Osydan biraz buryn «Sport juldyzdary» degen jekemenshik jýrnaldyń bas redaktory Musaǵalı Tasqalıev esimdi azamat óziniń feısbýk paraqshasynda qazaq kúresi týraly jazyp, meniń de atymdy atap, «Qazaq kúresin sergeldeńge salǵan kimder?» degen saýal qoıǵan eken. Oılana kele, mundaı negizsiz jazylǵan dúnıelerdiń qazaq kúresiniń bolashaǵy úshin atqaryp jatqan sharýalarymyzǵa qatysty kópshiliktiń oıynda kúmán týdyratynyn ári jeldiń qaı baǵyttan soǵatynyn eskere otyryp, osyǵan deıin qazaq kúresi týraly el ishinde kereǵar pikir qalyptaspasyn dep aıtpaı kelgen keıbir dúnıelerdi el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» betinde ashyq túrde jarıalaýdy jón kórdim. Sonda ǵana sportsúıer qaýym qazaq kúresin sergeldeńge salyp júrgenderdiń kim ekenin ózi-aq ajyratyp alar dep túıdim.
Men respýblıkalyq qazaq kúresiniń basshylyǵyna 2013 jyldyń sońyna qaraı saılandym. Oǵan deıin respýblıkalyq federasıanyń prezıdenti Serik Tókeev myrza bolatyn. Sol jyly qazaq kúresinde meniń federasıanyń basshylyǵyna kelýime birneshe keleńsiz oqıǵa sebep boldy. Onyń eń birinshisi, árıne 2013 jylǵy «Qazaqstan barysy» respýblıkalyq týrnıriniń fınaldyq synynda tóreshilerdiń eldi dúrliktirgen júgensizdigi edi. Ekinshisi – «Qazaq kúresi Qazan qalasynda ótetin Hİİİ Ýnıversıadanyń baǵdarlamasyna kirdi», dep «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasıasy» dep atalynatyn uıymnyń alty alashqa jar salǵanyna qaramastan, tól sportymyzdyń atalǵan oıyndar baǵdarlamasyna kirmeı qalýy. Úshinshisi – sol jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken Sport-Akkordtyń aıasynda qazaq kúresinen kórsetilim bolady dep Qazaqstannyń atyna FILA dep atalynǵan (qazirgi – UWW, ıaǵnı Birikken kúres álemi) uıymnan hat kelip, soǵan oraı qazaqstandyq delegasıa sol kezdegi Qazaqstan Respýblıkasy Sport jáne dene shynyqtyrý isteri agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Tastanbek Esentaevtyń basshylyǵymen Sankt-Peterbýrgke barǵanynda kórsetilim bolatyn zalda bizdiń sportshylar men ókilderden basqa eshkimniń bolmaı shyǵýy, artynan belgili bolǵanyndaı munyń Ýnıversıadaǵa qazaq kúresiniń kirmeı qalǵanyna yrza bolmaǵan qazaqstandyqtardyń kóńilin aýlap, kózboıaýshylyq úshin ǵana uıymdastyrylǵan shara bolǵandyǵy edi.
Aıta ketetin jaıt, qazaq kúresiniń Ýnıversıada baǵdarlamasyna kiretinin alǵash súıinshilegen de, Sport-Akkordtyń aıasynda qazaq kúresinen kórsetilim bolady dep hat joldaǵan da sol kezdegi FILA-nyń, qazirgi Birikken kúres áleminiń resmı ókili Gıntaýtas Vıleıta bolatyn. Al ony odan ári jelpildetken «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasıasy» dep atalynatyn uıymnyń basshylyǵy edi. Biraq, osy atalǵan uıymdardyń eshqaısysy da qazaq kúresiniń nelikten Ýnıversıadanyń baǵdarlamasyna kirmegendigi, Sport-Akkordta kórsetilimi bolmaǵandyǵy týraly kúni búginge deıin jaq ashqan emes.
