Talǵat Ábýǵazy Qazenuly – dástúrli ánshi
Balalyq shaǵyńyzǵa sholý jasasaq. Ata-anańyz qandaı beınesimen esińizde qaldy?
- Men Shyǵys Qazaqstan oblysy Tarbaǵataı aýdany Aqsýat aýylynda qarapaıym otbasynda týyp, óstim. Ákem Qazen Ábýǵazy — shyǵys óńirine belgili kúıshi. Qazen Ábýǵazyuly 1936 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy Tarbaǵataı aımaǵynyń Dórbiljiń aýdanynda dúnıege kelgen. Jasynan án men kúıge qumar ónerge áýes bolyp ósedi. 1962 jyly Atamekenge oralǵannan keıinde boıǵa bitken ónerdi tastamaıdy. Aýdandyq mádenıet úıiniń orkestri quramynda dombyrashy jáne jeke ánshi retinde aýdandyq, oblystyq deńgeıdegi konsertterge qatysyp óner kórsetedi. 1986 jyldan bastap kúı shyǵarý ónerine den qoıa bastaıdy. 2002 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq Ulttyq konservatorıasynyń ǵylymı zertteý laboratorıasyna óz oryndaýynda 20 –ǵa jýyq kúılerin jazdyrady. Anam medısına salasynda eńbek etken. Anamda ónerden qur alaqan emes, «áý, demeıtin qazaq joq qoı» arasynda ándetip turatyny bar. Qazirgi ýaqytta ekeýide zeınet jasyna jetip, úıde bala-shaǵa, nemereleriniń qyzyǵyn kórip otyr. Otbasymyzda jeti ul, bir qyz bar. Aǵam Murat Ábýǵazy – kúıshi. Qalǵan baýyrlarym da ónerden qur alaqan emes. Kásibı túrde shuǵyldanbasa da bári dombyra tartady. Balalyq shaǵym yntymaǵy men birligi jarasqan Aqsýat aýylynda ótti. Úsh-tórt jasymda otbasymyzdyń fólklorlyq ansámbli bolatyn sonda án aıtatynmyn. 8-9 synyptardan bastap dombyramen án aıta bastadym.
- Qarapaıym aýyl balasynyń óner jolyna túsýine kim sebepker boldy?
- Óner jolyna kelýime sebepker ol meniń ákem men Murat degen aǵam boldy. 11 synypty bitirgennen keıin arman qýyp Almatyǵa kelip J.Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolejine Qaırat Baıbosynovtyń synybyna qabyldandym. Ustazdan jolym bolǵan adamdardyń birimin dep aıtýǵa bolady. Úsh jyl kolejdi oqyp, bitirip Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorıasynyń «Halyq áni» kafedrasyna Bekbolat Tileýhanovtyń shákirti Ardaq Isataevanyń synybyna qabyldandym. Konservatorıany támámdaǵan soń, ózim tálim alǵan Júsipbek Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolejine shákirt tárbıeleýge uztazdyq qyzmetine ornalastym. Ustazym Qaırat Baıbosynov Astanaǵa qonys aýdarǵanda Jýsipbek Elebekovten kele jatqan ánshilik synybyn maǵan senip tapsyrǵan bolatyn. Qazirgi tańda, «Halyq» bóliminiń meńgerýshisimin.
- Dańqty ustazdardan tálim alypsyz, ózińizdiń shákirtterińiz kóp pe?
- Shákirtterim kóp Bódesov Saıan, Elemesov Nursultan, Dıas Murathanuly, Talant Majıtov degen daryndy bolashaǵynan úmit kúttiretin shákirterim bar. Qazirgi tańda kolejdi támámdap Joǵarǵy oqý oryndarynda bilimderin shyńdap, jetildirýde.
- Búginde dástúrli ánshiler estrada ánshileriniń kóleńkesinde qalyp qaldy. Osy oraıda, dástúrli ónerdi dáripteýge yqylasty talapkerler qatary kóp pe?
- Árıne, kóp, ókinishke oraı barlyǵyn qabyldaı almaımyz. Kóbine, Almaty oblysy men Ortalyq Qazaqstannan talapkerler kóp keledi.
- Qazir, sizdiń óz repertýaryńyzda qansha án bar?
- Repertýarymda 300-400-ge jýyq án bar. Anaý, Aqan seri, Birjan Saldardyń áninen bastap keıingi kompozıtorlarǵa deıingi ánderdi aıtamyn.
- Estradaǵa kósh burǵyńyz kelmeı me?
