Qamshy.kz aqparat agenttigi QR Eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıser odaǵynyń múshesi Sáýle Meshitbaıqyzynyń QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa jazǵan hatyn nazarlaryńyzǵa usynady. Hat "Prezıdent jáne halyq" gazetinde jarıalandy.  

Ótken jyly Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyn toıladyq. Az ǵana ýaqyttyń ishinde ózińizdiń dana basshylyǵyńyzben Qazaqstan memleketin búkil álem tanydy. Halqymyz buryn-sońdy mundaı tanymaldyqqa, dańqqa bólengen emes. Buryn-sońdy mundaı ekonomıkalyq zor tabysqa, jetistikke elimiz qol jetkizbegen. Munyń bári halqymyzdyń osyndaı jarqyn bolashaǵy úshin kúni-túni tynym tappaǵan, boıyńyzdaǵy bar kúsh qýat-jigerińizdi, aqyl-oıyńyzdy sarp etken, sol arqyly elińizdi yntymaq-birlikke jumyldyrǵan sizdiń ulanǵaıyr eńbegińiz ekeni bir Allaǵa, ózińizdi súıetin halqyńyzǵa aıan. Shırek ǵasyrda jetken tabystarymyzdy, jetistikterimizdi aıtyp taýysý múmkin emes. Syrtqy saıasatta da sizdiń sarabdal kóregendigińiz, biliktiligińiz arqasynda álem halyqtarynyń kez kelgenimen  qarym-qatynas, baılanys ornady. Ásirese baýyrlas túrki elderimen baılanysty ózińizdiń  qamqorlyǵyńyzǵa aldyńyz. Osy jerde Qazaqstandaǵy Túrkıanyń tótenshe jáne ókiletti elshisiniń pikirin ortaǵa salǵandy jón kórip otyrmyn:

 «Biz Nursultan Ábishulyn «Túrki halyqtarynyń atasy» dep sanaımyz. Nursultan aǵamyzdyń kóshbasshylyǵymen Qazaqstan barlyq salada úlken jetistikterge qol jetkizdi. 26 jyl ishinde bilim, mádenıet, ekonomıka, áleýmettik salada Qazaqstan tańqalarlyq jetistikterdi baǵyndyra aldy. Sonymen qatar dıplomatıalyq qarym-qatynastarda Qazaqstan óziniń beıbit saıasatynyń arqasynda álemdik deńgeıge kóterile bildi. Qazaqstannyń júrgizip otyrǵan belsendi syrtqy saıasatynyń nátıjesinde Astana úlken saıası ortalyqqa aınaldy».

 Mine, meniń osy pikirge alyp-qosarym joq. Iá, búgingi áńgimemizge tıek etkeli otyrǵan Túrkıa Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigin eń alǵashqylardyń biri bolyp moıyndap, týys, baýyr ekenin dáleldedi. 1992 jyly 2 naýryz kúni Qazaqstan men Túrkıa arasynda rýhanı ári saıası baýyrlastyq kelisimi jasalǵan bolatyn. Allaǵa shúkir, osy táýelsizdik jyldary eki týysqan eldiń arasyndaǵy qarym-qatynas nyǵaımasa esh báseńdegen emes. Tek sońǵy jyldary ǵana elimizde alańsyz eńbek etip, ózindik zor úlesterin qosyp júrgen túrik baýyrlarymyzdy alańdatqan oqıǵalardyń týyndaýy ábden shegine jetken soń qolyma qalam alyp, osy máselelerdi zerttep, óz tolǵamdarymdy  Ana  retinde, ózińizdiń saıasatyńyzdy shyn júrekten qoldap júrýshi qarapaıym azamatsha retinde, analyq júregimdegi tebirenisimdi ortaǵa salǵym keldi. Mundaı áreketke barýyma basty sebep ózińizdiń dana basshylyǵyńyzben qalyptastyrǵan elimizdiń yntymaq-birligimizge, tynyshtyǵymyzǵa syzat túspese degen ıgi tilek, qýatty qadam retinde qabyldasańyz eken.

Árıne, mundaı kúrdeli máselege batyl túrde bet burýyma joǵarydaǵy sebepterden basqa da osyndaǵy túrik baýyrlarymnyń  qınalǵanyn kórip otyryp, osy jaǵdaıǵa alańdaǵan júzdegen ata-analardyń ótinishterin jerge tastaı almadym. Sondaı-aq osy máselede myńdaǵan ata-analarmen birge QTL-dy bitirgen on myńdaǵan túlekter jáne bolashaq shákirtterdiń taǵdyrlary bar ekenin jetkizgim keledi. Joǵarǵy oqý ornyn bitirgen soń aýylda ustaz boldym. Keıin Almaty shaharynda A.Jubanov atyndaǵy saz mektebinde jaı muǵalimnen basshylyq qyzmetke deıin kóterildim. Ary qaraı, «Qazaqtelekom» kompanıasynda memlekettik tildiń keńinen órken jaıýyna óz úlesimdi qostym. 63 jasymda kezinde eki eldiń dostyǵyna dáneker bolý úshin ashylýyna ózińiz sebepker bolǵan «Qazaqstan ZAMAN» gazetine basshylardyń biri bolyp qyzmetke kelip, jýrnalısıka salasynda qyzmet istep jatyrmyn.  Áleýmettik-ekonomıkalyq taqyryptarǵa qalam siltep kelemin. Ótken jyly «ElAna» qoǵamdyq,tanymdyq áleýmettik saıtyn ashtym. Mine, osy jasaǵan qyzmetterimdi eskerip «QR Eńbek sińirgen qaıratkeri» degen ataq berdińiz. Alǵysym sheksiz. Bul ataq sizdiń maǵan júktegen zor senimińiz. Ol senimińizdi halqymyzdyń ishinde, eki týysqan elder arasynda iritki túseıin dep turǵan syn kezeńde aqtamasam qaı ýaqytta aqtaımyn? Jasym 71-de. Gazette istegen sońǵy segiz jylda men túrik baýyrlarymmen etene aralastym. Olardyń óz isterine degen yjdahattylyǵyna , Sizge, halqymyzǵa degen adaldyǵyna kýá boldym. Olar meni óz analaryndaı kóredi. «Siz bizdiń anamyzsyz!» dep qurmet tutady, meni kádimgideı qorǵanysh sanaıdy. Iá, tómendegi jaǵdaıdy áje, ana, ustaz retinde, men de sizdiń saıasatyńyzdy shyn júrekten qoldaıtyn saıasatker retinde ózińizge jetkizýdi paryz sanadym. Shynynda da siz memleketimizdi basqaryp otyrǵan shaqta bizdiń eldiń turǵyndaryna mazasyzdanýdyń jóni joq ekendigin senimmen aıta alamyn.