Sonymen qatar, biz sol kezde «Eýrazıa barysy» halyqaralyq týrnırine daıyndyq júrgizý kezinde, jarysqa shet eldik komandalardy shaqyrý barysynda taǵy bir qıynshylyqqa tap boldyq. Ol – «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasıasy» dep atalynatyn uıymnyń basshylyǵy álemniń alpystan astam elinde qazaq kúresi federasıalary qurylǵan dep únemi BAQ-qa suhbat berip kelgenine qaramastan, elimizdi qosa eseptegende álemdegi ulttyq federasıalardyń bir qoldyń saýsaǵanynan aspaıtyndyǵy, ıaǵnı, Qazaqstan, Mońǵolıa, Qytaı, Reseı men Qyrǵyzstannan basqa birde-bir elde qazaq kúresiniń federasıalarynyń bolmaýy edi.
Kópshilik qaýym men aıtqan jaıttardyń rastyǵyna ınternetti aqtaryp ta, ortamyzda júrgen, osy oqıǵalarǵa kýá bolǵan adamdardan surap ta kóz jetkize alady.
Osynyń barlyǵy, sol kezdegi qazaq kúresinde qordalanǵan problemalardyń bar ekendigin kórsetti. Sol sebepti de sý basynan tunatyndyǵyn, al qazaq kúresiniń bastaýy qazaq jerinde ekendigin, eń aldymen óz elimizdegi qazaq kúresin damytý kerektigin eskere otyryp, óz kandıdatýramdy respýblıkalyq federasıanyń prezıdenttigine usyndym.
Basshy bolyp saılanǵan soń óz jumysymdy respýblıkalyq federasıany qaıta qurýdan bastadym. Sebebi, «Respýblıkalyq ulttyq kúres «qazaq kúresi» federasıasy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi» dep atalynatyn federasıanyń respýblıkalyq mártebesi bolý úshin «Qoǵamdyq birlestikter týraly» QR Zańyna sáıkes keminde segiz oblysta fılıaldary bolýy kerek-tin. Fılıaldar ashylmaǵan, al oblystyq qazaq kúresi federasıalary jergilikti qoǵamdyq birlestikter retinde qurylyp, respýblıkalyq federasıaǵa zańdyq ta, ekonomıkalyq ta turǵydan eshqandaı qatysy joq ózindik zańdy tulǵa (samostoıatelnoe ıýrıdıcheskoe lıso) retinde jumystaryn atqaryp jatqan eken. Sondyqtan da, oblystyq qazaq kúresi federasıalaryn respýblıkalyq federasıanyń quryltaıshylary, ári respýblıkalyq federasıanyń jarǵysyn moıyndaıtyn, biraq ekonomıkalyq turǵydan derbes qyzmet etetin músheleri etip bekitip, «Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasıasy» qaýymdastyq nysanyndaǵy zańdy tulǵalar birlestigi etip qaıta qurdyq. Tek osydan keıin ǵana respýblıkalyq qazaq kúresi federasıasy QR Ulttyq Olımpıada komıteti tarapynan tanyldy. Buǵan deıin bizdiń federasıa táýelsizdik alǵannan bergi 23 (!) jyl boıyna QR UOK tarapynan tanylmaǵan bolatyn.
Óz kezeginde, respýblıkalyq federasıa 2014 jyly qabyldanǵan «Sport jáne dene shynyqtyrý týraly» QR Zańyna sáıkes sport túri (bizdiń jaǵdaıymyzda qazaq kúresi ekendigi belgili) boıynsha halyqaralyq federasıanyń múshesi bolýy tıisti-tin. Osyǵan oraı biz «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasıasy» dep atalynatyn uıymnyń jarǵysymen tanysý barysynda atalǵan uıymnyń mórinde «Halyqaralyq qoǵamdyq birlestik» dep kórsetilgenine qaramastan, onyń «Qoǵamdyq birlestikter týraly» QR Zańyna sáıkes qurylǵan, quryltaıshylary – Tókeev myrza bastaǵan qazaqstandyq azamattar, sol kisiniń qol astynda hatshy, júrgizýshi, ádisker bolyp jumys isteıtin, istegen, tipti keıbiriniń qazaq kúresiniń salasyna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn on adam ekendigin, al federasıanyń bar-joǵy Astana qalasynyń ádilet departamentinde tirkelgen jergilikti qoǵamdyq birlestik ekenin anyqtadyq.
