Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın Ioshkar-Oladaǵy etnosaralyq qatynastar jónindegi Keńestiń otyrysynda orys tiliniń Reseıdegi mańyzy jóninde aıtyp ótken. Onyń sózinshe, memlekette orys tilin eshqandaı tilmen almastyrýǵa bolmaıdy, sebebi ol dúıim halyq úshin, Reseıde ómir súrip jatqan kez kelgen ult ókili úshin memlekettik til sanalady.
«Orys tili bizdiń memlekettik tilimiz. Halyqaralyq qatynastar tili. Ony eshqandaı tilmen almastyrýǵa bolmaıdy», - dep málimdedi Reseı basshysy.
Sondaı-aq, oqytý ortalyqtaryndaǵy orys tili pániniń úzdiksiz júrgizilýi men sapasynyń tómendemeýin erekshe qadaǵalaıtynyn tilge tıek etipti.
Oqısyń da, rıza bolasyń. Sóıtip, óz elińdegi til máselesimen salystyrasyń. Tipti, salysytyryp oılanyp otyrýdyń qajeti de joq. Táýelsiz eldegi memlekettik tildiń hal-ahýaly aıdan anyq, bári kóz aldyńda. Solyp barady degen oıdan aýlaqpyz, solmaıdy, órkendesin, óssin. Alaıda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy qazaq tiliniń dál búgingi tańdaǵy jaǵdaıy kóńilge jaǵa qoımaıdy.
Ata-babalarymyz birneshe ǵasyr ańsaǵan táýelsizdigimiz qolymyzda. Tuǵyry bıik. Ana tilimiz memlekettik til dárejesine kóterildi, sonaý ǵasyrlardan qazaq halqynyń boıyna dáriptelgen salt-dástúrlerimiz de saqtalǵan. Shúkirilik etesiń. Alaıda qolda bardyń qadirin túsinbeı jatatyn kezderdiń bolatynyna nalısyń.
Táýelsizdik, erkindik, din, dil, salt-dástúr – munyń bári bir bıiktiń aınalasyna jınalǵandar. Ol bıigimiz qulasa, bári qulaıdy. Jan-jaqqa shashylyp, keı elderge satylyp, keıbirine teginnen tegin berilip, «ult» degen dúnıe joıylady. Al osynyń bárin bir úıirge jınap, basyn biriktirip otyrǵan ol «bıik» – bizdiń ana tilimiz – qazaq tili emes pe? Ulttardy bir-birinen ajyratatyn da til, memlekettikti tanytatyn da til. Sondaı-aq, sol tildi ósiretin halyq, óshiretin de halyq.
Al bizdiń elimizdegi qazaq tiliniń jaǵdaıy qandaı? Jasyratyny joq, elde eki til qatar júredi: qazaq tili men orys tili. Biri memlekettik til bolsa, ekinshisi resmı til sanalady. Zańdyq turǵydan solaı dep qabyldanyp qoıǵan, halyq solaı qabyldady. Eki tildi qatar qoldanyp keledi, oıyn birimen jetkize almasa, ekinshisi kómekke daıyn turady. Alaıda bir memlekette eki tildiń qatar júrýi múmkin emes qoı, biri qashan da basym turady. Bizdiń elde qazaq tili orys tilinen basym ba? Siz qalaı oılaısyz?.. Odan qalsa, úshtildilik degen júıege oıyspaqpyz. Árıne, ońtaıly jaqtaryn da alyp qaraǵan jón. Eki tildi, úsh tildi meńgerip jatqan urpaq ósip keledi dep qýanýǵa bolar. Deı turǵanmen, biriniń basymdylyǵy jóninde de umytpaǵan jón. Qarapaıym mysal: qazaq bolyp balańdy orys synybyna berseń, balań sol tildiń yrqyna erip ketedi. Birinshi kezekte oryssha oılaıtyn bolady, oıyn orys tilinde jetkizýge úırenisedi de, qazaq tili sanasynan alshaqtaı bastaıdy. Sóıtip, ol óz balasyn oryssha tárbıeleıdi. Bir ǵana balańdy orys synybyna beremin dep, urpaǵyńnyń qazaq tilinen qalaı alshaqtap qalǵanyn óziń de baıqamaı qalasyń.
Kúni keshe «Balasyn orys mektebine bergenderge janym ashıdy» dep ashynyp jazǵan qazaq azamatyn sotqa berý úshin óz otandastary qol jınady emes pe? «El bolamyz, Qazaqstanda turamyz, urpaǵymyzdy tárbıeleımiz degen adamdar balalaryn qazaq mektebine, qazaq balabaqshalaryna berip jatyr», - degen Elbasynyń sózin mysalǵa ala otyryp óz pikirin jazǵan Aıatjan Ahmetjanuly qazaq baýyrlarynan balalaryn jaı ǵana qazaq mektebine berýdi suraǵan edi. Alaıda orysquldarymyzdyń kóńiline jaqpaı qalǵan bolý kerek, sotqa berýge deıin barǵan. Eldegi memlekettik tilden ózge tildiń basymydyǵyn kórsetetin birden bir mysal osy emes pe?
Al qazaq halqy qaı kezde óz balasyn qazaq mektebine, qazaq balabaqshasyna beredi? Mende bir jaýap: bılik júıesi túgel qazaq tiline kóshkende! Joǵaryda otyrǵan qanshama dókeılerdiń til jaǵdaıyn aıtpasaq ta túsinikti, qazaq tilinen habary joqtar da júr, bir paraqqa qazaq tildi mátindi kóshirip alyp ejelep oqyp shyǵatyndary da jetedi.
Reseı basshysyn mysalǵa keltirgenim, Reseıde tildi berik ustaný bılikten bastaý alǵan. Bılik pen halyq bir-birine baǵynyshty, biriniń aıtqanyn ekinshisi buljytpaı oryndaýy tıis. Onyń qaı ult ekeni mańyzdy emes. «Aldyńǵy arba qaıda bastasa, sońǵy arba sonda» júrmeýshi me edi?! Reseı halqy bıliktiń yrqyna erip, ózderi memlekettik til sanaıtyn orys tilimen qarym-qatynas jasaıdy. Kez kelgen qyzmet orys tilinde kórsetiledi.
Bizdiń basshynyń bir-aq aýyz sózi bolsa, shirkin... «Tek qana qazaqsha sóıleımiz» degen... Bári basqasha bolar ma edi?! Ata-ana balasyn qazaq balabaqshasyna berip, bolashaǵyna alańdamas edi. Kez kelgen qyzmet kórsetý ortalyǵyna habarlasqanda telefonnyń arǵy jaǵynan: «Qaıyrly kún! Sizge qandaı kómegim qajet?» degen daýysty estıtin be edik?! Bir-aq aýyz sóz...
Gúlim JAQAN
