Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginde 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan Kóshi-qon saıasaty tujyrymdamasy ázirlenip jatyr, dep habarlaıdy Qamshy.kz.
Mınıstrlik, memlekettik ortaq múdde men kóshi-qon úderisteriniń álemdik damý úderisterin saqtaı otyryp, aldaǵy bes jyl kólemindegi strategıalyq maqsattar men mindetterdi jáne negizgi kózqarastardy aıqyndaıtyn 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan Kóshi-qon saıasaty tujyrymdamasyn ázirleýde.
Qujatta basty mejeler retinde ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy jáne eldiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý aıasynda halyqty úılestirilgen teń sıpatta qonystandyrý men jumys kúshin tıimdi ornalastyrýǵa qol jetkizý kózdelýde.
Alǵa qoıylǵan murat údesinen shyǵýda birqatar túıtkilderdi tarqatý boljanýda:
1) sheteldik jumys kúshin irikteý men qoldanýdyń saralanǵan tetikterin túzý;
2) ishki kóshi-qondy damytý men halyqtyń utymdy oryn aýystyrýyn qoldaý;
3) shetelde turatyn etnıkalyq qazaqtardyń Qazaqstan Respýblıkasyna qonys aýdarýyna jaǵdaı jasaý men kóshti yntalandyrý, olardyń beıimdelip, yqpaldasyp ketýine septesý;
4) zańsyz kóshi-qonǵa qarsy turý.
QAZAQSTAN RESPÝBLIKASY KÓSHİ-QON SAIASATYNYŃ 2017-2021 JYLDARǴA ARNALǴAN TUJYRYMDAMASY
MAZMUNY
- Kirispe
- Aǵymdaǵy jaǵdaıdy taldaý
- Kóshi-qon prosesterin retteýdiń halyqaralyq tájirıbesi
- Qazaqstan Respýblıkasy kóshi-qon saıasatynyń maqsaty, mindetteri jáne negizgi tásilderi
- Tujyrymdamany iske asyrý kezeńderi. Kútiletin nátıjeler
- Tujyrymdamany iske asyrý boljanatyn normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń tizbesi
- KİRİSPE
Táýelsizdikke ıe bolǵan sátten bastap Qazaqstan álemdik qaýymdastyqtyń jahandanýy úrdisterine saı keletin jáne kóshi-qon aǵynyn ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý múddeleri, demografıalyq jaǵdaıdy jaqsartý jáne eldiń turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jolynda paıdalanýǵa baǵyttalǵan ózindik kóshi-qon saıasatyn júzege asyra bastady.
Táýelsizdik jyldary kóshi-qon aǵyny qoǵamdaǵy ózgeristerdiń strategıalyq baǵyttaryna jáne arnaıy ázirlengen baǵdarlamalyq qujattarǵa, atap aıtqanda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2007 jylǵy 28 tamyzdaǵy № 399 Jarlyǵymen jáne Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2000 jylǵy 5 qyrkúıektegi № 1346 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasy kóshi-qon saıasatynyń tujyrymdamalaryna sáıkes iske asyrylyp keldi.
Óz kezeginde, halyqtyń kóshi-qony salasyndaǵy qazirgi tańda oryn alyp otyrǵan jáne kútiletin syrtqy jáne ishki syn-qaterlerdi, sonyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń geosaıası jaǵdaıyn, biliktiligi tómen eńbek resýrstarynyń moldyǵyn, bilikti kadrlardyń tapshylyǵy men olardyń syrt elderge jappaı ketýin eskere otyryp, osy Tujyrymdama aıasynda kóshi-qon saıasatynyń tujyrymdamalyq negizderin jańartý qajettiligi týyndap otyr.
Osy Tujyrymdama Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyna, halyqaralyq quqyq pen Qazaqstan Respýblıkasynyń kóshi-qon salasyndaǵy halyqaralyq mindettemelerge, 2015 jylǵy qyrkúıekte Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń qararymen qabyldanǵan 2030 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan turaqty damý maqsattaryna, «Qazaqstan-2050» Strategıasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Joldaýyna sáıkes ázirlengen.
Tujyrymdama Qazaqstan Respýblıkasynyń kóshi-qon saıasatynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne demografıalyq damýy perspektıvalarymen, syrtqy saıasatymen, Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq (budan ári - EEO) sheńberindegi ıntegrasıalyq prosesterimen jáne jahandanýdyń jalpy álemdik úrdisterimen ózara baılanystyrylǵan strategıalyq maqsattaryn, mindetterin jáne baǵyttaryn belgileıdi.
- AǴYMDAǴY JAǴDAIDY TALDAÝ
Qazaqstan Respýblıkasy sheteldik qyzmetkerlerdi tartýda ýaqytsha kóshi-qon strategıasyn, al Qazaqstan Respýblıkasyna kóship keletin etnıkalyq repatrıanttarǵa qatysty turaqty uzaq merzimdi kóshi-qon strategıasyn ustanýda.
Sonymen qatar, Qazaqstannyń dúnıejúzilik otyz damyǵan memlekettiń qataryna enýi jolynda qoıylǵan maqsattary, sondaı-aq oryn alyp otyrǵan jáne kútiletin ishki jáne syrtqy syn-qaterler kóshi-qon saıasatynyń tujyrymdamalyq negizderin keńeıtýdi talap etedi.
İshki syn-qaterler:
- biliktiligi tómen jumys kúshiniń moldyǵy jáne biliminiń deńgeıi joǵary emes ekonomıkanyń jeke sektorlaryndaǵy bilikti kadrlardyń tapshylyǵy. Olar shekteýli ınovasıalyq áleýettiń sebepteriniń biri bolyp tabylady;
- qalalar men jeke aýmaqtarda halyqtyń kóp ornalasýy. Búginde ońtústik óńirlerdegi týý deńgeıi joǵarǵy, halyq kóp qonystanǵan óńirlerde jumys kúshiniń artýy jáne etnıkalyq mıgranttardyń ornalasýy áleýmettik shıelenistiń oshaǵyna aınalýda;
- shekaralas aýmaqtardyń bosap qalýy jáne soltústik aýmaqtarda halyq sanynyń, ásirese eńbekke qabiletti azamattar sanynyń qysqarýy olardyń ekonomıkalyq ósimin qamtamasyz etýdegi qıynshylyqtarǵa ákep soǵady jáne jalpy eldiń ulttyq qaýipsizdigine áser etedi;
- bilimge, balalar men qarttardyń densaýlyǵyna jumsalatyn shyǵyndardyń mol bolýy memlekettik búdjetke túsetin júkti arttyra túsiredi.
