Saıasat serkeleri biriniń Qaýymdastyqqa basshylyqqa saılanýy quryltaıǵa degen kózqarastyń ózgergeniniń belgisi. Bul Quryltaıdyń saıası sahnadaǵy ornyn ózgerte me?
Dúnıejúzi qazaqtarynyń V Quryltaıy 22-25 maýsym aralyǵynda Astanada dúrildep ótti. 39 elden 350-den astam ýákil jáne elimizdegi tanymal saıası tulǵalar, zıaly qaýym ókilderi, úkimet músheleri qatysty dep jazady informburo.kz. Jalpy 800-den astam dúıim qazaqtyń betke ustarlary búgini men erteńi týraly oı bólisti.
Bul Quryltaı burynǵydan ózgerek
Olaı deýge negiz bar. Eń aldymen Quryltaıǵa barlyq úkimet músheleri qatysty. Mınıstrler men qatar qala ákimderi de boldy. Budan burynǵy 4 jıynda da bundaı deńgeı bolmaǵan.
Ekinshiden, Elbasy jurtty mazalap júrgen ózekti máselelerdi jáne usynystardy naq ýaqytynda sheshýge tapsyrma berdi.
Úshinshi, "Otandastar" qoryn qurý jáne ony qorlandyrý máselesi dáıekteldi.
Tórtinshiden, "Qytaıdaǵy qandastarǵa jasalyp jatqan qıanat" týraly másele kóterildi.
Besinshiden, 13 jyl qozǵalmaǵan Qaýymdastyq tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev ornyn bosatty. Endi oǵan Zaýytbek Turysbekov jaıǵasady.
Senarıden aýytqı sóılegen kim?
Árıne, mundaı torqaly toı múddeli toptardyń "senarıi" boıynsha júretinine ózimiz de, kózimiz de úırenip qalǵan. Al bul jolǵy Quryltaıda senarıde joq tulǵanyń sózi kúlli álemdi sharlap ketti.
Jıyn barysynda Elbasy qonaqtardayń pikirin suraǵan bolatyn. Dál osy sátte Germanıadan kelgen delagat sóz surady.
Qaýymdastyq tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev "bolmaıdy" dep ısharat berse de, elemegen ol mıkrofon aldyna biraq shyqty.
Bul azamat – 1991 jyly 16 jeltoqsanda elimizdiń táýelsizdigi jarıalanǵan kezde ony birinshi bolyp kúlli álem jurtshylyǵyna jetkizgen jáne Elbasydan shetelde alǵash qazaqsha suhbat alǵan "Azattyq" radıosynyń sol kezdegi tilshisi, qoǵam qaıratkeri Ómirhan Altyn myrza bolatyn.
1987 jylǵy Nazarbaevtyń esimnamasy (vızıtkasy)
Ómirhan aǵamyz sózdi Nursultan Nazarbaevtyń ózine bergen esimnamasy jaıly aıtýdan bastady.
1987 jyldyń sáýirinde Avstrıanyń astanasy – Vena qalasynyń mańyndaǵy bir shaǵyn qalada dástúrli mádenıet festıvali ótedi. Festıválǵa sol jyly KSRO quramyndaǵy Qazaqstan shaqyrylypty. Delegasıany Úkimet basshysy Nursultan Nazarbaev bastap barǵan eken.
"Shirkin, qazaqsha kıingen jigitter qandaı ádemi, qyzdar qandaı sulý?! Tildeskimiz kelip, ólip baramyz. Al olar tym salqyn. Bir kezde qazaqstandyq delegasıa avtobýsqa minip, álgi aýdanǵa qaraı tartty. Sońynan erdik. "Myna Ómirhan, Qyzyrhan degender Otanyn satqan opasyzdardyń balalary. Kórdińder me, bular – kapıtalıser, jeke kólik minip alǵan, batystyń shpıondary, jolamańdar!" – dep qazaqtardyń delegasıasyn basqaryp júrgender bizdi qýdy.
Bir kezde Nursultan Nazarbaev keldi. Bizdiń tusymyzdan ótip barady. Nar táýekel! Daýysymdy qatty shyǵaryp: – Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa! – dedim. Nurekeń kilt toqtady. Sodan soń: – Ýaǵaleıkúmassalam, – dedi de, kózimen daýys ıesin izdeı bastady.
Biz de toptan sýyrylyp shyǵyp, yńǵaılana tústik. Sozǵan qolymyzdy yqylastana qysyp, qaı jerden kelgenimizdi surady. Ekeýmiz eki jaqtan dabyrlap, mán-jaıymyzdy aıtyp jatyrmyz.