                                               Elshiniń kózdegeni ne edi?

 Aqparat damyǵan zamanı álemde ne bolyp jatqanyn bilip habardar bolyp otyramyz. Birin oqyp súısinseń, birin oqyp shoshısyń. Sońǵy jyldary Túrik aǵaıyndarǵada alańdaıtyn boldyq. Ásirese Túrik elshisi aǵymdaǵy jyldyń 2 naýryzynda  Túrkıanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nevzat Ýıanyk Baq.kz ke bergen suqbatynda elimizdegi BIL (Qazaq-túrik lıseıleri) jaıynda bylaı degen : «Osy oraıda bir máseleniń basyn ashyp aıtyp ketkim keledi. Ol – QTL týraly. Negizi, Qazaq-Túrik lıseıleri dep atalǵanymen, bul mektepterge mundaı ataý resmı túrde berilgen emes. Jáne bul mektepter Túrkıa Ulttyq bilim mınıstrliginiń quzyretine qaramaıdy. Jeke qordyń qaramaǵynda. Onda sabaq beretin ustazdar da mınıstrliktiń atynan kelgen muǵalimder emes. Dırektorlary da Túrkıa tarapy usynbaǵan basshylar. Olar bar bolǵany, Túrkıa ataýyn ruqsatsyz paıdalanyp, óz maqsattaryn júzege asyryp otyr. Qazirgi tańda mundaı lıseıler kóp. Biz bulardan arylatyn bolamyz. Túrkıa atyna kir keltirýshilerden óz abyroıymyzdy qorǵaımyz. Al sol mektepterde oqıtyn oqýshylar men ustazdar, bolmasa ata-analar esh zardabyn tartpaıtyn bolady. Bizdiń maqsat ol emes. Kerisinshe, olarǵa múmkindigimizshe kómektesý. Mektepterdi kadrmen qamtamasyz etý, sapaly bilim berý men bilimdi oqýshy daıyndaýda Túrkıa tarapy Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlese otyryp, qoldan kelgenniń barlyǵyn jasaýǵa ázir. Bul týraly osyǵan deıin de biz únemi aıtyp kelemiz. Aldaǵy ýaqytta bul lıseıler tolyqtaı Túrkıa Ulttyq bilim mınıstrliginiń qaramaǵyna ótedi» dep pikir bildirgen. Suhbatyn oqyp qatty shoshydyq. Alańdaýshylyq bildirdik. Ata-analar hat jazdy.

 Osyǵan baılanysty ózderiniń narazylyqtaryn bildirgen BIL ata-analary da  ózińizge ashyq hat joldady. Allaǵa shúkir, elshiniń alǵash suhbaty jarıalanǵannan keıin týra bir aptadan keıin  túrik elshisi qýlyqqa kóship, «aýdarmashydan qate ketipti» dep qutyldy. Artynsha SİM,  Bilim jáne ǵylym mınıstrligi osy bir máselege baılanysty pikir bildirgen edi.

 «Qazaqstan eldegi bilim berý mekemeleriniń qyzmetine eshkimniń aralasýyna jol berilmeıdi. Bul týraly QR Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdirahmanov burynǵy qazaq-túrik lıseılerine qatysty pikir bildirý barysynda málimdedi», − dep habarlaıdy Tengrinews.kz tilshisi. «Qazaq-túrik lıseıleri rebrendıngten ótkenin rastaımyn, olardyń ataýy ózgerdi («Bilim-ınnovasıa lıseıi» – avtor.). Lıseıler Qazaqstanda bekitilgen mekteptik baǵdarlamalar boıynsha jumys isteıdi jáne olarǵa tıisti jergilikti atqarýshy bılik organdary basshylyq etedi. Biz Qazaqstandaǵy bilim berý mekemeleriniń qyzmetine bireýdiń aralasýyna jol bermeımiz,» − dedi Qaırat Ábdirahmanov. − «QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men QR Syrtqy ister mınıstrligi osy másele boıynsha birigip málimdeme jasady. Oǵan deıin QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qazaqstandyqtardy Túrkıa elshisiniń jasaǵan málimdemesi boıynsha alańdamaýlaryn suraıdy. «Bilim-ınnovasıa lıseıi» jumysynyń ádettegi tártibi ózgerissiz qalady». «Joǵarǵy jaqtan  vıza máselesi sheshildi alańdamańyzdar!»-degen habardy estigenimizde, túrik ustazdardyń eńbegin baǵalap júrgen jurt shat shadyman qýanǵany esimde. Sol qýanyshty habardan  eki juma ótkennen keıin 540 ustazdar otbastaryna jaǵymsyz habar jasyndaı bolyp tústi. Osydan-aq olardyń qandaı kúıge túskenin saraptaı berińiz...Ata jurtqa nıeti adal, parasat paıymdary bólek ustazdar qaýymyna obal-aq boldy.