- Joq, dástúrli án aıtyp júrgennen keıin estradaǵa bet buram degen oı joq. Biraq ta, qazirgi zaman talaby sol bolǵandyqtan, bolashaqta estrada janryn qosymsha alyp júrýge de bolady.
- Qazir halyq ánderin estradalyq naqyshqa salý úrdiske aınaldy. Buǵan sizdiń kózqarasyńyz qandaı?
- Keıbir ánder bar estrada janryna kelmeıtin solardy salyp jatady, sol kezde ishimiz ashıtyny bar. Al, keıbir ánder ózderi suranyp turady. Áýenin ketirmeı túpnusqasyn saqtaı otyryp aıtsa bolady. Negizinde, halyq ánderin buzbaı-aq qoısa, sol qalpynda qalsa dep oılaımyn. Keıingi kompozıtorlardyń ánderi de jetkilikti ǵoı.
- Dástúrli ánshi retinde, aıtyńyzshy búgingi tańda dástúrli án óneriniń betalysy qandaı?
- Dástúrli ónerdiń betalysy jaman emes. Ulttyq ónerimiz shama sharqynsha nasıhattalyp jatyr. Óıtkeni, óziniń tyńdarmandary bar, oryndaıtyn ortalary bar. Degenmende, álide kóbirek nasıhat kerek. Bolashaq talantty jastarymyz kóp, sondyqtan ulttyq ónerimiz ári qaraı órleı beredi dep oılaımyn. Halyqtyń aldyna shyǵyp, tanylyp júrgeni bar, tanylmaǵany bar jas ónerpazdar qosylyp, qazaqtyń áni men kúıinen shashý shashyp turady. Keıingi ýaqyt ta konservatorıa qabyrǵasynda, án baıqaýy barysynda án salýmen ǵana shektelip baramyz. Dúıim el tyńdaıtyndaı keshter joq dese de bolady. Kópshiliktiń «Pah, shirkin», «Bárekeldi, jaraısyń» degen qoldaý sózderin estimese, dástúrli ánshi men kúıshi arqalanbaıdy. Al arqalanyp ánin shyrqap, kúıin tógip, baryn salý úshin bizge sahnaǵa jıi shyǵý qajet.
- Dástúrli ónerdi nasıhattaý jolynda qandaı is-sharalar ótkizilýde?
- Jaqynda, halyqaralyq kórmege oraı Almaty mádenıet kúnderi aıasynda Astana Jastar teatrynda jáne Etnoaýylda «İnjý-marjan», «Máńgilik murat» dástúrli mýzyka keshterin ótkizdi. Ulttyq ónerimizdi ulyqtap, rýhanı muramyzdy dáripteý maqsatynda ótken keshterge teatrymyzdyń qarasózdiń qaımaǵyn qalqyp, súbeli sózdi sarqyttaı saqtaǵan, semserin jyrǵa sýarǵan, ot aýyzdy, oraq tildi jyrshylary men termeshileri jáne kómeıine bulbul uıalaǵan jeztańdaı ánshileri óner kórsetti. Dástúrli án óneriniń nasıhattaýshylary, halyqqa tanymal óner ıeleri Sáýle Janpeıisova, Erkin Shúkimanov, Jáken Omarov, Amanqos Sadyqov, Alma Amanjolova, Baǵdat Samedınova, Nurjan Janpeıisov, Murat Ábýǵazy, Bolat Bókenov, Saıat Medeýov syndy sahna maıtalmandar jáne «Qońyr» toby men «Sazgen sazy» fólklorlyq-etnografıalyq ansambliniń qatysýy dástúrli mýzyka keshiniń sánin keltirip, kórkin qyzdyra tústi. Jandy daýysta, ulttyq mýzykalyq aspaptardyń súıemeldeýimen ótken konserttik is-sharany Arqa jurty jáne Astana qalasynyń qonaqtary jyly qabyldady. Ony zal toly kórermenniń qoshemetinen baıqadym.
- Dástúrli ándi qalaı dáripteý kerek?
- Ulttyq ónerimizge memleket tarapynan qoldaý kórsetilse eken. Kórsetiledi ǵoı, biraq kóbirek kórsetilse. Ulttyq ónerimizge suranys az, qaı nárse kóbirek nasıhattalsa halyqta soǵan qaraı bet burady. Estrada kóbirek nasıhattalady, sol sebbepti de halqymyz soǵan beıimdelip barady. Tól ónerimiz sol sebepti aqsap tur. Ár memlekettiń ulttyq óneri joǵary deńgeıde bolý kerek.
- Óner jolynda jetken jetistikterińiz qandaı?