Nurekeń dereý bireýdi shaqyrtyp aldy da: «Myna Ómirhan men Qyzyrhan ketkenshe bizben birge júrsin», dep tapsyrma berdi. Sodan soń: – Jigitter, senderdiń óz elderiń bar ekenin umytpańdar! Qazaqstanǵa kelip jatsańdar, týra maǵan kelińder! – dep «vızıtkasyn» berdi. Mine, sol «vızıtka».
Ómirhan aǵa esimnamany ámıanynan alyp kórsetti de sol Keńes Odaǵy kezinde de qandastaryn qoldap-qorǵap júrgen Elbasyǵa Eýropa qazaqtary atynan rahmetin aıtty.
«Qytaıda qazaqtarǵa qıanat jasalyp jatyr»
Bul jaǵdaı Ómirhan aǵanyń aýzymen 39 eldiń ókilderi, Úkimet músheleri men ákimderdiń jáne saıasatkerler men zıaly qaýym aldynda Nursultan Nazarbaevqa jetti.
"Qany qazaq dep qaınaǵan Sizge bir máseleni aıtqym kelip otyr.
Qadirli aǵaıyn, osynda otyrǵandar men syrttan kelgenderdiń kóbisi óziniń baıyrǵy atamekeninde, ata qonysynda ómir súrip jatyr. Sol ata qonysynda – Altaıda, Úrimshide, Quljada, jalpy Qytaı eliniń terıtorıasynda ómir súrip jatqan aǵaıyndarymyz sońǵy ýaqyttarda asa qıyn jaǵdaıdy basynan keship keledi.
Qytaı úkimeti óziniń negizgi zańyna ári halyqaralyq zańdarǵa, halyqaralyq adam quqyqtaryna qaıshy aǵaıyndarymyzdyń quqyqtaryn taptaýda. Olar bastarynan qıyn-qystaý kezeńdi ótkizip jatyr. Ondaǵy aǵaıyndarymyz shyryldap jatyr.
Meniń aıtarym, osyndaı kıeli jıynda ana jaqtaǵy shyryldap jatqan aǵaıyndardy eske alyp qoısaq. Sizderge aıtarym osy edi. Qytaı óz qytaılaryna qandaı zań-saıasat qoldansa, qazaqtarǵa da sony qoldaný kerek. Qytaı elinen biz kóp nárse suramaımyz, – dep Ómirhan Altyn sózin aıaqtady.
Elbasy bul týraly bilmeıdi eken
Elbasy bul jaǵdaıdan habarsyz ekenin aıtty. "Búgin Qytaımen qazaq eliniń qarym-qatynasy óte jaqyn. Úlken túsinistikte. Ol jerdegi Sınszánda bolǵan neshe túrli jaǵdaılar bar. Terorızm de, separatızm de bar. Biraq ta qazaqtarǵa jasalyp jatyr degen qıanat meniń qulaǵyma kelgen joq. Bar bolsa, elshilik arqyly bilip, Syrtqy ister mınıstrligi arqyly oǵan biz tıisti kóńil aýdaratyn bolamyz", – dedi Elbasy.
Qazaq eli basshysynyń shet eldegi alǵashqy suhbaty týraly
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Nursultan Nazarbaev Davos forýmyna barady.
Ol týraly Ómirhan aǵa bylaı eske aldy:
"1992 jyl. Bizde sol kezde KSRO-dan taraǵan memleketterdiń basshylary "Azattyq" radıosyna suhbat bermeıdi degen túsinik boldy. Alaıda, meniń Qazaq eliniń basshysymen qalaıda kezdesip, áńgimeleskim keldi.
Jumystan suranyp, jeke kóligimmen forýmǵa jettim. Birden Qazaqstan Prezıdenti toqtaǵan qonaq úıge kelip, esik aldynan kúttim. Bir kezde kólik kelip toqtap, ishinen Nurekeń túsip, qonaqúıge qaraı bettedi. Qasynda birneshe adam bar. Taǵy da daýsymdy sozyp:
– Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa! – dedim.
Prezıdent jalt qarap: – Áý, Ómirhan, sen qaıdan júrsiń? – degeni. Umytpapty.
Men «Azattyqta» jumys isteıtinimdi, radıoda joǵarydaǵydaı pikir bar ekenin aıttym. Suhbat alǵym keletinin de jasyrmadym.
– Oý, onda turǵan ne bar? Kel, myna oryndyqqa otyraıyq. Al suraǵyńdy qoıa ber, – dedi Nursultan Ábishuly.
Sheshen sóıleıdi eken. Kez kelgen suraqqa jaýap beredi. Áńgimelesip bolǵan soń taǵy da Eýropadaǵy qazaqtardyń jaıyn táptishtep surady.