Syrtqy syn-qaterlerge mynalar:
- Ortalyq Azıa, Qytaı Halyq Respýblıkasy jáne Túrik Respýblıkasynan aǵylyp kelýi kútiletin biliktiligi tómen mıgranttar sanynyń ósý qaýipi;
- bilikti kadrlardyń jáne daryndy kadrlardyń syrt elderge jappaı ketý qaýipi. Bul rette, jaqyn keleshekte negizgi resıpıent Reseı Federasıasy bolmaq. Qazirgi ýaqytta Reseı Federasıasynda kóshi-qon saıasatyn uzaq merzimdi turaqty kóshi-qonǵa baǵdarlaý jáne kadrlardyń biliktiligin arttyrýdyń qoǵamdyq baǵdarlamasyn iske asyrý máseleleri qaralýda.
- ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etetin jańa bastamalardyń bolmaýy saldarynan syrtqy ınvestısıalar kóleminiń tómendeýi.
Atalǵan syn-qaterler tómendegi strategıany súıemeldeıtin jańa kóshi-qon saıasatyn qalyptastyrýdy talap etedi:
1) ekonomıkanyń jekelegen sektorlaryna nemese naqty basymdyqty jobalarǵa sheteldik qyzmetkerlerdi tartýǵa arnalǵan ýaqytsha kóshi-qon. Ol el ekonomıkasynyń bazalyq salalarynda ekomıkalyq tıimdilikti tez qamtamasyz etýge baǵyttalady;
2) jańa ınovasıalardy engizýge, iskerlikti joǵarylatýǵa jáne adamı kapıtaldy damytýǵa baǵyttalǵan uzaq merzimdi jobalarǵa bilikti sheteldik qyzmetkerlerdi tartýǵa arnalǵan uzaq merzimdi kóshi-qon. Ol ekonomıkanyń múldem jańa salalarynyń, óndiris túrleriniń, ónimderdiń paıda bolýyna jaǵdaı jasaı otyryp, ekonomıkanyń álemdik arenadaǵy básekege qabilettiligin qamtamasyz etýge baǵyttalady.
3) biliktilikti arttyrýdyń jalpyulttyq baǵdarlamasyn iske asyrý. Ol eńbek naryǵyn kezeń-kezeńmen ulttyq kadrlarmen tolyqtyrýdy jáne ekonomıkanyń bilikti kadrlarǵa degen suranysyn qamtamasyz etýi úshin kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaýdy kózdeıtin bolady.
Strategıanyń barlyq úsh baǵyty bir-birine táýeldi bolyp keledi jáne kóshi-qon saıasatynyń júıeliligin qamtamasyz ete otyryp, qatar iske asyrylatyn bolady.
Kórsetilgen strategıalar syrtqy, ishki kóshi-qondy retteýdiń mazmundyq negizin quraıtyn bolady.
Qazirgi ýaqytta elimizdiń geografıalyq turǵydan qolaıly ornalasýy men áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵy Qazaqstandy tranzıtti kóshi-qon torabyna aınaldyrdy.
Máselen, sońǵy 5 jyldyń ózinde elimizge shamamen 6,1 mln. sheteldik azamat kelgen. Olardyń kóbisi (5,3 mln. adam) jeke sharýasymen jáne shamamen 300 myńǵa jýyq adam qyzmet babymen kelgen.
Syrtqy kóshi-qonǵa keler bolsaq, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary kóshi-qon saldosy teris boldy. 1991 jáne 2003 jyldar aralyǵynda halyqtyń elden jylystaýy orta eseppen jyl saıyn 225,5 myń adamdy qurady. 2004 jyldan bastap 2011 jylǵa deıin kóshi-qon saldosy turaqty oń boldy (ósim 11,7 myń adam jyl saıyn). Eńbek kóshi-qony arta tústi.
Sońǵy besjyldyqta kóshi-qon saldosy qaıtadan teris aımaqqa ótti.
Etnıkalyq kóshi-qon nátıjeleri ónege tutarlyq. 1991 jyldan bastap kelgen etnıkalyq repatrıanttar sany 1 mln. adamnan asty. Kóship kelgen oralmandardyń demografıalyq úlesi nátıjesinde táýelsizdik jyldary kóshi-qonnyń teris saldosynyń deńgeıin 28% tómendetilýine qol jetkizildi.
İshki kóshi-qon stıhıalyq túrde damydy. Onyń belsendi túrde basqarylýy 2009 jyldan bastaldy.
Búgingi kúnge elimizde kelesideı kóshi-qon saıasaty qalyptasyp otyr.
Birinshi. Syrtqy kóshi-qon prosesin basqarý salasynda.
Bul segmentte eńbek kóshi-qonyn retteý erekshe orynda. Qazaqstanda búginde sheteldik jumys kúshin tartýdyń keshendi júıesi jumys isteıdi. Bilikti sheteldik jumys kúshin jáne eńbekshi ımıgranttardy kvotalaý júıesi, jumys ruqsattaryn berýdiń kóp satyly júıesi qoldanylady. Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq (budan ári – EAEO) sheńberinde eńbek resýrstarynyń múshe memleketterdiń aýmaqtary boıynsha erkin rejımi jumys isteıdi.
Bul elimizdiń ınfraqurylymdyq jáne ónerkásiptik jobalaryn damytý úshin qajetti bilikti sheteldik jumys kúshiniń jetkilikti sanyn tartýǵa múmkindik berdi. Sońǵy 5 jylda jyl saıyn jumys ruqsaty boıynsha bilikti sheteldikterdiń sanynyń 2012 jylǵy 24 myńnan 2017 jyldyń basyna 36,8 myń adamǵa artqany baıqalýda.
