Nobel syılyǵyn ıelengen alǵashqy qytaı jazýshysy Gao Sınszán

Bul maqalada Nobel syılyǵyn ıelengen alǵashqy qytaı jazýshysy Gao Sınszán jáne onyń «Rýh taýy» romany jaıynda taldaý jasalady.

HH-ǵasyrdyń 90 jyldardan soń Qytaı múlde úlken ózgeriske ushyrady, saýda-sattyq ekonomıkasy jandandy, qytaı halqy egistik egýge degen mahabatyn saýda-sattyqqa aýystyrdy, barsha qytaı ulty jańa naryqtyq kózqarastyń ishinde ómir súrdi, «damý degen daý júrmeıtin shyndyq», «jalpy halyqtyq ishki ónim» degen kózqarasty jáne ǵylym arqyly damý baǵytyn ustandy, úzdiksiz reforma jasaý, úzdiksiz ortaǵa beıimdelý, úzdiksiz alǵa ilgerileý degen sıaqty túrli baǵyttarda urandatty. Osy zaman qytaı ádebıtinde orasan zor ózgeris paıda boldy, bunda adamdar tanymdyq jaqtan tómendep, saýda-sattyq ekonomıkasynyń jetegimen tutyný mádenıeti qalyptastyrdy, osylaısha osy zamandaǵy mádenıette, ádebıette admdyq quqyq, azamattyq sana máselesi kóterildi, shetelde turatyn qytaı jazýshylary men sheteldik kúshterdiń yqpalynda ádebıet kóp baǵdarlylyqqa beıimdeldi, adamdardyń gýmanıtarlyq rýhanı suranystary sóz bola bastady, ádebıette ishki ırimder tómendep, búgingi jargon sózder ene bastady, tutyný mádenıeti, ádebıette túrli tústi oı-tolǵamdar beınelenetin boldy, jańa ǵasyrdyń jańa máseleleri kórinis taba bastady. Ádebı shyǵarmashylyqta jazýshylarǵa óz oıyndaǵysyn erkin jazýǵa tolyǵymen múmkindik berildi, ádebıtte búgingi kúnniń usaq-túıek taqyryptary jáne zamandaný dep uıatsyzdaý dúnıeni jazý óz aldyna úrdiske aınaldy. Sonymen qatar búgingi kúnniń tutyný mádenıetin dáripteý basty nazarǵa ustaldy. HH-ǵasyrdyń sońǵy mezgilderinde tek tómen qarap alyp kitap jazǵyshtyqtyq ózgerip, naqty bolǵan ister ǵana jazylyp, aqparattyq, dıdakatıpti shyǵarmalar jaryqqa shyqty. HHİ-ǵasyrda jazýshylar materıaldyq turǵyda qamtamassyz etilip, olarǵa rýhanı, qoǵamdyq máselelerge shyndap kirisýge múmkindik berildi. Sol sebepti de ádebıetke qazirgi zaman mádenıeti qatty áser berip, ádebıette kóp baǵdarlylyqqa jol berildi. /1.356页/

Osy dáýirdiń daryndy ókilderiniń biri jazýshy, dramatýrg, synshy, prozashy - Gao Sınszán(高行徤Gao Xingjian). Onyń ata-babasy Jıańsý ólkesiniń adamdary, ózi Jıańshı ólkesinde1940 jyly dúnıege kelgen. 1962 jyly Pekın shet tilder ýnıversıtetin tamamdaǵannan keıin, Qytaı halyqaralyq kitap dúkenine aýdarmashy bolyp qyzmetke turady. 1971-1974 jyldar aralyǵyndaǵy kadrlyq qyzmetkerlerdiń mektebi júrgizilgende, Ýán Nánshán aýdanynyń aýylyna orta mektep oqytýshysy bolyp qyzmetke turady. 1975 jyly Pekınge oralady. 1977 jyly syrtqy baılanystar komıtetiniń múshesi bolyp qyzmet atqarady. 1978 jyly óz shyǵarmashylyǵyn bastaıdy. 1979 jyly «巴金在巴黎» sanven, « 寒夜的星辰» romany jaryq kóredi. 1981jyly Pekın ulttyq kórkem teatryna senarıst bolyp taǵaıyndalady. Drammalyq shyǵarmalaryn jazady.