 Túrkıanyń Syrtqy ister mınıstrligi paranoııaǵa keletin pozısıaǵa jaqyndaǵan sıaqty. Búkil álemdegi ózine qatysy bar, qatysy joq kezinde Túrik lıseıi degen ataý alǵan oqý oryndarynyń barlyǵyn ózine jaý sanaýy osynyń belgisi. Kóptegen elderde ashylǵan Túrik lıseılerine shúıligý arqyly  Erdoǵan Túrkıaǵa birshama jaqyn, osy elge yntyzarlyǵy bar, ári durys kózqaraspen qaraıtyn azamattardyń sanyn kemitip jatyr. Bul úlken strategıalyq qatelik.

 Ekinshiden, qazirgi kúni elimizde Qazaq-Túrik lıseıleri degen ataý joq. Bular tolyq memleket qaramaǵyna ótken, Qazaqstannyń Bilim mınıstrligi bekitken standarttarmen jumys isteıtin mekemeler. Túrkıanyń bul rette: “olarǵa muǵalim tańdaımyn, basshylyǵyn aýystyram nemese basqa da ózgerister jasaımyn” deýi Qazaqstannyń ishki isine ashyq aralasýy. Úshinshiden, túrikshildik degen ol tek qana Erdoǵan emes. Ol Erdoǵanǵa baılanysty emes. Túrkıa Erdoǵan ǵana emes. Osy máseleni durys ańǵarý kerek. Iá, túbimiz bir. Biraq, ár eldiń óz tarıhy bar. Ózindik baǵyty, mádenıeti bar.

 Túrkıa Qazaqstandaǵy kezinde Qazaq-túrik lıseıleri dep atalǵan, qazir Bilim-ınnovasıa lıseıi  dep atalatyn oqý oryndaryna eshqandaı qatysy joq ekenin túsinse jáne oǵan qatysty teris peıilinen arylsa degen úlken ótinishim bar.

Sebebi, munda oqyp jatqandardyń derligi qazaqtyń balasy. Bilim deńgeıi turǵysynan bul lıseılerge taǵatyn min joq. Búkil Olımpıada, konkýrstardyń barlyǵyn jeńip jatqandar osy lıseıdiń túlekteri. Eger buǵan qıanat jasaıtyn bolsaq, endeshe ózimizdiń bilimı álýetimizge qarsy áreket jasaǵanymyz.

 Túrkıa Syrtqy ister mınıstrliginiń, Túrkıa elshiliginiń osy máselege qaıta-qaıta aınalyp soǵýyn Qazaqstandaǵy bilim deńgeıine, bilim sapasyna qarsy jasaǵan arandatýy dep qabyldaýǵa da bolady. Baýyrlas el ózderiniń ishindegi áńgimeni bizdiń ishki jaǵdaıǵa aralastyrmaǵany jón. Sonda ǵana ortaq túsinik paıda bolady.

                                                Qurmetti prezıdent myrza!

 Ana syılaǵan halyqpyz ǵoı, sol ananyń biri menmin . Sondyqtan ótkenmen búgindi saraptaı kele mynadaı bir toqtamǵa kelgen jaıym bar. Bul bálkim bireýlerge aqyl aıtqandaı bolyp kóriner, siz ulttyń kóshbasshysy retinde meniń janaıqaıymdy túsinedi degen oıdamyn. Bul jerde meniń aıtpaǵym: Túrkıa tarapynan burynǵy QTL qatysty alyp qashty sózderine bizdiń taraptan naqty jaýap beretin kez keldi. Bizdiń Syrtqy ister mınıstrligi Túrik elshisin shaqyrtyp, lıseılerde isteıtin ustazdardyń 90 paıyzy qazaq azamattary, bilim alatyn balalardyń derligi qazaq balasy ekenin kózin jetkizip, Túrkıaǵa túk qatysy joq ekenin dáleldeýi tıis shyǵar.  Mine sol kezde aq pen qaranyń jigi ashylar edi. Sizdiń de kóp nársege kózińiz jeter edi…

                                       «Maarıf» bilim berý qory kimdiki?

