıe me?»– dep surady. Paıǵambar (s.ǵ.s.): «Iá»,– dep jaýap berdi (Mýslım 2/696, Termızı 3/56, Ahmad 1/370).

Al, Saǵd ıbn Ǵýbadat (r.a.) jetkizgen hadıste: «Men Paıǵambarymyzǵa (s.ǵ.s.) kelip, anam aqyrettik boldy. Sheshem eshbir ósıet aıtpady. Sadaqa da bermedi. Men anamnyń atynan sadaqa bersem, qabyl bola ma?» – dep suradym. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Iá»,– dep jaýap qatty. Men: «Anama bul paıda bere me?»– dep suradym. Nábı (s.ǵ.s.): «Iá, tipti (ol sadaqa) qoıdyń úıitilgen bir sıraǵy bolsa-daǵy»,– dep jaýap berdi (Mýǵjam Kabır).

Bul hadıster sadaqanyń marqumǵa saýap bolyp tıetindigi jaıly. Túrli jolmen, durys tizbekpen jáne aıqyn mátinmen túsindirilgen. Hadıste paıǵambarymyzdan (s.ǵ.s.) marqumnyń bala-shaǵasy, perzentteri kelip surap tur. Demek, perzent óziniń baqılyq bolǵan ata-anasyna saýabyn baǵyshtap sadaqa berý sharıǵat boıynsha durys.

Ekinshi amal – umra men qajylyq

Qajylyq – Islamnyń eń úlken negiziniń biri. Qajylyq – namaz, zeket, sadaqa, Allany ulyqtaý, pákteý, Jalǵyz Ie Allaǵa sájde etý, meıirbandylyq, baýyrlastyq jáne basqa ǵıbadattardy oryndaý úshin bir-birimen jarysatyn maýsym.

Abdýlla ıbn Zýbaır (r.a.) arqyly kelgen hadıste Hasǵam rýynan bir kisi Paıǵambardan (s.ǵ.s.): «Ákem jasy úlken aqsaqal. Kólikke otyrýǵa da shamasy kelmeıdi. Biraq, Allanyń paryzy – qajylyq moınyna mindet bolyp tur. Meniń ákemniń atynan qajylyqty oryndaýyma bola ma?»– dep surady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Sen, ákeńniń úlken balasysyń ba?»– dedi. Ol: «Iá»,– dep jaýap berdi. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Eger ákeńniń qaryzy bolsa, ony sen óter ma ediń?»– dep qaıta saýal qoıdy. Kisi: «Iá»,– dedi. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Ákeńniń atynan qajylyq et»,– dep jaýap berdi (ál-Mýjtaba mınas sýnan 5/117).

Mine, marqumnyń atynan qajylyq jasaý jaıynda aıtylǵan atalmysh hadısterdiń túıini:

1.Áıeldiń er kisi ornyna nemese kerisinshe, er kisiniń áıel balasy atynan qajylyq etýiniń durystyǵy;

2.Qajylyqqa kedergi syrqaty, álsizdigi jáne basqa sebepti oryndaı almaıtyn ákesi, ne bolmasa anasy atynan perzenttiń oryndaýy;

3.Naýqas, qarıa nemese marqum atynan umra qajylyǵyn oryndaý;

4.Allanyń haqysy basqalardyń aqylarynan áýel aldyn oryndalýy kerektigi;

5.Áke-sheshege jaqsylyq etýde birinshi úlken perzentiniń turýy;

6.Úzirli sebep bolsa bádel qajylyqtyń tirige de, marqumǵa da saýabynyń tıetindigi.

Úshinshi amal – oraza tutý

Orazanyń saýaby sadaqa amaly sekildi marqumǵa paıda beretindigi jaıly kóptep hadıster keltirilgen. Ibn Abbas (r.a.) rıýaıat etken hadıste: Bir adam paıǵambarymyzǵa (s.ǵ.s.) kelip: «Ýa, Alla elshisi! Meniń anam qaıtys boldy. Moınynda bir aı oraza qaryzy bar. Ol kisiniń atynan qazasyn óteýime bola ma?»– dep surady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Iá, Allanyń qaryzy (basqa qaryzdardan buryn) ótelýi tıis»,– dedi. Osy hadıstiń sońy ımam Mýsım rıýaıatynda: Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) ol kisiden: «Anańnyń (kisilerden alǵan) qaryzy bolsa, ananyń atynan óter me ediń?»– dep surady. Ol: «Iá»,– dedi. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Allanyń qaryzy (basqa qaryzdardan buryn) ótelýi tıis»,– dep jaýap berdi (Buharı 2/690, Mýslım 2/804).