Osy turǵydan kelgende «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasıasy» jergilikti qoǵamdyq birlestigi qalaısha óziniń mórine, jarǵysynyń tıtýldyq betine «Halyqaralyq qoǵamdyq birlestik» degen ataýdy jaza alady, oǵan ruqsat bergen federasıa tirkeýden ótken Astana qalasynyń ádilet departamenti me, oǵan sol federasıa tirkeýden ótken kezde Astana qalasynyń ádilet departamentinde basshylyq qyzmette bolǵan Serik Tókeevtiń týǵan inisiniń yqpaly bolýy múmkin be? Eger mundaı jaǵdaı oryn alǵan bolsa, elimizdiń kez-kelgen memlekettik organyna nemese laýazymdyq tulǵasyna Qazaqstan zańdaryn belden basyp, óz betinshe áreket ete berýine bolady ma degen saýaldar týyndaıtyny ras. Degenmen, bul basqa taraptan keletin áńgime bolǵandyqtan buǵan toqtalmaı-aq qoıalyq.
Sonymen, osyǵan deıin «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasıasy» dep atalatyn uıymnyń ataýyndaǵy qazaq kúresi ataýynyń tyrnaqshaǵa alynyp júrgenine tańǵalyp kelgen respýblıkalyq federasıanyń basshylyǵy «Dúnıejúzilik» federasıanyń atyna zaty saı emestigin, oǵan tek jeke tulǵalardyń ǵana múshe bolyp kire alatyndyǵyn, birlestik Zańǵa sáıkes Qazaqstannyń tek bir oblysynyń nemese qalasynyń ǵana aýmaǵynda áreket ete alatyndyǵyn, sondyqtan da federasıany qaýymdastyq nysanynda qaıta qurý, ony QR Ádilet mınıstrliginde tirkeý, oǵan respýblıkalyq qazaq kúresi federasıasynyń múshe bolyp kirýi qajettigin «dúnıejúzilik» federasıanyń basshylyǵyna birneshe ret eskertip aıtylǵan bolatyn.
Ókinishke qaraı, «dúnıejúzilik» federasıanyń basshylyǵy respýblıkalyq federasıa basshylyǵynyń aıtqan sózin qulaqqa ilmek turmaq 2015 jyly «Azıa kontınentaldyq qazaq kúresi federasıasy» qoǵamdyq birlestigin quryp, ony Astana qalasynyń ádilet departamentinde tirkeýden ótkizdi. Baıqap otyrǵandaryńyzdaı, bul Qazaqstanda qurylǵan úshinshi «halyqaralyq» federasıa. Biraq, báriniń músheligi jeke dara, ıaǵnı jeke tulǵalar. Al, QR Qazaq kúresi federasıasynyń zańdy tulǵa ekendigin, álemdik sporttyń zańdylyǵy boıynsha halyqaralyq federasıaǵa tek ulttyq federasıalar ǵana múshe bolyp kire alatynyn eshkim de eskermedi. Sonda aıtyńyzdarshy: Qazaqstannyń Qazaq kúresi federasıasy múshe bolyp kire almaıtyn ol qandaı «dúnıejúzilik» qazaq kúresi federasıasy?