Nursultan Ábishulynyń áńgimesinen keıin, tipti, arqalanyp kettim. Endi Túrkıanyń prezıdentinen de suhbat alǵym keldi. Súleımen Demırel ornalasqan qonaq úıge jetip barsam, kirgizbeıdi. Qýlyqqa bastym: «Qazaqstannan kelgen jýrnalıspin. Meni Nursultan Nazarbaı jiberdi», – dedim.
Qazaqstan Prezıdentiniń atyn estigesin kúbir-sybyr kóbeıip, dereý maǵan iltıpat kórsetile bastady. Bir kezde Súleımen Demıreldiń aldyna alyp keldi. Ol kisimen túrikshe amandastym.
Túrkıada ósken qazaq ekenimdi, aldyna jetý úshin azdap qýlyq jasaǵanymdy aıttym. Ol kisi jymıyp, suhbat berýge kelisti. Mine, osylaısha bir kúnde eki prezıdentten suhbat aldym. Jumysta ájeptáýir áńgime bolyp, qazaq redaksıasynyń jaly bir kóterilip qaldy".
Gımalaıdan jaıaý asqan qazaq – ushaqpen elge oralǵan
Qazaqstanǵa "qarjorǵa ata", "bıshi ata " degen atpen tanymal Arystan qajy Shádetuly1937 jyly Qytaıdyń Barkól aýdanynda dúnıege kelgen. Ataqty Zýqa batyrdyń nemeresi.
1929 jyly Altaıda Zýqa batyrdyń basy alynyp, 13 kún Sarysúmbe qalasyndaǵy Qarakópirge ilinip turdy. Qatty kúızelgen halyq batyrdyń basyn qaıtaryp alyp, jerlegennen keıin jańa jol izdeı bastaǵan bolatyn.
Zýqa batyrdyń qalǵan elin bastaǵan Soltanshárip Zýqauly Altaıdan Barkólge, odan Shıńhaı, Gansý ólkelerin basyp, Gımalaı arqyly Kashemırge aýypty.
Sol jyldary dúngenderdiń "Islam memleketin" qurý soǵysymen birge Altaıda gomındandarǵa qarsy ult-azattyq kóterilisterdiń shyǵýy jáne Shyǵys Túrkisten Respýblıkasynyń Keńes Odaǵy men Qytaı úkimetiniń ymyrashyldyǵynan qulaýy – elge aýyr tıgeni belgili
Jaýgershilik pen ary-bergi bosqan kósh Arystandy erte eseıtipti. Es bile mal qaıyryp, jylqy baqqan. Elgezektiginiń arqasynda elge "pysyq bala" bolyp tanylypty. 1950 jyly el Barkólden aýyp, aldyńǵy kóshken eldiń sońynan 1951 jyly Kashemırge jetti.
Jershil jas balany aýyl adamdary qoı aıdaýǵa shyǵarypty. Onsyzda arqasy shyǵyp aryqtaǵan attyń qyr súıegi men keshke deıin eńkeńdegen túıeden jalyqqan bala kóbinese jaıaý júrgendi unatady eken. Osylaısha jaıaý-jalpylap Gımalaı asyp, Kashemırge de aman jetipti.
Aǵamyz keıin Túrkıa arqyly Germanıaǵa baryp qonystandy. 1995 jyly tikeleı shaqyrtýmen atajurqa oralǵan. Árıne, jaıaý emes, ushaqpen.
Búginde Almaty qalasynda ózi bas bop saldyrǵan Zýqa batyr atyndaǵy meshit-medireseniń isin júrgizip, eli úshin eńbek etýde.
Qarajorǵa bıi arqyly da elimizge tanymal tulǵa jaıaý júris pen sol bıdiń keremeti bolar 80-nen assa da áli sergek, tyń.
Kıeli astaıaq ta atajurtqa aman-esen oraldy
Arystan qajy:
– Bizdiń bosqan elde soǵystyń saldarynan shyǵyn kóp boldy. Tipten keıde atys-shabys pen qumdy boran qatar kelgende kóshimiz júkti túıelerimen qosa joǵalyp kete beretin. Bizdiń osy Zaısannan bastalǵan kóshimiz Saýyr – Altaı – Barkól arqyly Gansý, Shıńhaı ólkelerin basyp Tıbetke asqanda, tipti Kashemır, Pákistan, Túrkıa arqyly atajurtymyz – Qazaqstanǵa oralǵanda da joǵalmaǵan jalǵyz zatymyz boldy. Ol – osy kıeli asataıaq edi.