- 2009-2010 jyly «Segiz qyrly» telejobasynda bas júlde aldym. 2005 jyly «Asyl mura» konkýrsynda laýreat atandym, sol jyly Qaraǵandyda Mádı Bapıuly atyndaǵy konkýrsta laýreat atanyp, úshinshi oryn aldym. Ámire Qashaýbaev jáne Kenen Ázirbaev konkýrstarynan ekinshi oryn aldym, Nartaı Bekejanov konkýrsynda laýreat atandym, Áset Naımanbaev konkýrsynan bas júlde aldym. Taǵy da kóptegen konkýrstarda júldeli oryndardy aldym. Eshqandaı konkýrstan qur qalmadym.
Burynǵy kezde konkýrstar jıi uıymdastyrylyp turatyn. Qazirgi kezde de bar, shákirtterimdi jiberip turamyn. Biraq ta, sol konkýrstardyń aqsap turǵan tusy bar.
- Sizdińshe, qaı tusy aqsap tur?
- Ol konkýrstyń ádiletti ótpeýinde. Bul shákirtterimizdiń alǵan betinen taıdyryp, kóńilderin qaldyryp jatady. Negizinde, konkýrs ádil ótkeni durys.
- Sol konkýrstarda kimder tórelik etedi?
- Naqty atyn atap, túsin tústemesekte ulttyq ónerimizdi nasıhattap júrgen aǵa-apalarymyz otyrady. Bir kisi ǵana sheshpeıdi ǵoı, birneshe adam bolady. Talantty balalardyń jolyn qaqpaılap jatatyn kezderi bolady. Kópke topyraq shashýǵada bolmaıdy, ádiletti túrde ótip, uıymdastyrylyp jatqandary da bar. Sol konkýrstardan oq boıy ozyp, shynaıy talant ıeleri, daryndy jastar shyǵyp jatyr.
- Kóbinde keıbir dástúrli ánshiler: «Estrada ánshileri ońaı jolmen halyqqa tanylyp, arzan ánmen aqsha taýyp júr» deıdi. Siz osy pikirge kelisesiz be?
- Tyńdaıtyny bar, tyńdamaıtyny da bar. Roza Baǵlanova, Bıbigúl Tólegenova, Nurjamal Úsenbaeva, Maıra Muhamedqyzy, keıingi «MýzArt» toby, Erkin Nurjanov, Aıgúl Qosanova, Qaraqat Ábildına, Gúlmıra Sarına syndy ánshilerimizdiń ánderi qandaı keremet. Solardy tyńdaımyn, ónerlerine bas ıip, qurmetpen qaraımyn. Qazirgi estradaǵa kelgen jastar adam túsinbeıtin ánderdi aıtyp ketedi. Ánderinde de, ne beınebaıanynda maǵyna joq. Shynyn aıtý kerek, solarǵa qarap keıde qarnym ashady. Talantyna bas ıetin jastar bar máselen, Dımash Qudaıbergenov. Álemdik dododa Qazaqstannyń namysyn qorǵady. Keńes Odaǵy kezinde HýdSovet boldy ǵoı. Bizge sol úrdisti jalǵastyrý kerek. Teledıdardan toıdyń áni de aıtylyp jatyr, usaqtalyp ketti. Sol nárseni qolǵa alsa degen oı bar.
- Otbasyńyz jaıynda sóz qozǵasaq. Otbasyńyzda ónerge beıim urpaq ósip kele me?
- Otbasyn qurǵanmyn. Jarym Araılym, Shyǵys Qazaqstan oblysy Aqjar aýylynan. Araılymda ónerden alshaq emes, Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner akademıasyn támámdaǵan. Qazirgi tańda, balamen úıde otyr. Eki ulym bar, Ábilmansur 4 jasta, Ábýbákir 1 jasta. Óner jolyn qýady ma, joq basqa salany tańdaıdy ma, ýaqyt kórsete jatar. Jalpy, áke jolyn jalǵaımyz dese qarsy emespin.
- Kóshede júrgende jurt sizdi tanyp, qoltańba alyp jatady ma? Halyqtyń yqylasy qandaı?
- Árıne, baıaǵyda «Segiz qyrly», «Altybaqanǵa» shyqtyńdar ǵoı dep tanyp jatatyny bar. Halyq qoı ósiretin de, óshiretin de. Sondyqtan, halyqtan aspaısyz, ónerimizdi baǵalap otyrǵan halqymyzǵa rızamyz ǵoı.
- Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan –
Tańsholpan ǴAZIZQYZY