Jeke tulǵalardyń sharýashylyǵyndaǵy jumysqa biliktiligi tómen eńbek mıgrattary tartylady. Jumys kúshiniń biliktige jatpaıtyn bóliginiń ornyn toltyrý úshin qazirgi ýaqytta elge eńbekshi ımıgranttar tartylýda. Olar ishki ister organdary beretin ruqsattar boıynsha tartylady. Praktıka kórsetip otyrǵandaı, mundaı tártiptiń engizilýi arqasynda jumyspen beıresmı túrde qamtylý deńgeıi tómendeýde. 2017 jyldyń tek 6 aıynyń ishinde 147 myń eńbek ımıgranttary tirkeldi.
Qazaqstanda turaqty negizde elimizge bilikti sheteldik mamandardy tartý jaǵdaılaryn odan ári jaqsartý baǵytynda júıeli sharalar ázirleneýde. Máselen, 2015 jylǵy mamyrda bekitilgen, 2015-2016 jyldary qolaıly kóshi-qon rejımin qurý kózdeletin «Ult jospary – 100 naqty qadam» baǵdarlamasyna sáıkes:
- jumys berýshi úshin jumys ruqsattaryn berý rásimderin jeńildetý sharalary qabyldandy;
- sheteldik jumyskerlerdiń korporasıalar ishinde basqa jumysqa aýystyrylýy Qazaqstan Respýblıkasy Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirgen kezde ózine alǵan mindettemelerge sáıkes keltirildi;
- sheteldik mamandardy olardyń jumysqa ózdigimen jumysqa ornalasyp tartylýdyń jańa júıesi ázirlendi. 2017 jyldan bastap Qazaqstanǵa jumys izdeý úshin óz betinshe keletin sheteldikterge atalǵan joǵary bilimi men biliktilik deńgeıin rastaıtyn anyqtamalar beriledi, izdenýshiler olar boıynsha respýblıka aýmaǵynda kedergisiz jumys isteı alady. Atalǵan baǵyttaǵy jumys jalǵasýda.
Qolaıly ınvestısıalyq klımat jasaý maqsatynda sheteldik azamattarǵa qatysty qoldanylatyn vızalyq rejımdi yryqtandyrý sharalary jalǵasýda. Ekonomıkasy damyǵan 48 eldiń azamattary úshin 1 aıǵa birmerzimdik vıza berý prosedýrasy jeńildetildi.
Búgingi kúni, Qazaqstan Respýblıkasymen 20 elmen vızasyz rejım týraly ekijaqty kelisimge qol qoıyldy.
2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap arasynda Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý Uıymy jáne Eýropalyq Keńes músheleri, sondaı-aq Birikken Arab Ámirligi, Malaızıa, Sıngapýr jáne Monako Knázdigi bar 45 memlekettiń azamattary Qazaqstan Respýblıkasyna kirgen kúnnen bastap 30 kúnge deıin Qazaqstanǵa vızasyz kirý quqyǵyna ıe boldy.
Álemde qalyptasyp otyrǵan halyqaralyq saıası jaǵdaıdy eskere otyryp, eriksiz mıgrant-bosqyndardy qabyldaý men beıimdeý máselesi ózekti bolǵaly tur.
Qazaqstan Respýblıkasy 1998 jyldyń jeltoqsanynda 1951 jylǵy bosqyn mártebesi týraly Konvesıaǵa jáne onyń 1967 jylǵy Hattamasyna resmı túrde qosylyp, halyqaralyq qaýymdastyq aldynda bosqyndarǵa qatysty jekelegen mindetterdi ózine aldy. Birinshi kezekte, bul jer aýdartpaý, prosedýraǵa qol jetimdilik, aqparattandyrý, sheshimdi qaıta qaraý múmkindigi jáne istiń qaralý merzimine tirkeý men apelásıaǵa berý qaǵıdattary.
2017 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynda bosqyn bolyp tanylǵandardyń sany 628 adamdy quraıdy, olardyń 599 – Aýǵanystan azamaty.
Degenmen, eńbek kóshi-qony prosesterin basqarýda birqatar problemalar saqtalýda, sonyń ishinde:
- Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek kóshi-qonyn tartý júıesi kóshi-qon aǵynynyń ózge de baǵyttarymen ushtaspaǵan.
Qazirgi ýaqytta ishki kóshi-qon da (jumys qoly kóp óńirlerden eńbek resýrstaryna qajettilik joǵary óńirlerge qonystaný bóliginde), syrtqy eńbek kóshi-qony da zań júzinde óńirlik eńbek naryǵyn damytýǵa, olardy jetkilikti dárejede jumys kúshimen (jergilikti jáne sheteldik) qamtamasyz etýge baǵdarlanǵan. Alaıda, is júzinde kóshi-qon saıasatynda júıelilik joq jáne ár kóshi-qon saıasatynyń ár baǵyty bir-birimen baılanyssyz ońasha jumys isteıdi. Bul sheteldik jumys kúshi men jergilikti eńbek resýrstarynyń teńgerimsiz paıdalanylýyna ákep soǵyp, ulttyq eńbek naryǵynyń teńgerimsizdigine áser etedi.
- Óńirlik eńbek naryqtarynda bilikti sheteldik jumys kúshine suranysty aıqyndaýdyń tetigi joq.
Qazirgi ýaqytta óńirlerdiń sheteldik jumys kúshine degen suranysy kvota belgileý rásimimen aıqyndalady. Kóp jaǵdaıda óńirlik kvota respýblıkanyń strategıalyq baǵdarlamalyq qujattarynda kózdelgen óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý josparlaryn oryndaýǵa baǵdarlanbaıdy.
- Eńbekshi mıgranttardyń qozǵalysyn esepke alý jáne ony qoldanýdyń tıimdiligin aıqyndaý júıesi jetildirilmegen.
Qazirgi ýaqytta sheteldik jumys kúshiniń, onyń ishinde EAEO elderinen keletinderdiń (biliktiligi jáne biliktiligi joq) barlyq aǵyndaryn statısıkalyq esepke alý ádisnamasy joq.