Al, endi osy «dúnıejúzilik» federasıa uıymdastyryp kelgen álem jáne Azıa chempıonattaryna keletin bolsaq, bul da atan túıege júk bolatyn taqyryp. Degenmen, biz osy atalǵan chempıonattardyń barlyǵyna derlik Qazaqstannyń resmı qurama komandasymen qatar beıresmı qurama komandanyń da qatar qatysyp kelgendigin aıtsaq jetkilikti shyǵar. Tóreshi, jattyqtyrýshy, tipti, kórermen bolyp kelip, jarysqa qatysyp, júldeger nemese chempıon atanyp ketetin, bolmasa, bir eldiń sportshysy (qazaqstandyq) basqa bir memlekettiń (mysaly, Tájikistannyń) atynan synǵa túsip, fınalǵa shyqqanda qaıtadan óz eliniń (Qazaqstannyń) sportshysy bolyp shyǵa keletin sport túrinen álem nemese Azıa chempıonatyn bilesiz be? Bilmeseńiz, bul qazaq kúresinen álem jáne Azıa chempıonaty bolatyn. Al, Afrıka, Eýropa, Amerıka chempıonattary týraly aıtyp qajeti joq. «Dúnıejúzilik» federasıanyń atqarǵan tirligi mine osyndaı. Eger sózimde qatelik bolsa, «dúnıejúzilik» federasıa ózderi elimizden tys jerlerde uıymdastyrǵan álem, Azıa, Afrıka chempıonattaryn elimizdiń qaı telearnasynan kórsetti, kórsetpese beınenusqasyn halyqqa usyna ala ma eken? Sonda qalyń kópshilik qalǵanyn men aıtpaı-aq atalǵan chempıonattarǵa óz baǵasyn berer edi.
Al, endi bul chempıonattardyń, olardyń nátıjesi, berilgen ataqtar men qosylǵan ústemelerdiń zańdy, zańsyzdyǵyna baǵa beretin men emes. Sondyqtan bul taqyrypty qozǵamaı-aq qoıaıyq.
Men tek respýblıkalyq federasıaǵa basshy bolyp kelgen kezden-aq qazaq kúresine abyroısyzdyqtan basqa eshnárse bermeıtin bul úderiske toqtam salýǵa tyrystym. Biraq, «Baıaǵy jartas bir jartas». Áli kúnge ózgergen eshnárse joq.
Ol ol ma, byltyrdan beri «dúnıejúzilik» federasıa qazaq kúresiniń Ashǵabadta ótken jabyq keshendegi V Azıa oıyndarynyń baǵdarlamasyna kiretinin aıtyp jalpaq álemge jar saldy. Shynyn aıtaıyq, buǵan basynda bárimiz de qýandyq. Degenmen, áý bastaǵy aptyǵymyzdy basyp, bajaılap surastyryp bilsek, qazaq kúresiniń jabyq keshendegi V Azıa oıyndaryna kiretini ras eken. Biraq… áńgime sol «biraq»-ta bolyp tur. «Baqsam baqa eken» demekshi, qazaq kúresi bul Azıa oıyndaryna jeke sport túri bolyp enbegen eken, tek belbeý kúresiniń quramynda kiripti. Buǵan qazaq kúresiniń janashyr jankúıeri Ashǵabadta ótken jabyq keshendegi V Azıa oıyndarynyń www.ashabat2017.com resmı saıtyna, nemese Azıa oıyndarynyń ıegeri Azıa Olımpıalyq keńesiniń www.ocasia.com resmı saıtyna kirip kóz jetkize alady. Bul saıttardyń eshqaısysynda qazaq kúresi Azıa oıyndarynyń baǵdarlamasyna kirdi degen sóz joq. Bul oıynnyń baǵdarlamasynda ózbektiń kýrashy, túrkimenniń kóróshi, tatardyń belbeý kúresi, orystyń sambosy, japonnyń jıý-jıtsýy bar. Biraq, qazaqtyń kúresi joq. Sebebi, «dúnıejúzilik» federasıanyń basshylyǵy qazaq kúresin belbeý kúresiniń qanjyǵasyna bókterip berdi. Bul burynǵy FILA, qazirgi UWW-Birikken kúres áleminiń dástúrli kúres túrleri komıtetiniń basshylyǵyna kiretin, ózi aldymen túbi qyrǵyzdyń kúresi delinetin alysh-belbeý kúresi federasıasyn basqarǵan, keıinnen Halyqaralyq belbeý kúresi federasıasyna prezıdenti bolǵan jáne qyrǵyz ben qazaq kúresin osy federasıanyń aıasyna tarta bastaǵan Gıntaýtas Vıleıtanyń «saıasaty».