Gao Sınszán 2000 jyly ádebıet salasy boıynsha alǵashqy bolyp qytaı jazýshylarynyń ishinen Nobel syılyǵyn aldy. Biraq júldeniń, tek shet eldikter úshin ǵana asa tanys emes sonymen qatar Qytaıdyń ózinde týyndylaryn oqýǵa qatań tyıym salynǵan avtorǵa berilýi eshkimniń úsh uıyqtasa túsine kirmegen jaǵdaı. Nobel marapatyna laıyq dep tanylǵan týyndysy «Rýh taýy灵山». Bunda biregeı sújetpen jazylmaǵan, qaıta saıahatshy retinde qytaı týraly jazǵan ocherkterinen quralǵan. Atalmysh eńbek «álemdik mańyzdylyǵy bar sonymen qatar qazirgi zamandaǵy adam ornyn shynaıylyqpen beınelegen shyǵarma» jáne « qytaı prozasy men dramatýrgıasyna jańa jol ashatyn týyndy» deýmen birge Shved Akademıasy «Rýh taýy» biregeı roman, eshqandaı týyndylarmen salystyrýǵa kelmeıtin, tek ózimen ǵana salystyratyn týyndy» degen baǵamen marapattaldy. Qytaıda shyǵarmashylyǵyna kontrrevolúsıalyq nasıhat retinde tyıym salynǵan Gao Sınszán, qytaı bıliginen qashyp, Sychýan provınsıasynyń taýly aımaqtarynda, bes aıǵa jýyq ýaqyt boıy Ianszyny bastan-aıaq júrip ótedi. Bir bóligi fılosofıadan, basqa bóligi mahabbat hıkaıasynan turatyn bul jol kórseter kúndelik zamanaýı Qytaıdyń tereń túkpirine enip, umytylmastaı áser qaldyratyn, kerbez romandardyń biri. Mádenı jazalaýdyń ortasynda jáne túrmege túsý qaýipinde bolǵan Gao Sınszán bas saýǵalap, Pekın qalasyna qashty. Ol ortalyq Qytaıdyń ormany men taýlaryn, ózen kólderde saıahattaǵandardyń alǵashqysy boldy, sol jaqtan Shyǵys qytaı jaǵalaýyna Segiz qystaq arqyly ótip, on bes myń kılometrge sozylǵan kremet sapar Gao Sınszánnyń «Rýh taýy» shyǵarmasyna negiz bolady. Qytaıda Gao Sınszándy «sanany azǵyrýshy» men «ıdeologıalyq ortany lastaýshy» dep aıyp taǵady, alaıda «Rýh taýy» romanynda baıqaǵanymyzdaı Qytaıdyń komýnıstik partıasy nemese adam quqyǵy jaıly bir aýyz sóz joq. Shyǵarmadaǵy avtordyń «meni» bólinedi, jikteledi, ózara beınelenedi. «Men», «sen», «ol» avtordyń ishki jan dúnıesiniń ártúrli jaǵdaıyn kórsetedi. Múmkin bul maqam Gao Sınszánnyń dramatýrgıalyq baǵytynan kelgen bolýǵa kerek, sebebi dramatýrgıasyn oqyǵanda baıqaǵanymyzdaı ol ártisterdiń aldyna, somdaǵan kezde rólge kire otyryp sol mezette bolyp jatqan oqıǵany syrttan baqylaǵandaı bolý kerek degen talap qoıatyn. Gao Sınszánnyń shyǵarmashylyǵy sekildi, bul kitapqa túrtki bolǵan ol kópshilik maquldaǵan avtorıtarlyq kózqarasqa kúdiktene qaraıdy.