- Túrli qyzmet salalarynan bilikti jumysshy kadrlardyń jylystaýy oryn alýda jáne daryndy azamattardy elde ustap qalýdyń tetigi joq.
Sońǵy úsh jylda Qazaqstannan turaqty turý maqsatymen 93,9 myń adam kóship ketti, onyń 41,6%-yn jasy 15 pen 34 aralyǵyndaǵy jas adamdar quraıdy. Reseı Federasıasyna – 79,8 adam, onyń ishinde shekara mańyndaǵy óńirlerden kóship ketý asa kóp.
- Zańsyz eńbek mıgrasıasy saqtalýda.
Sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha zańsyz eńbek kóshi-qony zańdy eńbek mıgranttardyń sanynan birneshe márte asady. Negizinen bul Ózbekistan men Tájikstan Respýblıkasynyń azamattary.
Ádette, zańsyz eńbek mıgranttaryna qatysty Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek zańnamasynyń normalary qoldanylmaıdy. Olar eńbek shartynsyz eńbek etip, tómen mólsherdegi jalaqy alady. Bul bolsa, Qazaqstannyń eńbek naryǵynda adal emes básekelestikti týǵyzyp, áleýmettik shıelenistiń týyndaýyna áser etedi.
Iaǵnı, syrtqy eńbek kóshi-qony salasynda oń úrdistermen qatar, sheshýdi talap etetin eleýli problemalar da oryn alýda.
Ekinshi. Tarıhı otanyna etnıkalyq qazaqtardyń qaıtýy.
Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdik jyldary etnıkalyq qazaqtardyń (budan ári – etnıkalyq repatrıant) erikti túrde elge oralýyn yntalandyrý saıasatyn júrgizýde.
Ózbekstan (61,6%), Qytaı (12,1%), Mońǵolıa (11,7%), Túrkmenstan Respýblıkalary (7,1%) etnıkalyq qazaqtardyń ketken negizgi elderi bolyp tabylady.
Etnıkalyq qazaqtardyń shyqqan elderin eskere otyryp, olardyń kópshiligi Ońtústik Qazaqstan (21,6%), Almaty – (16,8%), Mańǵystaý – (13%), Jambyl – (9,3%) oblystarynda qonystandy.
Etnıkalyq repatrıanttardyń basym bóliginiń bilim deńgeıi boıynsha jalpy orta bilimi (61,1%) jáne arnaıy orta bilimi (20,5%) bar.
Etnıkalyq repatrıanttyń 43,7% (439 430 adam) kelgen ýaqyty etnıkalyq repatrıanttardyń qonystanýynyń neǵurlym joǵary belsendiligi 2004 jyldan 2008 jylǵa deıingi kezeńge tuspa-tus keledi. Bul atalǵan kezeń áleýmettik qoldaýdyń neǵurlym qolaıly sharalarynyń kórsetilýimen baılanysty (memleket esebinen turǵyn úı, kóshýge sýbsıdıa jáne t.b. qarajat bólý).
Sonymen qosa, osy kezde etnıkalyq repatrıanttardy memlekettik qoldaý sharalaryn taldaý olardy kórsetýde júıeliliktiń joqtyǵyn jáne paıdalanylatyn quqyqtyq tetikterdi jetkilikti túrde kelisilmegenin kórsetedi.
Qazirgi ýaqytta etnıkalyq kóshi-qonnyń aǵymdaǵy jaǵdaıy mynalarmen:
1) el óńirleriniń eńbek resýrstaryna qajettiligin esepke almaı, olarda etnıkalyq repatrıanttardyń birkelki qonystanbaýy. Oralmandardyń qolaıly tabıǵı klımattyq jaǵdaılary bar halqy tyǵyz mekenderge jappaı qonys tebýi nemese áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń joǵary deńgeıimen salystyrmaly túrde tıisti aýmaqtaǵy áleýmettik shıeleniske yqpal etetin faktor bolyp tabylady;
2) etnıkalyq repatrıanttardyń áleýmettik-mádenı erekshelikterdi jáne tildik kedergilerdiń sebebinen, qazaqstandyq qoǵamǵa áleýmettik-mádenı yqpaldasýynyń tómen bolýymen;
3) jumysqa ornalastyrý men beıimdeý problemalarymen;
4) sheteldegi qazaq dıasporasy ókilderiniń arasynda aqparattyq-túsindirý jumysynyń jetkiliksizdigimen sıpattalady.
Osy jáne basqa da problemalar etnıkalyq kóshi-qonnyń memlekettik rettelýin odan ári jetildirýdi qajet etedi.
Úshinshi. İshki kóshi-qon prosesteriniń rettelýi.
Qazaqstan Respýblıkasynda el ishindegi halyqtyń kóshi-qondyq belsendiligi jyl ótken saıyn qarqyn alyp keledi. Respýblıkada sońǵy 5 jylda ishki mıgranttardyń sany 337,8 myń adamnan (2012) 2016 jyly 610,7 myń adamǵa deıin artyp, onyń ishinde, óńiraralyq kóshi-qonda (bir óńirden basqa óńirge) – 294,0 myń adam; óńirlik kóshi-qonda (bir óńir ishinde) – 316,7 myń adam qatysqany baıqalady.
Kóshi-qon týraly sheshim qabyldaýǵa áser etetin negizgi faktor ekonomıkalyq bolyp tabylady. Adamdar joǵary jalaqy men ómirdiń jaqsyraq jaǵdaılaryn jáne t.b. izdeýmen kóship-qonady.
Halyqtyń kóship ketýiniń eń kóp úlesinde eldiń ońtústik óńirleri oryn alady. Halyq kelýiniń negizgi óńirleri Almaty, Astana qalalary, Almaty, Mańǵystaý jáne Qaraǵandy oblystary bolyp tabylady.