Birde qýǵynǵa ushyraǵan el qumdy boran astynda qaldy. Sol kúni astaıaq ta túıege artylǵan júkpen birge joǵalyp ketti. Onsyzda taıaqty yrymdaıtyn týystarymyz qatty ýaıymdapty. Óıtkeni, tipten ekiqabat áıelder bosana almaı qınalǵanda aldyryp, basyna ilip qoıatyn bolǵan. Ushyqtaýǵa, dem salýǵa paıdalanady eken.
Eki kúnnen keıin, kelesi bir kóship kelip qonǵan jerde, álgi joǵalǵan túıe júgimen paıda bolady. Bir qyzyǵy túıeler bul jerge eshqashan kelip kórmegen eken. Aǵa-jeńgelerimiz qýanyp ketti", – dep eske aldy.
Asataıaq Zýqa batyrdyń ákesi, Sábıt damoladan qalǵan. Ol kisi 9 jasynan bastap 16 jyl Ýfada oqyǵan. Mundaǵy medirese hazireti Ýálden: "Jeti áýlıeniń qolynan ótti, endi saǵan kezek keldi" – dep asataıaqty beripti ári óziniń nemereles qyzy Pátıma anamyzdy nekelep qosypty.
Zýqa batyrdyń qarashańyraǵy Saýat qajynyń úıinde, Sánıahan ájemizdiń qolynda, Ystambulda saqtalǵan asataıaq qazir elimizde, Qarýly kúshterdiń áskerı-tarıhı mýzeıinde tur.
Esterińizge sala keteıik, Zýqa batyr 1866 jyly Zaısanda týylyp, 1882 jyly Saýyrǵa aýǵan. Ultqa, ulysqa bólmegen batyr 1929 jyly qastandyqqa ushyrap, sheıit boldy. 2016 jyly batyrdyń 150 jyldyǵy 12 elde atalyp ótti. Atamyz týraly onnan astam kitap, 2 qujatty fılim shyqty.
Tıbette qalǵan máıitter
Gımalaı asqan qazaqtyń biri – Ábdirahman Jáleluly. 1938 jyly Qytaıda Barkólde dúnıege kelgen atamyz búginde Germanıanyń Keln qalasynda turady.
Atamyz da sol qandy balaq soǵys pen qıyn-qystaý kósh kezindegi taýqymetti kózi jasaýraı eske alady.
– Kósh boıy sheshemiz qatty aýyrdy. Ys (bıik taýǵa kóterilgen saıyn aýa jetpeı aýrý) tıip aýyrǵan adamnyń denesi tesilip, irińdep, aǵady eken. Biz sheshemizdi 3 aıdyń ústinde kóterip, kóship otyrdyq.
"Tastap ketińder, júk bolmaıyn, senderge rızamyn" dep jalynǵanyna da qaramadyq. Kóterip dárettendirip, aýzyna sýyn tamyzdyq. Kóship kele jatqanda, Tıbettiń bir taýynyń arasynda qaıtys boldy.
Sol jerde qabir qazyp, jerledik. Qarttarymyz qabirdiń ústin jaımalap, jermen birdeı etip tegistetti. Onan soń sol orynǵa ot jaqtyq. Solaı istegende aıýlar men qorqaý qasqyrlar máıitti alyp jemeıdi eken. Solaı da solaı qazaqtyń súıegi shashylmaǵan jer joq shyǵar.
Sol aýǵan eldiń tuqymy mine endi táýelsiz atamekeninde otyr. Bizge osydan basqa baqyt joq shyǵar" – dep kózin jasyn súrtti abyz qartymyz.
"Nemerem: «Ólsem Qazaqstanǵa aparyp jerleńder" – dedi
Ábdirahman atamyzdyń eki balasynan taraǵan 10 nemeresi de Germanıada turady. Tilderi qazaq shalys bolyp, nemisshe shyǵypty. Ol úshin atamyz ózi de alańdaýyn jasyra almady.
– Bir kúni bir nemeremiz nemis telearnasynan Qazaqstan týraly habardy kórip, ákesine kelip: "Áke bizdiń otanymyz bar eken ǵoı Qazaqstan degen. Meni ólgende sonda aparyp jerleýdi ósıet etemin" – depti.
Sosyn ákesi de oılanyp qaldy. Qudaı buıyrtsa, balasyna ákelip Qazaqstandy kórsetemin dep ýáde beripti.
Mine, kishkentaı sábıdiń júregin jaýlaǵan otanda júrgen bizde arman joq dep oılaımyn. Torǵaıdaı tozyp, arqa eti arsha, borbaı eti borsha bop keshegi bosqyn, qyrylǵan el endi mine táýelsizdiktiń tátti qushaǵynda terbelýde, – deıdi atamyz.