 Qurmetti prezıdent myrza! (Qatty aıtyp ketsem keshirim ótinemin) Túrkıa prezıdenti Erdoǵannyń qaharlanǵany sonshalyq, shetelde aǵartýshylyqpen aınalysyp jatqan túrik mektepterin túbegeıli joıyp, óz saıasatyn júrgizetin jańa júıe quryp jatqan sekildi. Bul jóninde túrik baspasózderinde jarıalanyp jatqan aqparattarǵa súıensek, ótken jyly «Maarıf» bilim berý qory qurylǵan. Bul qordyń negizgi maqsaty shetelde bilim beretin túrik mektepterin tartyp alyp, ne bolmasa jańa bilim beretin mekemeler ashyp, Túrkıa resmı bıliginiń saıasatyn júrgizý tapsyrylǵan. Buǵan dálel retinde 12 adamnan turatyn basqarý alqasy jumys isteıdi eken. Basqarý alqasynyń 4-in prezıdent, úsheýin mınıstrler kabıneti, ekeýin bilim mınıstri, bireýin ekonomıka, bireýin syrtqy ister mınıstri taǵaıyndaıdy. Al bul qazirgi basqarý alqasynyń bireýi ǵana pedagog, qalǵandarynyń kópshiligi basqa sala mamandary jáne bıliktegi partıanyń burynǵy qyzmetker tileýlesteri. Osy basqarý alqasyndaǵy keıbir azamattardyń radıqal dinı aǵymdarǵa sımpatıasy bar degen sybystar aıtylýda. Oǵan dálel retinde áleýmettik jelilerdegi Álnýsra jáne DAISH sıaqty sodyrlyq toptarǵa qatysty pikirleri kórsetilýde.

 Osydan-aq baıqaýǵa bolady, bilimge saıasat aralasqannan keıin ol jerde qandaı adamdar tárbıelenetini aıtpasa da túsinikti. Biz buny keshegi zulmat jyldardyń salqyn saıasatynan jaqsy bilemiz. Qanshama aqtańdaqtarymyzdy osy saıasat qurtty emes pe? Onsyzda sý jańa qurylǵan bul qordyń elimizdegi túrik mektepterin tartyp alý týraly, olardy tárkileý jospary baryp turǵan zańsyzdyq. Bireýdiń, basqa memlekettiń jeke menshigindegi múlikti jáne mekemeni qaı zańǵa súıenip tartyp alady eken? Álde óz elderindegi zańsyzdyqty munda isteı alamyn dep oılaı ma eken? Túsiniksiz. Bundaı áreketterge eshqashan jol berilmeýi kerek. Esesine 25 jyldan beri qaraı bergen bilimi jáne tárbıesimen Qazaqstan bıligi jáne halqynyń seniminen shyqqan júıeniń buzylýyna jol berilmegeni abzal. Osy «Maarıf» bilim berý qory týraly biraz izdenip   kóp nárselerdiń betin ashtym,  bul týraly oılanatyn nárse kóp eken….

 Birinshiden, keshe ǵana qurylǵan bul qor bilim sapasy jáne baǵyty jóninde ózin áli dáleldep úlgermegen.

 Ekinshiden, san ǵasyrlyq álemdik brendtik oqý júıesimen saıysqa túse almaıdy. Halyqaralyq bilim saıystarynda qandaı baǵytta bilim beretini jóninde túrik halqynyń ózi ekiudaı bolyp tur. Bul týraly «Egitim sen» kásipodaǵynyń prezıdenti (muǵalimderdiń eń úlken kásipodaǵy) Kamýran Qaraja bylaı deıdi, «Maarıf» týraly zańmen ǵylym, bilim máselesi Bilim mınıstrliginiń quziretinen alynyp, jeke qorǵa berilip jatyr. Bul bilimniń jekeshelendirilýi jáne ǵylym, bilimdi zaıyrlylyqtan alystatyp, dinshildendirý qadamy. Bilim mınıstrliginiń quzyryndaǵy bilim berý isin tarıqattarǵa berilýin qabyldaı almaımyz» dese, opozısıalyq «Jýmhırdt» halyq partıasynyń depýtaty, proefessor Gaıe Usler «1981 jyly qurylǵan bilim mınıstrligine qarasty ulttyq bilim berý qorynyń isteıtin jumysy soǵan uqsas, biraq sodan kópfýnksıonaldy basqa qor ashyp, onyń mindettń astarynda basqa maqsattar bar. «Maarıf» qoryn qurý arqyly Bilim mınıstrligine álternatıvtik paraleldi bilim júıesi qurylyp, birtindep mınıstrliktiń kúshi joıylyp jatyr. Búginde Bilim mınıstrliginiń saıasatyn bılikke jaqyn «Túrgeý» (prezıdenttiń uly Bilál Erdoǵannyń qory) ilim tarqatý jamaǵaty», «Onder» (lıder), «Zehra» qory «Ánsar» jáne «Birlik» qory sıaqty qorlar belgileıtin boldy. Bul qorlar mınıstrlikke álternatıvti uıymdarǵa aınaldy» dep ashyq synaıdy.

 «Maarıf» sóziniń maǵynasyna júginsek, bilim berý júıesi degendi bildiredi eken. Sonda shynynda depýtat hanym aıtqan álternatıvti oqý júıesi me dep qorqamyn.

 Qazirgi Túrkıa bıligindegi Aq partıanyń sońǵy 14 jylda bilim berý júıesin dinshildendirý prosesin Bilim mınıstrliginiń orynbasary Orhan Erdem bylaı dep baıandaıdy: «Ásirese dinı bilim beretin ımam hatıp mektepteriniń sany 440-tan 1017-ge kóterildi». Qazir bul san artpasa azaımaıtyny belgili. Árine halyqtyń óz dinin úırengeni qýanarlyq jáıt, áıtsede basqa dinı aǵymdarmen qarýlanǵan bul balalar erteń saıasatqa aralasatyn bolsa, onda zaıyrlylyq qaǵıdalary qaıda qalady. Erdoǵannyń ózi bul meqtepti bitirgen, onyń búgingi tirligin kórip turmyz! Júreginde ımany bar adam osyndaı qatygezdikke bara ma?