İshki kóshi-qondaǵy basym nysan aýyldyq óńirlerden qalalarǵa qonys aýdarý bolyp otyr. Bir jaǵynan bul eldiń ýrbandalý prosesine yqpal etedi. Basqa jaǵynan qalalarǵa stıhıalyq kóship qoný jaǵymsyz áserlermen tolyǵýda. Kóship kelgen aýyldyq turǵyndardyń biliktiligi kóp jaǵdaıda óte tómen jáne jumyssyzdyq pen zańsyz jumyspen qamtylýǵa alyp keletin eńbek naryǵynyń talaptaryna sáıkes kelmeıdi. Qalalar men qalashyqtardyń júıesiz ósýi ekologıalyq, kóliktik, baspana jáne áleýmettik problemalardyń asqynýyna alyp keledi.
Strategıalyq jáne baǵdarlamalyq bastamalar sheńberinde el azamattaryn qonys aýdarýǵa yntalandyrýǵa jáne ony retteýge baǵyttalǵan sharalar qoldanyldy, alaıda mundaı qonys aýdarý únemi tar sheńberli sıpatta boldy.
Máselen, «Dıplommen aýylǵa!» jobasynyń sheńberinde 2009 jyldan beri aýyldyq eldi mekenderge jumys isteý jáne turý úshin kelgen bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, mádenıet jáne sport, agroónerkásip kesheni mamandaryna áleýmettik qoldaý sharalary kózdeldi.
Mundaı mamandar úshin:
- 70 AEK mólsherinde birjolǵy kóterme járdemaqy tóleý;
- turǵyn úı alýǵa jáne salýǵa 0,01% syıaqy mólsherlemesimen merzimi 15 jylǵa 1, 500 AEK mólsherinde búdjettik kredıt berý;
- ornalasqan aýyldyq eldi mekenderde áleýmettik sala mekemeleri mamandarynyń laýazymdyq jalaqysyn (tarıftik mólsherlemesin) keminde 25%-ǵa arttyrý qarastyryldy.
Sondaı-aq, «Máńgilik el jastary – ındýstrıaǵa» atty áleýmettik joba sheńberinde «Serpin – 2050» bilim berý baǵdarlamasy bastaý aldy. 2014 jyldan 2016 jyldary aralyǵynda respýblıkamyzdyń 8 oblysynda 22 joǵarǵy oqý ornynda jáne 54 kolejde 11 myń stýdent elimizdiń 5 óńirinen kelip bilim aldy.
2015 jyly «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna túzetýlermen alǵash ret azamattardyń qonys aýdarýyn retteýdiń birtutas júıesi bekitildi. Halyqtyń qonystanýyndaǵy dısproporsıany túzetý maqsatynda halyqtyń eńbek kúshi az óńirlerden eńbek naryǵynyń damý áleýeti joǵary óńirlerge erikti túrde qonys aýdarýyn ekonomıkalyq yntalandyrý kózdeledi.
Úkimet qonystandyrýdyń naqty óńirlerin aıqyndap (Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, jáne Soltústik Qazaqstan oblystary) qonys aýdarýshylardy qabyldaýdyń óńirlik kvotasyn belgiledi. Ol jumyspen qamtýǵa járdemdesý sharalaryn joǵaryda kórsetilgen óńirlerge turaqty turý úshin keletin memlekettik qoldaý jáne qamtamasyz etetin qonys aýdarýshylar otbasylarynyń shekti sanyn aıqyndaıdy.
2014-2015 jyldary ishki kóship-qonýshylardy esespke alýdy jaqsartý, tirkeý rásimderin jeńildetý men jetildirý boıynsha sharalar qabyldandy.
Halyqtyń utqyrlyǵynyń artýymen qatar (kóp jaǵdaıda stıhıalyq sıpattaǵy) birqatar keri úrdister oryn aldy:
1) demografıalyq teńsizdik paıda boldy jáne ol kúsheıýde. Qazirgi ýaqytta eldiń soltústik óńirlerinde (Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Qostanaı oblystary) halyq sany (barlyǵy shamamen 2,2 mln. adam) jáne ornalasý tyǵyzdylyǵy 6,8 mln. adam turatyn ońtústik óńirlermen salystyrǵanda edáýir az (Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda, Almaty oblystary).
Boljamdy derekter boıynsha 2050 jylǵa qaraı soltústik óńirlerdiń halqy 0,9 mln. adamǵa qysqarýy, al ońtústik óńirlerdegi halyqtyń 5,2 mln. adamǵa artýy múmkin. Ońtústik óńirlerde halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy is júzinde soltústik óńirlerdiń tıisti kórsetkishinen 4 ese asatyn bolady.
Budan basqa, soltústik óńirlerde egde jastaǵy azamattardyń úles salmaǵynyń joǵary ekendigi baıqalady. Qartaıý ındeksi Soltústik Qazaqstanda – 53,1, Qostanaı – 51,1 jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda – 46,2 joǵary, al ońtústikte kerisinshe egde jastaǵy adamdardyń sany kóp emes (Ońtústik Qazaqstan oblysynda – 12,1, Qyzylorda oblysynda – 14,9).
2) ekonomıkalyq teńsizdik baıqalady. Qazirgi ýaqytta ońtústik óńirlerde (Almaty qalasyn eseptemegende) halyqtyń 38%-y turady, sóıte tura olardyń jalpy óńirlik ónimdegi (JÓÓ) úlesi 17%-dy ǵana quraıdy. Soltústik óńirlerde (Astana qalasyn eseptemegende) 17% halyqqa JÓÓ-niń 13%-y keledi. Bul halyqtyń kóp shoǵyrlanǵan óńirlerindegi ozyq ekonomıkalyq ósimniń álemdik tájirıbesine qaıshy keledi.
3) ishki kóshi-qon aǵynynyń artýy halyq sanynyń kemýimen baılanysty aýyldardyń bos qalýymen, monoqalalardaǵy jáne shaǵyn qalalardaǵy jumyspen qamtylýydyń ónimdik problemalarynyń asqynýymen súıemeldenedi. Qıyn jaǵdaı Qazaqstan Respýblıkasynyń jekelegen shekaralas aımaqtarynda qalyptasyp otyr. Bar ınfraqurylymnyń jaı-kúıiniń nasharlaýy, qajet qyzmetterdiń qashyqtan alynýy ekonomıkalyq belsendiliktiń tómendeýine, halyqtyń eldiń shalǵaıyna ketýi men edáýir aýmaqtyń depopýlásıasynyń kúsheıýine alyp keledi.