Qytaı tilinde «灵山» (Lingshan) , orys tilinde «Gora Dýhov», al aǵylshyn tilinde «Soul mountain» dep aýdarylǵan, negizinde qytaı tilinde灵ıeroglıfi kóptegen maǵynaǵa ıe «rýh», «ólgenniń jany», «ata-babalar arýaǵy» bolsa, 山 taý degen maǵynany beredi, osydan arýaqtar mekendeıtin «Qasıetti taý» dep aýdarylsa da bolady. Biraq Gao Sınszán «Rýh taýy» dep aýdarylǵanǵa da qarsy emes ekenin aıtady. Roman kóptegen shet tilderge aýdarylǵan, máselen aǵylshyn, fransýz, shved jalpy álemniń otyz alty tiline aýdarylǵan, osyndaı aýqymdy shyǵarmanyń búgingi kúnge deıin orys tiline aýdarylmaǵany qyzyq, bálkim romannyń kúrdeliligi orys aýdarmashylaryn qıyndyq týǵyzǵan bolýǵa kerek.

1982 jyly qytaılyq dramatýrg, prozashy jáne dramatýrgi Gao Sınszánǵa dárigerler ókpe ragy degen qoqynyshty dıagnoz qoıady. Alty apta boıy óliktiń kúıin keship júrip sol kezdegi qýanyshy Pekın mańyndaǵy kishkene qalashyqtaǵy mola basynda kóp kitaptar bolady. Alaıda biraz ýaqyt ótkennen keıin, daryndy tulǵa Gao Sınszán ekinshi márte tekserilýden ótedi, tekserilistiń nátıjesi aýrýdyń joqtyǵyn kórsetedi, ólim merzimi uzartylǵan Gao Sınszán tiriler álemin jazady. Romannyń jelisi de osy negizde bolady, aýrýǵa ushyraıdy bas keıipker, sodan keıin ol taýly qyrattarǵa saıahatqa shyǵady, býddaǵa tabynady. Onyń qulan taza saýyǵyp ketýi, býddaǵa degen seniminiń kúsheıgendigi jáne sol jol boıynda kórgen-túıgenderi negizinde. Romandy jazýshy 1982 jyly bastady, jeti jyl kóleminde jazylyp, 1989 jyly Parıj qalasynda sońǵy betteri jazylyp, 1990 jyly alǵashqy kitap jınaǵy Taıpeıde basyp shyǵaryldy. 1992 jyly Goran Malmkvıst esimdi ataqty shved aýdarmashysy shved tiline aýdaryp, basyp shyǵardy. Al fransýz tiline Noelá men Lılıan Dútreler esimdi til mamany 1995 jyly aýdarady. «Rýh taýy» kitabynda avtordyń búgingi kúni saqtalyp qalǵan, Qytaıdyń Ońtústik, Ońtústik-batysyndaǵy dástúrlerden alǵan áserin jazady. Shyǵarma tolyǵymen kóne Lao Zy danalyǵyna negizdelgen, sonymen qatar qaraqshylardyń romantıkalyq oqıǵalary men balladalary da bar.

Qurylysy boıynsha roman óte kúrdeli, tipti ataýynyń ózi aýdarǵanda biraz qıyndyqtar týǵyzǵanǵa uqsaıdy, romanda ártúrli ádebı stılder, tehnıka qoldanǵan. Gao Sınszándy dessıdent, kóteriliske qatysýshy, búldirgish, qytaılyq Soljenısyn dep te ataıdy, alaıda dál osy kitapta adam quqyǵy jaıly da qytaı komýnıstik partıasy jaıly da bir aýyz sóz kezdestirmeımiz.