Tórtinshi amal – názirdiń qazasy

Názir – bir sharýasy oıdaǵydaı júzege assa, ǵıbadattyń bir túrin oryndaýǵa ýáde etý. Máselen, naýqas baýyry jazylyp ketse sadaqa jasaýdy, balasy sapardan aman-esen kelse qurban shalýdy, oqýǵa tússe bir juma oraza tutýdy jáne t.b. osy sıaqty amaldardy oryndaýǵa ýáde etý. Mine, marqum názirin oryndaı almaı qaıtys bolsa, onyń atynan týystary atqarsa marqumǵa saýaby tıedi.

Ibn Abbas (r.a.) aıtqan hadıste: Saǵd ıbn Ýbada (r.a.) paıǵambardan (s.ǵ.s.) anasy názirin oryndamaı qaıtys bolǵanyn aıtyp jón suraıdy. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) anasynyń atynan názirdi oryndaý kerektigin aıtyp jaýap bergen.

Abdýlla ıbn Abbas (r.a.) Sınan bın Abdýlla ál-Jahnı ápkesinen rıýaıat etedi: «Ol áıel paıǵambarymyzǵa (s.ǵ.s.) baryp: «Alla rasýly! Anam dúnıeden ótti. Ol kisi Kaǵbany jaıaý zıarat etýdi názir etken edi?»– dep surady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Anańnyń ornyna jaıaý barýǵa shamań kele me?» – dep surady. Ol: «Iá»,– dedi. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Onda ornyna oryndap ber»,– dedi. Ol áıel: «Oryndasam anamnyń qaryzy moınynan túsedi me?»– dep surady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Árıne, anańnyń (kisilerden alǵan) qaryzy bolsa, sen onyń ornyna qaryzdy óteseń, senen qabyl alynady ma?»– dep ózinen surady. Áıel: «Iá»,– dedi. Ol kisi (s.ǵ.s.): «Allanyń aqysy odan (pende aqysynan) da joǵary»,– dep jaýap berdi (Ahad ýal Másánı 6/82).

Joǵaryda aıtylǵan hadısterden ańǵaratynymyz, kisi qaıtys bolǵanymen bala-shaǵasymen, týysqandarymen jáne de, shákirtterimen baılanysy úzilmeıdi. Marqum týysyna izgi amal etip saýabyn baǵyshtaımyn degen árbir adam úshin, ásirese, perzent, jaqyn týys jáne de tálim alǵan shákirtterge árdaıym esik ashyq.

Besinshi amal – Quran oqý

Mıǵqal ıbn Iasar (r.a.) paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.): «Aralaryńnan marqum bolǵandarǵa «Iasındi» oqyńdar»,– degen sózin rıýaıat etedi (Mýstadrak, Hakım). Aldyńǵy býyn ǵalymdaryna jatatyn ımam Ahmed zamanynda Quran oqyp, saýabyn marqumdarǵa baǵyshtaý qalyptasqan belgili úrdis edi.

Mıǵqal ıbn Iasardan (r.a.) jetken hadıste: «Baqara» súresi – Qurannyń shyńy, onyń árbir aıatyn seksen perishte alyp túsken. Al, «Aıatýl kýrsı» arshynyń astynan alynyp «Baqara» súresine qosylǵan. «Iasın» súresi – Qurannyń júregi. Kisi bul súreni Allany jáne aqyretti qalap oqysa, onyń kúnási keshiriledi, (Iasındi) aralaryńnan qaıtqan marqumǵa oqyńdar»,– delingen (Mýsnad Ahmad 5/26, 27).

Imam Ahmedten keltirilgen taǵy bir rıýaıatta: «Eger zıratqa kirseńder, «Aıatýl Kýrsıdi» úsh ret jáne «Qýl hýa Allahý ahadty» oqyńdar, sosyn: «Ýa, Alla! Bul súreniń saýaby zırat marqumdaryna»,– dep aıtyńdar»,– delingen (Isǵaf 24, ál-Mýǵnı 3/518).

Quran tılaýat etip, saýabyn marqumǵa baǵyshtaý jaıynda fıqh ǵalymdary jetkilikti dárejede talqylaǵan. Kópshilik ǵalymdar bul amaldyń sharıǵatqa saı ekendigine toqtaǵan. Hanbalı faqıhy sheıh Abdýlla bın Mýhammed bın Hamıd óziniń «Ǵoıat ál-maqsýd» kitabynda bul taqyrypqa arnaıy taraý da arnaǵan. Onda tórt mázhab ǵalymdarynyń tujyrymy keńinen keltirilgen.