4) álsiz basqarylatyn kóshi-qon prosesteri jekelegen jaǵdaılarda kóship-qonýshylar bóliginiń margınaldyǵy men krımınaldyǵymen kúsheıtedi, jergilikti eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettiliktiń asqynýyn týdyrady jáne turǵyn úı áleýmettik shıelenis oshaqtaryn týyndatady.
Belgili bir dárejede bul ishki kóshi-qondy basqarý júıesindegi kemshiliktirmen baılanysty:
1) ishki kóshi-qon aǵyndaryn óńirlik ekonomıkalyq ósý aımaqtaryna jiberýdiń memleket yntalandyratyn naqty júıesi qurylmaǵan.
2) Bul rette, kóptegen azamattar óziniń jeke menshik quqyǵynda turǵyn úıi bola tura tirkelmegendi jón kóredi. 2017 jylǵy qańtardan bastap adamdarǵa tirkelmegeni úshin jaýapkershilik engizilýi jaǵdaıdy birshama jaqsartty, alaıda ishki kóshi-qondy tolyqqandy esepke alý úshin bul da jetkiliksiz bolyp qaldy.
Aǵymdaǵy jaǵdaıdyń taldanýy jaǵymdy ózgeristermen qatar Qazaqstan Respýblıkasynyń Baǵdarlamalyq qujattaryn iske asyrý jolyndaǵy áleýmettik qaterlerdi kúsheıtip, kedergiler týdyratyn syrtqy jáne ishki kóshi-qonda da belgili bir problemalardyń bolýy týraly kýálandyrady.
Atalǵan problemalardy sheshýge halyqaralyq tájirıbeni zertteýge kómektesedi.
- KÓSHİ-QON PROSESTERİN RETTEÝDİŃ HALYQARALYQ TÁJİRIBESİ
Shet elderdiń damýyn taldaý álemde kóshi-qon prosesterin retteýdiń biryńǵaı ámbebap modeli joq ekenin kórsetedi. Árbir el qalyptasqan memlekettik basqarý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damý júıesin eskere otyryp, óz kóshi-qon saıasatyn qalyptastyrady.
Syrtqy eńbek kóshi-qony salasynda
Ulttyq eńbek resýrstarynyń damýy sheteldik jumys kúshin tartýǵa negiz bolatyn ekonomıkanyń jáne onyń jekelegen salalarynyń ósip kele jatqan qajettilikterinen jıi qalyp jatady.
Eńbek kóshi-qonyn basqarý deńgeıi ártúrli. Sonynmen, máselen, Fransıa, Germanıa jáne Ispanıada basqarýda bıliktiń jergilikti organdary mańyzdy ról atqarady, basqa elderde jalpyulttyq retteý basymdyq tanytady.
Eńbek naryǵyn monıtorıńileý men boljamdaý maqsatynda oǵan taldaý júrgizý úshin ókilettikter men fýnksıalardy naqty aıqyndaýmen myqty taldamalyq qurylymnyń bolǵany mańyzdy (Ulybrıtanıa tájirıbesi – Kóshi-qon jónindegi keńesshi komıtet, Migration Advisory Committee). Atalǵan qurylymda eńbek naryǵy boıynsha eldegi barlyq aqparatqa qoljetimdiligi bolýǵa jáne ol jumys kúshiniń aǵymdaǵy tapshylyǵyn anyqtaý maqsatynda únemi taldaý jáne monıtorıń júrgizýge, sonymen qatar tapshylyqty baǵalaý ádisnamasyn turaqty jetildirýge jaýap beredi.
Shetelden eńbek resýrstarynyń kelýin retteý ulttyq eńbek naryǵyndaǵy suranysty anyqtaýdan bastalady. Damyǵan elderde sheteldik jumys kúshine qajettilikti baǵalaýdyń negizgi eki tásili bar, olar saýalnama arqyly jáne kvota belgileýge ótinim nemese naryqty eńbek synaǵynan ótkizý negizindegi.
Saýalnama ádisin, mysaly, Italıa qoldanady. Atalǵan elde eńbek naryǵyndaǵy eńbek resýrstarynyń tapshylyǵy Excelsior aqparattyq júıesi arqyly aıqyndalady.
Kóptegen qarastyrylǵan elderde: Germanıa, Ispanıa, Kanada, Reseı, Fransıada ótinim ádisi qoldanylady. Mysaly, Kanadada el ekonomıkasynda jumys kúshine qajettilik eldiń 22 iri gazetinde jarıalanǵan jumysqa qabyldaý týraly habarlandyrýdyń anyqtalatyn sany boıynsha ındeks (Help-wanted Index) negizinde esepteledi.
Ispanıada bolsa, sheteldik jumys kúshine suranysty aıqyndaýdyń negizgi quraly «eldiń jumyspen qamtý salasyndaǵy jaǵdaıy» jáne eńbek naryǵynyń muqtajdyqtary týraly naqty kórinis beretin «Jumys kúshi tapshy kásipter katalogi» bolyp tabylady.
Ulybrıtanıada jumys kúshine suranysty baǵalaý eńbek kóshi-qony boıynsha bar aqparatty taldaý negizinde janama ádispen júzege asyrylady.
Kóptegen elderde eńbek kúshiniń kelýin shekteý úshin bilikti, sondaı-aq biliktiligi tómen jumys kúshin tartýǵa da kvota belgilenedi.
AQSH zańnamasynda AQSH úshin tartylýy basymdylyqqqa ıe sheteldikterdiń mynadaı sanattary anyqtalǵan: ınvestorlar (E2 sanaty), saýda jumyskerleri (E1), korporotıvishilik aýysýlar boıynsha aýysqandar (L1) jáne mamandar (HIB). Aıtarlyqtaı jetistikteri, ǵylymı dárejesi jáne t.b. bar joǵarybilikti sheteldik mamandar úshin grın-kartany (yqtıar hat) kútýdiń eń az merzimine bara-bar arnaıy kvotalar belgilenedi.