Jalpy romandy jazýshy aýyldyq jerlerdi zerttep, ondaǵy turmys-tirshilikpen tanysady, el estimegen mekenderde saqtalǵan ǵuryptardy zertteıdi. Bes júz betten turatyn bul týyndyda fılosofıalyq sheginister, etnografıalyq jazbalar kezdesedi. Kitap tolyǵymen shynaıylyqty negiz etedi. Negizinde týyndy jol kórsetetin kúndelikke uqsaıdy, Qytaıdyń shalǵaıdaǵy aımaqtaryna saıahat jasap avtor ózindik etnografıalyq zertteýlerin júrgizedi, halyq ánderin jazady, qarttardyń mıftik áńgimelerin tyńdaıdy, adam balasy aıaq baspaǵan bıik shyńdarǵa shyǵady, tamasha dostarmen, albyrt qyzdarmen jáne kúmándi sheneýniktermen kezdesedi. Osynyń barlyǵy kitapta kezdesedi, biraq odanda kóp kezdesetini túsiniksiz naqyldar, bulyńǵyr estelikter, qupıa dıalogtar. Barlyǵy mátindik birlikke jınalǵan, ártúrli baıandaýshy qabattan quralyp eles tárizdi, senimsiz shynaıylyqty beıneleıdi. Shyǵarmany oqı otyryp bolyp jatqan oqıǵa shynaıy ómirde me álde avtordyń qıalynda nemese túsinde ma ekenin aıyra almaı qalamyz. Týyndynyń qurylysy men stıli jaıly kózqaras qalyptasý úshin biraz úzindi keltireıin:- «Terezeniń arǵy betinde qar ústinde men kishkentaı qurbaqany kórip turmyn. Bir kózin qysyp, al ekinshi kózin kerisinshe baqyraıtyp ashyp alǵan ol mǵan tapjylmastan, tesile qarap otyr. Men bilemin, bul- Qudaı. Ol meniń aldyma, men ony túsinemin ba joq pa sony kórý úshin keldi. Ol menimen kózin birde ashyp, birde jaýyp til qatyp otyr.

Qudaı adamǵa til qatqanda óziniń daýysyn estigenin qalamaıdy. Mende buny jat dep oılamaımyn, beıne bir solaı bolý kerek sıaqty. Qudaıǵa qurbaqanyn keıipinde kelý oryndy bolyp kórinedi. Sanaly, dóńgelek kóz taǵy bir márte ashyp-jabyldy. Mendeı járdemsiz pendege qaraǵan bir kózqarasynyń ózi netken jaqsy edi. Bir kózin jaýyp, ekinshisin ashyp, adam balasyna túsiniksiz tilmen sóıleýde. Men ony túsinemin ba álde joq pa ony mazalamaıdy. Árıne, bul kózdi ashyp-jumýda bir eshqandaı maǵyna joq dep túsinýim de múmkin, biraq aıtylǵaly turǵan habardyń mańyzdylyǵy da sol, eshqandaı maǵynasysynyń joqtyǵynda shyǵar. Álemde ǵajaıyptar bolmaıdy, buny qanaǵatsyz adam balasy maǵan Qudaıdyń aıtqany.

Biraq odan basqa ne izdeımin?- odan suraımyn men

Aınala tym-tyrys, únsiz appaq lúpildegen qar qara jerdi basyp jatyr. Men bul únsizdikke ǵashyqpyn. Jánnatta da dál osyndaı tynyshtyq shyǵyr bálkim. Qýanysh joq, qýanysh júrgen jerde únemi alańdaýshylyq, qaıǵy júrmeıdi ma. Qar áli de jaýyp tur. Men qaıda ekenimdi bilmeımin. Bul aspannyń qaıdan paıda bolǵanyn da bilmeımin, aınalama qaraımyn. Barlyǵyn bilemin degen oımen, men ózimniń eshnárse bilmeıtinimdi bilemin.

Meniń artymda bir túsiniksiz qubylys bolyp jatyr, qupıa baqylaýshy, ol únemi seni baqylap júredi, sol sebepten men túsingendeı bolaıyn, biraq men sol kúıi eshtenke túsinbedim. Men túsingen adamnyń beınesinde otyrǵan kezde, ózimniń eshtenke túsinbeı otyrǵanymdy bilemin. Máseleniń negizi de sonda, meniń tipti bir nárseni túsinýge de qabiletim joq, men eshtenke túsinbeımin».

