QR BǴM basshylyqqa Erlan Saǵadıevtiń kelgenine bir jarym jyl ýaqyt boldy. Sol ýaqyt aralyǵynda bilim jáne ǵylym salasyna qatysty birshama daýly máseleler týyndap, birneshe ret halyq synyna ilikti.
QR BǴM basshylyǵyna kelmes buryn birshama laýazymdy qyzmetterdi atqaryp, 2016 jyldyń 3 aqpanynda QR Prezıdentiniń Jarlyǵymen QR Bilim jáne ǵylym mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Erlan Saǵadıev BǴM basshylyǵyna kelgen sátten bilim salasynda halyq kútpegen jańalyqtar kóptep shyǵa bastady. Olardyń kópshiligimen halyq kelispeı, tipti, keıbir zıaly qaýym ókilderi de qarsylyq bildirgen bolatyn.
Atap aıtar bolsaq, eń aldymen eldiń ashýyna tıip, halyq «kereksiz zań» dep tanyǵan «úshtildilik máselesi». Mınıstr Erlan Saǵadıev jańa laýazymyna taǵaıyndala salysymen shýly bastamalarmen daýǵa qalyp, ózekti taqyryptardy qamtyǵan suraqtarǵa eldiń aldynda jaýap bergen edi.
Ol 2016 jyldyń aqpanynda «1 qyrkúıekten bastap Qazaqstan jańa bilim berý júıesine kóshedi» dep aıtqan. Jańa bilim berý júıesiniń basty jańalyǵy – úshtildilik máselesi. Iaǵnı, birinshi synyptan bastap mektep oqýshylary qazaq, orys, aǵylshyn tilderin qatar meńgerýi tıis boldy. Sonymen qatar, mektepte birneshe pánder aǵylshyn tilinde ótedi degen sheshim qabyldanǵan. Alaıda, bul júıeni engizý úshin 4 jyl qajet ekendigin aıtyp, eń aldymen joǵarǵy synyptarda pánderdi aǵylshynsha ótý josparyn tájirıbeden ótkizbek. Mınıstrliktiń sheshimi boıynsha, 9-11 synyp oqýshylaryna birneshe sabaqtar, kópshiligi jaratylystaný baǵytyndaǵy sabaqtar aǵylshyn tilinde júrgizilmek eken.
Birshama ata-analar bul bastamaǵa qarsylyq bildirgenimen, sheshim qabyldanyp, Qazaqstandaǵy 7,5 myń mekteptiń barlyǵyna da enetindigi aıtyldy. Erlan Saǵadıev bul bastamaǵa halyqtyń daıyn ekendigin senimdi túrde atap ótken.
Alaıda bul bastamaǵa mektep oqýshylary daıyn ba? Sonymen qatar, joǵarǵy synyptarǵa kúrdeli pánderdi aǵylshyn tilinde ótkize alatyn muǵalimder bar ma? Bul máseleniń túıinin sheshýge 4 jyl jetkilikti me? Osy syndy suraqtar qazirgi tańda kópshiliktiń alańdaýshylyǵyn týdyryp, áli kúnge deıin oń sheshimi tabylǵan joq.
Kelesi daýly máselelerdiń biri – «Qazaq ádebıeti» men «Qazaq tarıhy» mamandyqtarynyń joǵary oqý oryndarynan alynyp tastalady jáne «Serpin» baǵdarlamasy toqtatyldy degen jańalyq edi. Áleýmettik jelilerde QR BǴM-nyń mamandyqtar klasıfıkatoryndaǵy «Qazaq tili», «Qazaq ádebıeti», «Qazaq tarıhy», «Lıngvısıka» jáne «Shyǵystaný» sekildi birqatar mamandyqtardy alyp tastady degen aqparat tarap, eldi dúrliktirgen bolatyn. Alaıda, vedomstvonyń resmı paraqshasynda bul aqparatty teriske shyǵaryp, jalǵan dep tanydy.
Atalmysh máselege qatysty QR Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev vıdeoúndeý joldap, anyq-qanyǵyn ózi túsindirip bergen. Sonymen qatar, bilim jáne ǵylym mınıstri pedegogtar, ata-analar men oqýshylardy tek senimdi derek kózderinen taralatyn aqparattarǵa júginýge keńes berdi.
Mınıstrdiń aıtýynsha, mamandyqtar klasıfıkatorynda eshqandaı da ózgerister bolmaǵan jáne de «Serpin» baǵdarlamasynyń toqtatylǵandyǵy jalǵan aqparat bolyp shyqty. Degenmen, jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy degen taǵy bar...
Kelesi bir toqtala ketetin másele – birshama jyldardan beri aıtylyp kele jatqan, áli kúnge deıin kúrmeýi sheshilmegen qazaq álipbıi máselesi. Elbasynyń «2025 jylǵa deıin tolyǵymen latyn álipbıine kóshýimiz qajet» degen bastamasy – bıylǵy jyldyń basty ári mańyzdy jańalyqtarynyń biri boldy.
Alaıda Erlan Saǵadıevtiń baspasóz qyzmetimen kezdesýleriniń birinde bul jobany iske asyrýǵa asyǵystyq tanytpaıtyndyǵy baıqaldy. Sebep nede? Óıtkeni, bir jyl boıy latyn álipbıiniń túrli nusqasy jasalyp, tek jyldyń sońynda ǵana naqty qarip bekitilmek eken.
Bálkim, asyǵystyq tanytpaı, ár qadamdy aqyryndap ári aıańdap basqan durys ta shyǵar. Alaıda osy ýaqytqa deıin latyn álipbıiniń birneshe nusqasy jasalyp, kóptegen jobalary tanystyryldy. Kópshiligi bir-birine uqsas bolyp keledi.