Jumys vızalary aqyly (4,300). Jergilikti qor vızaǵa tólenetin alymnyń kólemimen (sheteldik jumyskerler 50% eń tómengi deńgeıden ótken kezde alym ár qosymsha jumysker úshin ulǵaıady) retteledi.
Fransıada sanatyna baılanysty sheteldikter (kásipkerler, ınvestorlar, stýdentter jáne basqalar) úshin ruqsattamanyń 10 túri beriledi. Ruqsattar aqyly.ishki eńbek naryǵynan balamaly kandıdattardy aldyn ala izdeý mindetti.
EUBlueCard ustaıtyndardy tartý basmydyqqa ıe (joǵarybilikti qyzmetkerler, jumysshy espatrıanttar, korporotıvishilik aýysyýlar boıynsha aýysqandar (budan ári - KİA), erekshe ekonomıkalyq tabys ákelgen ımıgranttar (ınvestorlar), ǵalymdar men zertteýshiler).
Kanadada sheteldik azamattardy tartý maqsatqa saı bolatyn basym mamandyqtar men kásipterdiń tizimin aıqyndaıtyn Express Entry baǵdarlamasy bar. Sheteldikter kóp deńgeıli irikteýden ótedi, onyń barysynda tildi bilýinen bastap alǵan bilim deńgeıi men daǵdylardy meńgerý dárejesine deıin túrli parametrler esepke alynatyn baldyq júıe boıynsha olardyń el úshin tartymdylyǵy baǵalanady. Kanadaǵa Express Entry baǵdarlamasy boıynsha keletin sheteldikter turaqty turýǵa yhtıarhat alady jáne naqty jumys berýshiniń aldyn ala shaqyrtýy boıynsha jumysqa ornalasady.
Sıngapýrde óz betinshe jumysqa ornalasý úshin sheteldikterdi tartý tájirıbesi bar úmitkerlerdi irikteý baldyq júıemen júrgiziledi. Sheteldiktiń bilim deńgeıi, jumysqa shaqyrtýynyń bolýy,jalaqysynyń áleýetti deńgeıi, sondaı-aq biliktiliginiń jáne jumys tájirıbesiniń deńgeıi. Baldyq júıe boıynsha konkýrstan ótkenderge 1-3 jylǵa jumystyq ruqsat beriledi.
Bilimdarlardyń ketý máselesin zertteý turǵysynan bilikti sheteldik jumys kúshi donor-elderi Ońtústik Koreıa, Taıvan jáne Malaızıanyń sıaqty tájirıbesi qyzyqty, onda bilikti kadrlardyń emıgrasıasynyń aldyn alý ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha strategıalar qabyldaýda.
Taıvanda jáne Koreıada tájirıbeli mamandar men ǵalymdarǵa shet elderdegi tabyspen salystyrýǵa keletin joǵary jalaqy, jumys isteý úshin eń jaqsy jaǵdaılar, turǵyn úımen jáne balalarynyń bilim alýyna kómek kórsetýdi usyný arqyly olardy izdep tabatyn qyzmetke tartý qurylymdary belsendi jumys isteıdi.
Otanyna oralýdy josparlamaıtyn mamandar men oqytýshylar úshin dárister kýrsyn oqýǵa shaqyrý baǵdarlamalary jasalǵan. Qazirgi ýaqytta eki el de jetekshi mamandarynyń is júzinde oralýyna qol jetkizý mindetimen shektelip qana qoımaı, óz dıasporalaryn transulttyq jelilerge jumyldyrýǵa tyrysady.
Malaızıada Úkimet bilim alýǵa stıpendıa bólý, múlikti alyp ótýge salyqtan bosatý jáne otbasy múshelerine turaqty turýǵa mártebe berý jolymen talantty adamdardy tartý, damytý jáne ustap qalý máseleleri boıynsha korporasıalarmen jumys jasaıdy.
Jalpy, kóshi-qon prosesterin retteýdiń álemdik tájirıbesin qorytyndylaı kele, eki kóshi-qon strategıasyn iske asyrýǵa bolatynyn kóremiz:
Olardyń biri ýaqytsha kóshi-qonnyń (Germanıa, Parsy shyǵanaǵy elderi) strategıasy qabyldanatyn mıgranttardyń eń az qajetti shekti sanymen shektelýin jáne tıisinshe merzimi bitken kezde elden ketýi tıis eńbek kelisim sharttarynyń bekitilýin bildiredi.
Bul ekonomıkalyq tez tıimdilik beredi jáne qajetti áleýmettik ınfraqurylymdardy qurý men mıgrantardyń qoǵamǵa yqpaldasýyna memlekettiń aıtarlyqtaı tikeleı qarjylyq shyǵynyn talap etpeıdi.
Sonymen, Parsy shyǵanaǵy elderinde ýaqytsha mıgranttarǵa qabyldaıtyn eldiń azamattyǵyn alý tipti múmkin emes, sol sebepten eshqandaı beıimdeý baǵdarlamalary joq. Sonymen qosa, olar azamattardy áleýmettik qamtamasyz etý júıesine kirmegen, álbette mıgranttardyń eńbek jáne gýmanıtarly quqyǵy turaqty túrde buzylady.
Germanıadaǵy mıllıondaǵan shetel halqyna naqty áleýmettik mindettemeler berilgenimen, olar belsendi qoǵamdyq ómirden alynyp tastalǵan, sebebi sheteldikter turaqty emes ýaqytsha turǵyndar bolyp qarastyrylǵan. Nátıjesinde paıda bolǵan áleýmettik jekelegen ımıgrant qaýymdary óte tómen ómir deńgeıimen erekshelengen, kóleńkeli ekonomıkaǵa tartylǵan, eýropalyq emes qundylyqtary men mindettemelerin saqtaǵan.