Shyǵarmany oqı otyryp shyndyq qaıda, avtordyń qıaly qaıda túsiný biraz qıyndyqtar týǵyzady, alaıda Gao Sınszánnyń shyǵarmalarynyń ereksheligi de sol, shynaılyqpen jalǵandy ózara túıistirip, baılanysytyrý. Shynaılyqpen jalǵannyń arasyn ajyrata otyryp, Gao Sınszán ol jerge romanynyń aty sekildi kóp maǵynǵa ıe ádebıetpen toltyrdy. Roman termınin qytaı men batysta qalaı túsinip, qabyldasa da bul eńbektiń janryna qarap ony roman dep ataý qıyn bolady. Klasıkalyq Qytaıda jazýshy dál túpnusqada jazsa ol uıat sanalatyn, biraq oıdan shyǵarý da orynsyz edi. Tek betki qabatyn ǵana túrtip, ishki jan dúnıege úńilmeý, tátti jemistiń syrtyn jep, ishin tastaýmen teń. /5/ Árbir jazýshynyń qolynan kele bermeıtin bul tásil, tek óz júreginiń túbine tolyǵymen úńile bilgen adamnyń ǵana qolynan keledi, bul jóninde fılosof Myń Zy bylaı degen « óziniń júregin tanyp bolǵan adam, óziniń tabıǵatyn tanyǵan adam». Gao Sınszánda osy jaıly óziniń Nobeldik leksıasynda «Jazýshy- ol ózine zer salyp, úńile qaraǵan adam» deıdi. «Rýh taýy» qytaılardyń oıynsha lırıkalyq poezıa ispetti naǵyz derekti týyndy dep sanaıdy. Shyǵarmadaǵy óleń joldary jannyń bet beınesi, ol avtor bastan keshken lırıkalyq ýaıymnyń úlgisi. Bul óleń joldary oıdan shyǵarylatyn dúnıe emes, ol avtordyń kenetten oıyna oralǵan estelikteri, jan dúnıeniń umtylysy, ótpeli arman, elesti tústeri. Shynaıy sezim syltaý izdeýdi qajet etpeıdi, ony bastan ótkizý kerek, sodan keıin ǵana basqalarǵa jetkize alasyn. Shynaı sezimnen basqasynyń bári sol lırıkalyq kezeńniń qaı kezde, qalaı ótkendigin kórsetetin nusqaý ǵana. «Rýh taýy» romanyn reportaj týyndy dep atasaq ta qatelespespiz, jazýshy bizdi elimen tanystyrý úshin alyp júrgen joq, ol tek óziniń jan dúnıesiniń lırıkalyq kózqarasyn kórsetkisi keldi. Bul kópshilik qoldanbaıtyn tásil arqyly Gao Sınszán shynaıylyqtyń ishine enip ony sıpattaýynda, bul jóninde avtordyń ózi bylaı deıdi «jazýshy shyndyqty kóshirmeıdi, kerisinshe onyń ishki qabattaryna enip, shyndyqtyń ózine jetedi. Ádebıet syrtyndaǵy bos qıaldy áshkerelep, qarapaıym qubylysqa bıikten qarap, ony jan jaqty, barynsha sýretteıdi. «Rýh taýy» - bul avtordyń tamasha keıipte aqyn jandylyqpen túngi ózenniń aǵysyn sıpattaıtyn epıkalyq úzdik shyǵarma, soǵan qaramastan ol realısik, adamzat pen álemniń sulýlyǵyn qalaı kórkem sýrettese kóriksizdigin de dál sondaı sheberlikpen sýretteıdi. /5/