 «Maarıftiń» tóńiregindegi daý-damaılar bunymen biter emes. Qor ásirese Afrıkada ashylǵan túrik mektepterine kóz tigip otyr. Óziniń qurylý maqsatynda osy mektepterdi tartyp alý ekenin qordyń prezıdenti Jem Zorly málimdemelerinde aıtyp jatyr. Bul jóninde ózderiniń  resmı saıttarynda jarıalanǵan.  Buny oqyp jaǵamyzdy ustadyq.      (turkiyemaarif.org). Zorlynyń aıtqanyna qaraǵanda Somalı jáne Gıne bıligi sol eldegi túrik mektepterine qarasty qordan mektepterdi tartyp alyp, osy qorǵa bergen eken. Jáne buny maqtanyshpen aıtady Zorly myrza. Biraq ta, bireýdiń jekemenshigindegi qorǵa qarasty bilim beretin mekeme men ǵımaratyn qaı zańǵa súıenip tartyp aldy eken? Bul baryp turǵan qaraqshylyq emes pe? Bul jasalǵan zańsyzdyqty mekteptiń negizgi ıeleri sotqa bergenderin óz quqyqtaryn halyqaralyq sotqa deıin aparmaqshy ekenin estip, qýanyp qaldym. Dál osyndaı proses Pákistan elinde jasalyp jatqany baspasóz betterinde jarıalandy. Abyroı bolǵanda Pákistan joǵary soty bireýdiń jeke múlkin tartyp alýǵa bolmaıtyny týraly úkim shyǵarypty. Degenmen sot prosesi jalǵasyp jatyr eken. Árıne, demokratıasy damymaǵan jáne adam quqyǵy taptalǵan elderde «men istedim boldy» degen syltaýmen bundaı zańsyzdyqtarǵa jol beriledi. Erte me, kesh pe báribir ádilet tóbesin kórsetedi. Biz buny ómirlik tájirıbeden talaı ret kórdik. Allam ǵumyr berse, ony áli de kóremiz.

 Degenmen meniń aıtpaǵym, quryla salysymen bılikti qolshoqparyna aınaldyryp, zańsyzdyqqa belden batqan, bireýdiń jeke múlkin tartyp alatyn mundaı uıym balalarǵa qandaı bilim, qandaı tárbıe bermek? Bilim adaldyqtyń, tazalyqtyń ordasy bolmasa, onda ony bilim deı alamyz ba?

 Úshinshiden, bul bilim júıesinde jumys isteıtin ustazdar qaýymy. Bular ózin dáleldegen, sapaly muǵalimder emes, tipti Jem Zorlynyń aıtýy boıynsha, kóbi endi ǵana oqý bitirgen. Pedagogıkalyq stajy tómen nemese múlde joq kisiler eken. Jáne bular aýyzsha emtıhan arqyly qabyldanady. Bul degenimiz bılik partıasynyń kózqarasy saı kelmeıtinderdiń isteý múmkinshiligi joq ekenin ańǵartsa kerek. Erteń bılik partıasynyń kózqarasy ózgerse, bul mektepterdiń baǵyt-baǵdary da ózgermek. Olaı bolsa, bundaı ustazdar tárbıelegen órender halyqaralyq bilim arenasynda qalaı básekelespek? Osy másele kim-kimdi de oılandyrsa kerek. Demek bılik ózine shet memleketten pıar jasaıtyn ustazdar qabyldap jatyr. Bunyń erteń ózge elderdiń ishki saıasatyna qalaı áser etetini taǵy da kúmán týdyratyny belgili.

                                                 Qurmetti prezıdent myrza!

 Kelesi bir másele oqýlyq máselesi. Álemdik brendterdiń óz joldaryn qalyptastyrǵany belgili. Olardyń óz oqytý júıesi jáne soǵan laıyqtap shyǵarylǵan kitaptary bar. Mysaly, Oksford, Kembrıdj sıaqty. Bul máselede jeke-dara san jyldyq bilim tájirıbesi bar, arnaıy oqý júıeleri ǵana tabysqa jetken. Al keshe ǵana qurylǵan «Maarıftiń» osyndaı baılyǵynyń joq ekeni aıtpasa da túsinikti.

 Jańa qurylǵan júıelerdiń problemasy belden asady. Ásirese «Maarıf» sıaqty saıası bıliktiń tikeleı qoldaýymen ashylǵan qorlardyń dittegen máseleleriniń ózi elaralyq úlken daý-damaılarǵa ulasýy bek múmkin. Aq partıanyń tikeleı qoldaýyndaǵy «Ánsar» bilim berý qorynyń Qaraman qalasynda ornalasqan jataqhanasynyń birinde ótken jyly 45 ul balany, sonda ustazdyq etip júrgen qyzmetkeriniń zorlaǵany týraly aqparattar Túrkıany dúr silkindirgenin oqyp, shoshyp edik. Sol kezdegi bılik partıasynyń otbasy jáne áleýmettik saıasat mınıstri Sema Ramazanuly «bir retten eshteńe bolmaıdy» dep, oqıǵany jyly jabýǵa tyrysqany barshaǵa aıan. Al mundaı jaǵdaı ózge elderde oryn alǵanda ne bolaryn aıtýdyń ózi qorqynyshty. Al bul qordyń sol kezdegi basshysynyń biri «Maarıf» qoryna jumysqa qabyldanyp, Grýzıa eline qaıta qyzmetke jiberilgenin estip, ózim oılanyp qaldym. Sonda jaýapqa tartylýy kerek adamdar qaıta qyzmetke taǵaıyndalady eken. Munysy qalaı?