Ekinshisi, bul uzaq merzimdi kóshi-qonnyń strategıasy (AQSH, Kanada, Avstralıa, Jańa Zelandıa) qabyldaıtyn qoǵamǵa turaqty turýǵa jáne beıimdelýge uzaq merzimdi jobany iske asyrýǵa kóshi-qondy tartýdy kórsetedi.
Kóptegen sarapshylardyń pikiri boıynsha atalǵan Strategıanyń artyqshylyǵy olardyń kóptegen nátıjelerge jetýine múmkindik beredi:
- Ekonomıkalyq – bilikti shetel jumys kúshi men ınvestorlardy tartý jolymen adamı kapıtaldy jınaqtaý esebinen;
- Demografıalyq jaǵdaıdyń jaqsarady;
- týystardyń birigýi men ár túrli etnomádenı pozıtıvti áseri esebinen áleýmettik turaqtylyqtyń nyǵaıady;
- syrtqy saıası ımıj ósedi – adamnyń qajettiligin bastan keshirgen jáne sheteldikterge adal damýshy elderdiń obrazyn qurylady.
Imıgrasıalyq strategıanyń kemshilikterine onyń ýaqytsha kóshi-qon baǵdarlamasymen salystyrǵanda baıaý bolýy, ekonomıkanyń jumys kúshine qajettiligine ózgerisiniń áseri, otbasy mıgranttary men bosqyndardyń asa kóp sanynan ekonomıkalyq áseriniń tómendeýi jáne áleýmettik qamtamasyz etý men qonys aýdarýshylardyń beıimdelýine úlken shyǵyndar jatady.
Eńbek kóshi-qonyn retetý boıynsha EYDU elderiniń tájirıbesi Qazaqstan úshin ózekti. Biraq halyqaralyq tájirıbeniń ımpletasıasy búgingi kúnniń ulttyq shynaılyǵynyń mindetti esebin qajet etedi.
Etnıkalyq kóshi-qon salasynda kóship-qonýshylardy qabyldaýǵa arnalǵan jyldyq kvota bekitilgen Germanıanyń repatrıasıalyq saıasat modeli qyzyǵýshylyq tanytady. Bul rette Germanıaǵa kirýge úmitker etnıkalyq nemisterge tildi bilýine jáne nemis mádenıeti men dástúrine tıesililiginiń dáleline joǵary talaptar qoıylady. Etnıkalyq kóship qonýshylar GFR-ge kelgen kezde osy úshin arnalǵan jeti qabyldaý lagerleriniń birinde tirkeledi jáne belgili bir jerdiń aýmaǵynda (ákimshilik birlik) naqty bir qaýymda turýǵa joldama alady. Repatrıant mártebesin alǵannan keıin kóship-qonýshylar avtomatty túrde nemis azamattyǵyn alady. Áleýmettik qoldaýǵa keletin bolsaq, nemis tilin oqytý kýrsy tólenedi jáne zeınetaqyny esepteý kezinde shyqqan elindegi eńbek ótili esepke alynady.
Reseı Federasıasyndaǵy etnıkalyq kóshi-qon saıasaty shetelde turatyn otandastardyń erikti túrde qonys aýdarýyna olar tirkelgen soń jáne azamattyq alǵanǵa deıin mektepke deıingi tárbıeleý, jalpy jáne kásiptik bilim berý, áleýmettik qyzmet kórsetý, densaýlyq saqtaý jáne jumyspen qamtý memlekettik jáne mýnısıpaldyq mekemeleri qyzmetterin qamtıtyn ótemaqy paketin berý arqyly járdemdesýge baǵyttalǵan.
Izraılde óziniń etnıkalyq/dinı topqa tıesililigin dáleldegen adamdarǵa (bastapqy ornalasýǵa, kúndelikti shyǵystarǵa, páter jaldaýǵa jáne ıvrıtti úırenýge) qarjylaı kómek kórsetiledi. Bul rette kóship kelýshiler shekaradan ótisimen azamattyq alady.
İshki kóshi-qon salasynda.
Damyǵan shetel memleketteri úshin halyqtyń kedeıshililiginiń aldyn alý jáne turaqty jumyspen qamtylýyn qurý ishki kóshi-qonnyń tıimdi tetigi bolyp tabylady. Ádettegideı, ishki kóshi-qon aǵyny ekonomıkalyq ósim núktesine umtylady, al memleket óz tarapynan halyqtyń eń az qamtylǵan toptaryn qaıta ornalastyrý men odan ári jumyspen qamtý maqsatynda qonys aýdarýǵa stımýldar jasaıdy.
İshki kóshi-qondy retteý jáne halyqty qonystanýǵa yntalandyrý sheńberinde Qytaı, AQSH, Aýstralıa, Kanada tájirıbesi qyzyǵýshylyq týdyrady.
Qytaıda ishki kóshi-qon Kedeılikpen kúrestiń 2020 jylǵa deıingi keshendi baǵdarlamasy sheńberinde yntalandyrylady. Atalǵan Baǵdarlama sheńberinde jyl saıyn 2 mln. adamdy qaıta daıarlaý, óndiriste jumys tájirıbesi bar 6 mln. adamdy jumysqa ornalastyrý, sondaı-aq 2 myń adamdy qolaısyz aýdandardan qonys aýdartý júzege asyrylady. Bul rette, turǵyn úı máselesi sheshilýde: qonys aýdarýshylar úshin ekonomıkalyq qoljetimdi páterlerdi qurý júrgizilýde, sondaı-aq qoljetimdi baǵa boıynsha baspanany jalǵa alý múmkindigi beriledi.
AQSH-ta memleket ishindegi kóshi-qon salyqtyq stımýldar arqyly kóshetin jumysker úshin osyndaı jumyskerdi jaldaıtyn jumys berýshi úshin yntalandyrylady. Qonys aýdarýshymen baılanysty negizgi shyǵyndar boıynsha salyqty shegerip qalý quqyǵy qyzmetkerge beriledi, al qonys aýdarýshylardy jaldaıtyn jumys berýshige jumysqa qabyldanǵan qonys aýdarýshylar qatarynan árbir qosymsha adam úshin jylyna 3,000$ deıin salyq jeńildikteri usynylady.
<