Qytaı tamyry tereńde jatqan baıyrǵy el, bes myń jyl boıy eshqaıda qozǵalmaı otyrǵan bul halyqtyń mádenıetke de, tarıhqa da baı. Qytaılardyń túsiniginde turyp jatqan ortamen jaqsy qarym qatynasta bolý, tabıǵattyń baılyǵyn durys ıgerý. Osy dástúrdi eskere otyryp «Rýh taýy» kitabyn erkin túrde qulshylyq kitaby dep ataýymyzǵa bolady. Shyǵarmanyń negizgi maqamy birinshiden, ol tabıǵat pen adamnyń ortaq úılesimdiligin tabý bolsa, ekinshiden, qoǵam men adamnyń úılesimdiligi. Mádenı revolúsıa kezindegi jappaı adamdardy óltirýden keıin avtor tobyrdyń aldynda júrýge qorqatyn boldy. Ol Qytaıdyń shalǵaıda jatqan orman men taýlarynda jalǵyzdyqty jón kórip qalady. Jazýshynyń taǵdyry ol úılesimdilik deı almaımyz, sonymen qatar bul muqtajdyq. Alaıda Gao Sınszán buny moıyndamaıdy. Onyń saıahaty qoǵamnan qashý emes, ol baısaldylyqty izdeý. Memleket ishindegi búlik, qoǵamdaǵy zorlyq Gao Sınszánnyń shyǵarmasynda aıtylady. Osy barysty beıneleı otyryp avtor keıipkerin birneshe turǵydan bólip qaraıdy, árqaısysyn men, sen, ol degen esimdikterge jikteıdi. Alma kezek olardyń atynan baıandaı otyryp, Gao Sınszán barlyq joldy bir arnaǵa ákeledi. Bul eleýsiz kórinetin jaǵdaı kitaptyń ishki sújetin quraıdy.

Gao Sınszánnyń shyǵarmalary tek Fransıaǵa qonys aýdarǵannan keıin ǵana aýdaryla bastady, sondyqtan Nobel syılyǵyna ol Fransıanyń azamaty retinde ıe boldy. /4.189页/

Jazýshynyń ataqty shyǵarmasynyń biri «Jalǵyz jannyń Bıbılıasy» bul romannyń qurlysy óte kúrdeli, ári oqyrmandy óziniń qupıalylyǵymen tartatyn týyndy.

«Rýh taýy» Qytaı týraly, qytaıdyń mádenıeti jóninde bolsa, «Jalǵyz jannyń Bıbılıasy» sezimge toly, ózin kináli sezineý sezimi. Bunda keıipkerler qupıa bolyp keledi, kórkemdilik pen ózindik qalyptasqan bul týyndy, avtordyń óziniń aıtýynsha kúrdeli roman.

Qytaıdan qýylǵanan keıin avtordyń birde bir týyndysy Qytaıda basylyp shyqpady, biraq Taıvan, Sıngapýr, Gonkongte onyń shyǵarmalary kerisinshe tanymaldylyqqa ıe boldy. Gao Fransýz azamattyǵyn 1998 jyly alyp, fransýz tilinde jaza bastady. Alǵashqy jyldary fransýz tilinde jazý óte qıynǵa soqty, biraq basqa elde turyp, múldem basqa tilde jazý, onyń ústine sen jazyp otyrǵan shyǵarmalar, jaryqqa shyqpaı, óz elinde tyıym salynsa, ondaı shyǵarmashylyqtyń bolashaǵy joq ekenin Gao túsinip, franýz tilinde jazady. Búgingi kúni Gao Sınszándy Fransıa halqy qurmet tutady, ony maqtan etedi, mártebeli syılyqtarmen marapattaıdy, máselen Fransıa Úkimetiniń óner orden kovaleri atandy (1992), Belgıadaǵy fransýz qaýymynyń júldesi (1994) jáne taǵy da basqa da marapattarǵa ıe boldy. Sondaı-aq úlken jetistikke ol Shvesıada qol jetkizdi. Geran Malmkvıst atty shveddik aýdarmashynyń arqasynda Gao Sınszánnyń onǵa jýyq qoıylymyn Stokgolm Patshalyq teatrynda kórsetildi. /1.356页/

Gao Sınszán shyǵarmashylyǵynan Qytaıdyń estetıkasyn jaqsylap tanı alamyz. Uzaq ýaqyt boıynda Qytaıdyń jabyq esik saıasatyn ustanyp kelgenin bilemiz, sol sebepten ótken ǵasyrda Qytaı Batysqa, bizder úshin qupıa el retinde bolsa, jańa ǵasyr bastalǵaly bul jaǵdaı ózgerý ústinde, aspan asty eliniń tek tilin meńgerip qana qoımaı sonymen qatar mádenıetin de zertteý qajettiligi týyp otyr.