Táýelsizdiktiń qadirin biletin asyl atalarymyzdyń sózderi bizdi de qatty tebirentti.
Bir eldegi eki túrli avtonomıa nemese qarajorǵa bıleıtin qytaılar
Qytaıdyń "Avtonomıa týraly zańy" jergilikti jerdiń jaǵdaıyna qaraı ózgerip turatyn tárizdi. Olaı deıtinimiz batysyndaǵy Shınjań ólkesindegi halyqqa qarata júrgizgen avtonomıa saıasaty tym qataldanyp ketti. Tipten til men dindi de shekteýge baryp jatqany jasyryn emes. Al sonaý ishki Qytaıdyń Gansý ólkesine qaraıtyn bir otaý – Gımalaı asyp kóshken eldiń jurnaǵy Aqsaı qazaq avtonomıalyq aýdanynda zań da saıasat ta bólek eken.
Bar-joǵy 10 myń jan turatyn aýdanda 4 myń qazaq bar. 4 myńy qytaılar, qalǵandary muńǵul, tıbet, sary uıǵyr, dúngender eken.
Aýdan ortalyǵy qazaqy úlgide salynǵan. Tipten, 2014 jyly Qazaq kúresinen álem chempıonatyn ótkizipti. Qazaq tili mektepte arnaýly baǵdarlamamen úıretiledi.
Bul týraly Quryltaı qonaǵy, Aqsaı aýdanynyń qazaq murajaıynyń bastyǵy Qabylbek Qajykeı aıtyp berdi.
"Bizdiń aýdanda ár kúni tańerteńgi sabaq aralyq gımnastıkada tek ǵana qarajorǵa bılenedi. Qytaı mektepterinde de solaı. Merekelerde qazaqtarmen qatar qytaılar da qazaqy úlgidegi kıimderdi kıedi".
Mine, bul ishki Qytaıdaǵy az sandy ulttar úshin atqarylyp otyrǵan avtonomıa saıasaty. Ókinishke oraı, bundaı jeńildikter men úkimettik qoldaý Shınjań ólkesinde basqasha baǵyt alýda. Sol úshin ulttar ara kirbeńdik týyp, endi eki eldiń dıplomatıasyna da áser etip jatyr.
Quryltaı qol jetkizgen súbeli sheshim
Aýyt Muqıbek, aqyn, qoǵam qaıratkeri: "Eń bastysy, sottylyq týraly anyqtama. Shetten kelgen aǵaıynnyń zeınetaqy, eńbek ótili máselesi sheshiletin boldy. Odan da mańyzdysy, "Otandastar" degen qor qurýdy tapsyrdy.
Sondaı-aq, Qaýymdastyq tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolyp, isker tulǵa, qaıratker azamattyń – Zaýytbek Turysbekovtyń saılanýy endigi jerde qazaq kóshiniń ekinshi "Altyn dáýiri" bastalatynynan derek beredi!"
Qandastardy ornalastyrý ońtaılanady
24 maýsym kúni Eńbek jáne Áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenovanyń uıymdastyrýymen Qazaq dıasporasynyń áleýmettik jaǵdaıy, etnıkalyq kóshi-qon jaıy men beıimdelýdegi ózekti máselelerdi talqylaǵan dóńgelek ústel ótti. Syrtqy İster Mınıstrliginde ótken jınalysqa Quryltaı qonaqtary qatysqan bolatyn.
Jınalysta qandastarǵa vıza berý tártibi tipten jeńildetilgeni ataldy. Sonymen birge Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha "Ońtústiktiń halqyn soltústikke kóshirý" baǵdarlamasyna shetelden oralǵan qandastardy da qosýǵa qatysty jańa ózgerister enetini belgili boldy. Taǵy bir atap óterligi, kóship keletinderdi elshilik arqyly tirkep, kelgen soń birden qujattandyrý máselesi qarastyrylady. Bul – Prezıdenttiń tapsyrmasy.
Buǵan qosa, Prezıdent elimizdegi qazaq ulty úlesiniń 70 paıyzdan asqanyn qýana aıtty. Qazaqtyń ulttyq máselesin sheshýdi jáne Qor jumysy men Qaýymdastyqty Astana kóshirý jumysyn qadaǵalap tapsyrdy. Qazaq máselesiniń – memlekettik saıasattan bóle qaraýǵa bolmaıtynyn da eskertti. Mine, bul – Qaýymdastyqtyń jańa saıası kúshke aınalý prosesiniń bastalýy ǵana.
Beısen Ahmetuly