 Erdoǵan myrzanyń bilim saıasaty, sońǵy bir jyldyń ishinde kúrt ózgerip, myńdaǵan úlgili bilim beretin mektepti jaýyp, 50 myń ustazdy jumystan bosatyp, bilim júıesiniń byt-shytyn shyǵaryp aldy.  Endi óz elindegi bilimdi bitirip bolyp, shet memleketterge kezek kelgendeı….  Osy áreketiniń netıjesinde, Túrkıa bilim berý júıesi, jaratylystaný pánderi boıynsha halyqaralyq PISA reıtıń agenttiginiń kórsetkishteri boıynsha, alǵashqy damyǵan 70 eldiń ishinde birden  50–orynǵa túskeni belgili. Bundaı qulyqsyz qadamdardan keıin budan da artqa shegineri sózsiz. Kelesi másele ózge din ókilderi jáne kóp dindi, kóp ultty qoǵamdardaǵy bilim berýdiń qyr-syryn bilmeıtin pedagogtermen jumys isteýdiń qıyndyǵy, tipti, múmkin emestigi. Buǵan saıası ıdeıalardyń qosylǵanyn eseptep kórińiz. «Ár eldiń salty basqa, ıtteri qara qasqa» demekshi, kez kelgen eldiń ulttyq múddesi, halyqaralyq ustanymy jáne salt-dástúri bar.

 Kóp dindi jáne kópultty elderdiń tolerantty saıasat ustanatyny taǵy bar. Demokratıalyq jáne quqyqtyq zaıyrly elderdiń bul qadamy beıbit qoǵam ornatýdaǵy jemisin búginde jep júrmiz. Bizge keregi halqymyzdyń tynyshtyǵy.

 Qurmetti Nur aǵa, salıqaly saıasatyńyzdyń arqasynda elimiz búginde bul turǵyda álemge úlgi bolyp tur.

 BIL (QTL) týraly jyly lebizińiz rýh berdi.

Qurmetti prezıdent myrza! Elimiz 26 jylda jan-jaqty damydy. Ásirese bilim salasyndaǵy jetistikterimen jarqyrap kózge tústi. Bul jetistikke bir ǵana  mysal keltirip keteıin, Týrkıa bilim zańymyzǵa súıenip turyp qurylǵan KATEV qoryna qatysty QTL-dyń búgingi Bilim jáne ınovasıa lıseıleriniń qosqan úlesi ushan teńiz ekeni barshaǵa aıan. Atalmysh oqý oryndary sonaý 90-shy jyldary táýelsizdigimizben birge dúnıege kelgen edi. Ol ózińiz ben marqum Turǵyt Ozaldyń kemeńger saıasatynyń arqasy der edim.

Al qazir ózimizde bilim júıesiniń jańa formattary paıda boldy. Nazarbaev zıatkerlik mektepteri, Bilim ınovasıa lıseıleri, Daryn mektepteri sıaqty ózara úılesimdik baılanysta bilim beretin júıeler qalyptasty. Bul júıelerdiń qalyptasýyna QTL-diń ıgi áseri sózsiz boldy.

 Bul mektep júıesi 90-shy jyldarda bizge aýadaı qajet edi. Endi ǵana táýelsizdigin alǵan elge halyqaralyq standarttarda bilim beretin júıe engizý jáne sol kezdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik qıyndyǵyna qaramastan buny iske asyrý baryp turǵan erlik edi. Bizge jasalǵan jaqsylyqty el bıligi jáne halqy eshqashan umytpaq emes!

 Al bul júıege búginde qıanat jasalar bolsa, ony da tarıh umytpaq emes. Bul qazaq halqyna da, onyń boıyndaǵy adaldyq pen adamgershilikke de jat dúnıe. Esesine bizge 26 jyl boıy adal qyzmet istep, halyqaralyq bilim saıystarynda kók baıraǵymyzdy jelbiretetin shákirtter tárbıelegen ustazdardy túrli syltaýlarmen qıanat jasap, elden alystatý bul qazaqtyń márttigine jaraspas..!