Gao Sınszánnyń shyǵarmalarynda shyǵystyń dástúrin jańa baǵytpen sáıkestendirýde erekshe kózge túsýde. Ol zamanaýı baǵytta jazady, biraq klasıkalyq ádebı dástúrdi bilmeı biz onyń mátinderin túsinbeımiz. Óziniń bir sózinde « Men qurýshymyn. Men únemi jańa jol izdep júremin, ol men úshin bir baqyt. Meniń jazǵanym eshkimdikine uqsamaıdy, maǵan deıin dál osyndaı «Rýh taýy» nemese «Jalǵyz jannyń Bıbılıasy» romandaryn eshkim jazbaǵan dep ataıdy, qytaıda týyp, er jetip, mádenıetin, dástúrin biletindigin maqtan etedi, sonymen qatar Gao Sınszánnyń shyǵarmalarynda tek qytaıdy sıpattaıtyn mátinderdi kezdestirmeımiz, onyń jazbalaryn oqı otyryp izdenýshi, qurýshy, árdaıym jańa baǵytty izdeýshi ekenin ańǵaramyz, ıaǵnı qurylysy boıynshy erekshelenetin Gao Sınszánnyń týyndylary búginde tanymal ári joǵarǵy suranysqa ıe oǵan dálel retinde eń tanymal shyǵarmasy, Nobel syılyǵyn alýyna sebep bolǵan «Rýh taýy» romany álemniń 36 tiline aýdarylǵan. /5/

Bul mártebeli syılyqtyń Gao Sınszánǵa berilgeni zańdy da sonymen qatar kútpegen jaǵdaı boldy. Nobel syılyǵyn taǵaıyndaıtyn komıtetti, ádebıeti kónede jatqan, bes myń jyldyq tarıhy bar, álemde eń kóp halqy bar ultqa osy kúnge deıin syılyqtyń berilmegendigi alańdatty, tipti sol jyldary komıtettiń quramyna qytaı tiliniń mamanyn kirgizildi. Jańa ǵasyrdy qytaıdyń laýreattarymen ashylýy eshkimdi tańqaldyrǵan joq. Qytaıdyń syrtqy ister mınıstirligi bul marapattan QHR-na esh paıda joq, Gao Sınszánnyń jetistigin saıasattandyrylǵan degen kózqaraspen qarap, eń alǵash qytaı jazýshylarynyń ishinen bundaı jetistikke, ıaǵnı Nobel syılyǵyn 2012 jyly alǵan Mo Ian dep biledi, degenmende Qytaılar moıyndamaǵan bul daryn ıesin álem moıyndaǵanyn esten shyǵarmaǵanymyz jón. Biraq Gao Sınszán ózi 2012 jyly Nobel syılyǵyn jeńip alǵan qytaı jyzýshysy Mo Iannyń eshbir týyndysyn oqymaǵan. Buharalyq aqparat ókilderine bergen bir suhbatynda Qytaıda ótken 50 jyldyq ǵumyryna qaramastan qazir Qytaıǵa esh qyzyqpaıtynyn, qazir álemde tek ekonomıkalyq daǵdarys bolyp jatqan joq, sonymen qatar ádebı daǵdarystyń oryn alyp jatqanyn aıtady, bul damýshy HHİ ǵasyr adamnyń ózimen-ózi ońasha oılanýyna múmkindik bermeıdi deıdi, sondaı-aq óz sózinde Qytaı qazirgi tańda qatty ózgergenin, ony túsinbeıtindigin aıtady.

PAIDALANǴAN ÁDEBIETTER