Latyn álipbıine kóshý týraly bastamadan soń qoǵam ekige jarylyp, eki túrli pikir qalyptasty. Biri – latyn álipbıine kóshýdi qoldasa, basqasy kırıll qarpin qoldana berý kerek degen pikir aıtýda. Sonymen qatar, saıtymyzdyń betinde shyqqan «Latyn álipbıine kóshý úrdisi qalaı júrip jatyr?» atty maqalamyzda latyn álipbıiniń mınıstrlik janynan qurylǵan komısıa músheleri daıyndaǵan eki túrli nusqanyń – lıngvısıkalyq jáne ınternet jobasy – taldap, kórsetken bolatynbyz. Ol eki jobaǵa qatysty da túrli túsinik týyp, máselege birjaqty kózqaraspen qaraý múmkin bolmaı jatqandyǵy belgili.
Latyn álipbıine qatysty taǵy bir aıta ketetin jaıt – qoǵamnyń pikiri, qarapaıym halyqtyń kózqarasy men pozısıasy. Joǵaryda atalǵan máseleler sekildi halyqtyń pikiri men kózqarasy eleýsiz qalyp, túsinispeýshilikter týyndamaıdy degen úmittemiz...
Keıingi shyqqan daý-damaıy kóp, áli kúnge deıin basylmaı, ýshyǵyp turǵan másele – UBT máselesi. Bıyl UBT-nyń negizgi formaty ózgertilip, mektep bitirýshi túlekter mektepte bir ret emtıhan, keıinnen JOO-ǵa túsý úshin test tapsyrdy.
Aıta keter bolsaq, 2017 jylǵy UBT formaty 5 pán boıynsha 120 suraqtan turady, 3 pán mindetti bolsa, 2 pán talapkerdiń joǵary oqý ornyna tapsyratyn mamandyǵyna baılanysty bekitilgen.
UBT formaty men ondaǵy tapsyrmalarǵa qatysty ata-analar men oqýshylar eki túrli kózqarasta bolyp, túrlishe pikir bildirdi. Kópshiligi UBT-nyń eski formatyn qaldyrǵan jón edi dese, onyń jańa formatyn da qoldap, sol arqyly ádil bolady dep pikir aıtyp jatty.
UBT-men qatar kóterilgen «Altyn belgi» máselesin de aıta ketken jón sekildi. Ádette, jyl saıyn UBT nátıjesi arqyly ózderiniń «Altyn belgilerin» qorǵap shyqqan túlekter alǵashqylardyń biri bolyp grant ıegerleri atanatyn, alaıda, bıylǵy shyqqan jańa zań boıynsha «Altyn belgi» ıegeri eshqandaı da múmkindikke ıe bola almaıdy eken. Demek, «Altyn belgini» túlekter endi kórimdik úshin ǵana alatyn bolady...
UBT-men ilese ýshyqqan másele – MEMLEKETTİK GRANT ıegerleriniń tizimi boldy. Shyndyǵynda, onyń shýy áli kúnge deıin basylmaı keledi. Esterińizge sala ketsek, 10 tamyz kúni memlekettik grant ıegerleriniń tizimi jarıa bolǵan edi. Joǵaryda aıtqandaı, mektepte ózderiniń «Altyn belgilerin» qorǵaǵan túlekter eshbir quzyretke ıe bola almaıdy degen, alaıda 10 tamyz kúni shyqqan nátıjede jaǵdaı múldem ózgeshe bolyp, eldiń arasynda kóptegen túsinispeýshilikter týǵyzdy. Bir mamandyqqa 100-den asa bal jınaǵan bala túse almaı qalǵan bolsa, 70-ten tómen jınaǵan bala «Altyn belgi» ıegeri bolǵany úshin memlekettik grant ıegeri atanypty. Rasymen de, muny ádiletti dep aıta almaımyz. «UBT-dan 70-ten tómen jınaǵan túlek qalaısha «Altyn belgisin» qorǵap, emtıhan tapsyrdy?» degen suraq týyndaıdy.
Ata-analardyń narazylyǵyn týdyrǵan bul másele memleket deńgeıinde kóterilip, BǴM aldyna aryz aıta barǵan ata-analardyń shaǵymyna mınıstrlik qulaq túrgen bolatyn. Nátıjesinde memlekettik grant ıegerleriniń tizimi qaıta qaralyp, 14 tamyzda jańa tizim jasalyp shyqty.
«Egemen Qazaqstan» gazetinde jarıa bolǵan tizimde 10 tamyzdaǵy nátıje boıynsha grant ıegeri óziniń memlekettik grantyn saqtap qalady dep aıtylǵan. Belgili bolǵandaı, tizim qaıta qaralǵannan soń mınıstrlik memlekettik grant sanyn 4%-ǵa kóbeıtken.
Alaıda jańa shyqqan tizimge de ata-analar men túlekterdiń kóńili tolǵan joq. Biriniń «Altyn belgi» quqyǵyn alyp tastaǵan bolsa, endi bireýlerdiń alǵashynda grantqa túsken Joǵary oqý ornyn keıinnen basqa Joǵary oqý ornyna aýystyryp jibergen tustary taǵy bar. Halyqty eki tolǵandyryp, eki ret taqymyn qysýǵa májbúr etken mınıstrliktiń bul isine el túsinbeı dal boldy.
Eldiń biraz narazylyǵyn týdyryp, birshama keleńsizdikterge jol bergen QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bir júıeni qalyptastyryp, máselelerdiń oń sheshimin tabady dep úmittenemiz... Qashanǵa deıin qyryq daýdyń qyspaǵynda, myń máseleniń arasynda otyra bermek eken?
Nazerke Labıhan