 Búkil Evropa, batysta osyndaı mektepter alańsyz jumystaryn jalǵastyrýda.  Fılıppın memleketiniń áskerı qolbasshysy General Edýardo Anonyń:- «F.Gýlen áreketin terorıstik top dep qabyldamaımyz, qoǵamda tek jaqsylyq izgilikti istermen  ǵana aınalysýda»- dep aıtýy kóp nárseni ańǵartpaıma..?! İrgemizde jatqan qyrǵyz baýyrlarymyz sıaqty pozısıamyzdy ashyq aıtyp, búginde qazaqqa sińip ketken aıaýly ustazdar men olardyń otbasylaryn saıasattyń qurbanyna aınaldyrmaǵanymyz jón-aý.  Elbasynyń Túrkıaǵa jasaǵan saparynda aıtqanyndaı, bul ustazdar arasynda Túrkıadaǵy áskerı tóńkeriske qatysy barlar bolsa, aıamaı, kerekti shara qoldanylsyn! Biraq bul jóninde Ulttyq qaýipsizdik komıteti baspasóz hatshysy málimdegendeı, bul adal jandardyń tóńkeriske qatysy anyqtalmaǵan. Olaı bolsa, sonaý 37-39 jyldardaǵy keńestik saıasattyń qurbany bolǵan babalarymyzǵa uqsatyp, óz qolymyzben bul aǵartýshylarǵa qıanat jasamaıyq. …. «Tarıh aldynda qazaq uıalatyn eshteme joq» dep ózińiz aıtqanyńyzdaı,  keler tarıh aldynda bizdiń de júzimizdiń jarqyn bolǵanyn qalaıtyn ananyń biri menmin. Óıtkeni , biz 26 jylda bul ustazdardan jaqsylyqtan basqa esh jamanshylyq kórmedik. 13.03.1952 jyly sol kezdegi Týrkıanyń Premer-mınıstri  A. Menderes Pákistanǵa arnaıy ushaq jiberip, elden ketken 1840 astam aryp-azǵan  qazaq baýyrlaryna bosqyn emes, birden jer,úı berip qushaq jaıyp azamattyq bergen túrik baýyrlarymyzdyń qamqorlyǵy emes pe..?

 Ómir turaqty turmaıdy. Erten Túrkıada da bılik ózgeredi… Sondyqtan da bizge «Maarıf» sıaqty jańa bilim berý júıesi qajet pe?

 QTL jaıynda aıtqan jyly lebizderińiz ondaǵy shyn júrekten jumys istep jatqan jandarǵa zor qoldaý bolyp rýh berdi, jigerlendirdi. Máselen 2011 jyly Astanadaǵy «Nur Orda» qazaq-túrik lıseıinde sóılegen sózińiz erekshe boldy: «Qazaq-túrik lıseıleriniń ózge mektepterden ereksheligi – bilim berý sapasynda. Lıseılerde jaratylystaný pánderi aǵylshyn tilinde oqytylýda, til úırený úshin de barlyq jaǵdaı jasalǵan» deseńiz, 2013 jyly KATEV halyqaralyq qory oqý oryndarynyń basshylyǵyna, pedagogtary men oqýshylaryna arnaǵan sózińizde de erekshe súıispenshilik tanyttyńyz. Úzindi keltirelik. «Shákirtterdiń tek sońǵy bes jyldyń ózinde halyqaralyq olımpıadalar men ǵylymı saıystarda 220 altyn, 304 kúmis, 421 qola medal jeńip alýy zor maqtanysh ekeni sózsiz». Osy jerde qosymsha aıtyp ketetin jaıt, 1995-2016 jyldary QTL barlyǵy 15156 medal alyp, Qazaqstannyń mereıin, bilimniń mártebesin dúnıe júzine tanytqan.

 Al bul júıege búginde qıanat jasalar bolsa, ony da tarıh umytpaq emes. Bul qazaq halqyna da, onyń boıyndaǵy adaldyq pen adamgershilikke de jat dúnıe. Esesine bizge 25 jyl boıy adal qyzmet istep, halyqaralyq bilim saıystarynda kók baıraǵymyzdy jelbiretetin shákirtter tárbıelegen ustazdardy túrli syltaýlarmen qıanat jasap, elden alystatý bul qazaqtyń márttigine jaraspas. Búginde qazaqqa sińip ketken aıaýly ustazdar men olardyń otbasylaryn saıasattyń qurbanyna aınaldyrmaǵanymyz jón.

 Qurmetti Nur Aǵa, sizden bul máselege arasha suraımyz…Ata-babalarymyz úıge kelgen jylannyń da basyna aq quıyp shyǵarmaýshy ma edi...Kóp ultty elimizdiń tatýlyq birligi, Allaǵa shúkir, álemge belgili! Sizdiń salıqaly parasatty saıasatyńyzdyń arqasynda, berekemiz-birlikte!

 Túrki dúnıesiniń aqsaqaly retinde osy máseleniń sheshilýi sizdiń ǵana qolyńyzdan keledi. Baýyrlas eldiń turaqtalý jáne beıbit damýy barshamyzdyń ortaq tilegimiz. Baýyrlarymyzdyń vızasy bitkenderi shet elge ketýge «májbúr» otbastary bala shaǵalaryda qınalýda…Baýyr baýyrǵa osyndaı qıyn-qystaý kúnderde kerek. Aǵaıyndy arashalaý jáne tatýlastyrý qoldan kelse, buǵan Qudaıdyń da, halyqtyń da rıza bolary sózsiz.

                                          Qurmetti Nursultan aǵa!

 «Súıer ulyń bolsa, sen súı, súıinerge jarar ol» dep  uly babalarymyz beker aıtaǵan sekildi. San jyldar ózgeniń bodany bolyp, erik-jigeri muqalǵan, erteńi bulyńǵyr halqyńyzdy, alpaýyt eldiń qursaýynan otqa sharpytpaı, oqqa ushyratpaı, sýǵa batyrmaı, qaýip-qaterge uryndyrmaı alyp shyǵýdy Alla taǵala sizdiń pesheneńizge jazypty. Bul isińiz tarıhqa altyn árippen jazylylary haq. Keshegi han babamyz Abylaı úsh júzdiń basyn qosyp, etek jeńimizdi  jınap, jer betinen qazaq ultyn joıylyp ketýden saqtap qalyp edi. Odan keıin tarıh qaıtalanyp, tili men dini álsiregen qazaqty tuńǵıyqqa batyrmaı, sarabdal saıasattyń qaıyǵymen, tolqyn urǵan ǵalam teńizinen alyp shyǵyp, álemge tanytýdy, siz sekildi, qazaqtyń bir týar ulyna amanattap otyr.