Hanafı mázhaby ǵalymdary

Osman bın Álı áz-Zaılaǵı ál-Hanafı (r.a.) «Kanz ád-Daqaıq» kitabyna jazǵan taldaý eńbeginiń qajylyq taraýynda: «Bul máselede adamnyń óz amalynyń saýabyn basqaǵa baǵyshtaýy áhlı-sýnna ýal-jamaǵada bar. Ol amal: namaz, oraza, qajylyq, sadaqa, Quran tılaýat etý nemese duǵa bolsyn, basqa da izgi amal túrleriniń báriniń de saýaby marqumǵa tıedi jáne paıda beredi»,-dep jazǵan (Sharh kanz ád-daqoıq 2/83).

Malıkı mázhaby ǵalymdary

Imam qazı Ábý Fadl Ǵıad óziniń sahıh Mýslımge jazǵan túsindirmesinde qabir basyna otyrǵyzylǵan eki túp aǵash týraly hadıste paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Bul eki tal aǵash sýly bolyp turǵanda marqumǵa jeńildik berer»,–degen. Osy hadıske súıenip, ǵalymdar marqumǵa Quran oqýdy mýstahab dep pátýa aıtqan. Óıtkeni, jansyz eki taldyń tásbıh aıtýymen marqumǵa jeńil bolsa, Quran oqý munan da abzal»,– degen (Sharh ál-Abı ǵala sahıh Mýslım 2/12).

Shafıǵı mázhaby ǵalymdary:

Zıratqa kelýshi kisige marqumdarǵa sálem berip, beıittegi marqumǵa jáne zırattaǵy ózge de musylman marqumdarǵa duǵa etýi – mustahab. Al eń abzal sálem men duǵa joǵaryda hadıste aıtylǵan. Sondaı-aq, Qurannan jeńil bir aıat-súre oqyp, duǵa etý de – mustahab» (Majmýǵ sharh ál-mýhazzab 5/311).

Hanbalı mázhaby ǵalymdary:

Imam Ibn Qýdama óz eńbeginde bul taqyrypqa arnaıy toqtalyp: «Qandaı bolsa da saýap amal jasap, duǵasyn musylman marqumǵa baǵyshtasa, Alla qalasa munyń paıdasy tıedi. Al, duǵa oqý, ıstıǵfar, sadaqa jáne ýájip amaldar tóńireginde eshbir tartys joq (shúbásiz paıdasy tıedi).

Bir rıýaıatta: «Qaıtys bolǵan adam óz qabirinde sýǵa batyp bara jatqan adamdaı. Ol ózine bala-shaǵasynan, baýyrynan, dosy arqyly artynan keletin bir duǵany kútedi. Eger artynan duǵa kelse, oǵan dúnıe men dúnıedegi barlyq nárseden de qymbat»,– delingen.

Joǵaryda keltirilgen hadıster adam tiri kezinde jaıbaraqat eshbir pendelik paryzyn oryndamaı júre berýine bolady degendi bildirmeıdi. Árıne, musylman óz is-áreketimen saýap jınaýy tıis. Alaıda, saýap eshýaqytta kóptik etpeıdi.

Ánas ıbn Malık (r.a.) aıtqandaı: «Jer kúnde adamzatqa on ónegeli sóz arnaıdy: «Eı, adam balasy! Meniń ústimde júresiń, barar jeriń qoınaýym. Ústimde júrip kúná jasaısyń, ishime kirgende azabyn tartasyń. Ústimde júrip qarq-qarq kúlesiń, qoınyma engende jylaısyń. Ústimde júrip orynsyz shattanasyń, ishime kirgende soǵan ókinesiń. Ústimde júrip mal-dúnıe jınaýmen álek bolasyń, ishime túskende kúıinesiń. Ústimde júrip tyıym salynǵan haramdy jeısiń, qoınaýyma kirgende seni qurt jeıdi. Ústimde júrip tákapparlanasyń, qoınaýyma kirseń qor bolasyń. Ústimde qýanyp júresiń, ishime túskende qaıǵyǵa batasyń. Ústimde jaryq sáýlede júresiń, al meniń qoınaýym qara túnek. Ústimde bala-shaǵa, dos-jaran, aǵaıyn-týys arasynda júresiń, al qoınaýymda japadan-jalǵyz qalasyń» (Mýnabbıhat).

Rýslan QAMBAROV,

ıslamtanýshy