 Qurmetti  Nursultan aǵa, anamyn ǵoı, keıde oılaımyn: «Myń ólip myń tirilgen qazaqty» Alla taǵala peıiline qaraı saqtady ma dep. Óıtkeni qazaqtaı jomart, darhan, qonaǵyna myrza, qandas baýyryna qamqor el jer betinde az. Kúni keshe Táýelsizdikti tý etip kóterip, álemge qazaqtyń ataǵyn shyǵarǵanyńyzda, azattyqty birinshi bolyp moıyndap, shattana qýanǵan Túrik baýyrlar ekenin siz eshqashan umytpaıtynyńyz anyq. Alǵashqy bolyp egemen elge bilim ınvestısıasyn quıyp, sizdiń saıasatyńyzdy qoldap, nebir talantty ul-qyzdardyń bilim kógine qanat qaǵýyna demeý bolǵan Túrkıalyq ustaz-azamattar, túrli saıasattyń qurbany bolyp, ózińizden kómek surap otyr. Pana bolyńyz?! İstiń aq-qarasyn ádil sheshýdi ózińiz qadaǵalańyz. Qanatyńyzdyń astyna kelip, bilimdi urpaq ósirýge at salysqan baýyrlaryńyzdy, ata jurtynda jetimsiretpeı baýyryńyzǵa basyńyz. Súıeý bolyńyz. Qorǵan bolyńyz! Olar sizdiń kómegińizge zárý!

 Bul hatty jazýyma sebep bolǵan myna jaǵdaılar  edi:

 Taıaýda Astanadaǵy uldar ınovasıalyq lıseıinen taǵy bir ustaz shetelge ketýge «májbúr» boldy. Tájirıbesi mol jáne balalardyń súıikti muǵalimine aınalǵan ony ata-analary da qyımaıdy. Jylap, qoshtasady. Balalardyń eńirep jylaǵanyn, ustaz kókireginiń qarsy aırylǵan sátin kórip, shydap turý múmkin emes edi.

 Qazirgi tańda Qazaqstannyń bilim salasynda eńbek etip júrgen túrkıalyq 30 tájirıbeli muǵalimder dárigerler vızasy bitip, amalsyz ózderin qabyl etken basqa elderge «bosqyn» mártebesimen bas saýǵalaýǵa májbúr boldy.  Óıtkeni Túrkıaǵa qaıtsa «kinásiz kináli» bolyp, jazyqsyz túrmege qamalýy yqtımal. Ketpeıin dese jergilikti kóshi-qon polısıasy vızasyn uzartpaı otyr. Basqa elderge bosqyn bolyp ketý sebebi osydan. Elimiz úshin eleýli eńbek sińirgen túrik azamattarynyń osyndaı keleńsiz jaǵdaıǵa ushyraǵany eldigimizge syn.

 Búginde Túrkıa prezıdentiniń qas jaýyna aınalǵan F. Gúlen sheteldik BAQ betterinde Túrkıadaǵy tóńkeriske qatysty birneshe ret suhbat berip, óziniń bul kóteriliske esh qatysy joqtyǵyn ashyq aıtty. F. Gúlen tipti  ózine qatysty halyqaralyq komısıa qurylýyn, olar aq-qarany anyqtap, eger ózin kináli dep tapsa Túrkıaǵa ushaqqa ózi bılet alyp barýǵa daıyn ekenin birneshe ret málimdedi. Bul jaýlyq nıettegi adamnyń sózi deýge kele me?

Eń ókinishti jaǵdaı, qazaq eline bilim nárin berip, qazaq jurtynyń rızashylyǵyn arqalaǵan túrik  ustazdary da «eger qazaq memleketine, onyń prezıdentine tyrnaqtaı pasyq oıymyz, jaman nıetimiz, tıtimdeı kinámiz bolsa qandaı jazaǵa bolsa da daıynbyz» – dep tas túıin otyr. Bul da jan alqymǵa kelgende aıtylar aqtyq sóılem bolar.

Ata jurtym dep shattanyp kelip, jazyqsyz jalanyń qurbanyna aınalǵan túrik ustazdaryna basqa elderge bosqyn bolyp ketýden basqa amal da qalmaǵan tárizdi. Olarǵa qorǵan bolý – túrik jurtynyń bir butaǵy bizge amanat arqalatyp tur.  Elimiz úshin eleýli eńbek sińirgen túrik azamattarynyń osyndaı keleńsiz jaǵdaıǵa ushyraǵany eldigimizge syn.

Osyndaı jan aýyrtar oqıǵalar aldaǵy ýaqytta bolmasa eken degen nıetpen Sizdiń aldyńyzǵa bar shyndyqty, aqıqatty jaıyp salýǵa bel býdym. Kókeıdegi bar oıymdy hal-qadirimshe jetkize aldym dep oılaımyn. Qazaqstan bilimine eńbek sińirgen sol azamattarǵa qamqorlyq jasalyp, olardyń elde qalyp ustazdyq eńbegin ary qaraı jemisti jalǵastyrýyna múmkindik jasalsa eken.

 Zor qurmetpen, Sáýle Meshitbaıqyzy

 QR Eńbek sińirgen qaıratkeri,

 Qazaqstan Jýrnalıser odaǵynyń múshesi