Qazaq kúresine kelgende bizdiń maqsatymyz bıik, armanymyz asqaq edi. Ol maqsat, ol arman qazaq kúresin Olımpıada baǵdarlamasyna engizý bolatyn. Bul qalyń qazaq jurtynyń maqsaty men armany dep bilemin.
Mine, joǵarydaǵy jaıttardyń barlyǵy bizdi qol qýsyryp qarap otyrmaýǵa, áreket etýge ıtermeledi. 2013 jyldan bastap QR Qazaq kúresi federasıasy men «Qazaqstan barysy» qazaq kúresin damytý qory birlese otyryp Grýzıa, Ýkraına, Ózbekstan, Polsha, Túrkıa, Argentına, Ýrýgvaı, Kanada jáne t.b. elderinde qazaq kúresiniń ulttyq federasıalaryn ashýǵa muryndyq boldy. Al, qazaq kúresiniń Azıa oıyndary baǵdarlamasynda belbeý kúresiniń quramynda kirýi bizge jansaqtaý qımyldaryna barýǵa májbúr etti. «Dúnıejúzilik» federasıanyń basshylyǵymen qazaq kúresin jeke-dara sport túri retinde damytýǵa, birlese áreket etýge shaqyrǵan birneshe kelissózderimiz esh nátıje bermegennen keıin, Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasıasy quryltaıshy, ári tolyqqandy múshe bolyp tabylatyn «Halyqaralyq Qazaq kúresi federasıasyn» qurdyq. Bul federasıanyń quryltaıshylary jáne músheleri qatarynda Qazaqstan, Mońǵolıa, Qytaı jáne joǵaryda atalǵan memlekettermen qatar álemniń otyzdan astam eliniń ulttyq federasıalary bar. Biz bul áreketimizben qaıtken kúnde de qazaq kúresin dzúdo, kýrash, sambo t.b. sıaqty jeke sport túri, ulttyq muramyz retinde saqtap qalǵymyz keledi jáne bul maqsatymyzǵa jetý úshin aıanbaı eńbek etemiz. Aıta ketetin jaıt, osy atalǵan úsh kúrestiń úsheýi de Birikken kúres álemini uıymynyń quramyna kirmeı-aq, tipti keıbiri kirip turǵan jerinen shyǵyp ketip te óz jolyn, óz damý baǵytyn tańdaǵan kúres túrleri. Qazirgi tańda atalǵan kúresterdiń kez kelgeniniń bedeli Birikken kúres áleminiń quramyna kirip otyrǵan belbeý kúresinen basym bolmasa kem emes, qazaq kúresine úlgi bola alatyndaı-aq kúres túrleri.
Tasqalıev «Qazaqstan barysy», «Eýrazıa barysy», «Álem barysy» týrnırleriniń keremet joba ekendigin ózi de aıtypty. Bul jobalardyń osy jyldardyń ishinde tek Tasqalıevtyń ǵana emes qalyń buqaranyń da kóńilinen shyqqandyǵyn eskere otyryp, basqa birnárse qosýdy artyq dep bilemiz. Tek, «komersıalyq jobalar» degeni ǵana qısynǵa kelmeıdi. Sebebi, osy jobalardyń arqasynda qazaq kúresi alys-jaqyn shetelderde tikeleı efırden kórsetilip, oǵan tolyqqandy qurama komandalar qatysyp, tól sportymyzdy biraz el tanyp qaldy. Osy jobalardy júzege asyrý barysynda álemniń joǵaryda atalǵan biraz elinde qazaq kúresiniń federasıalary ashylyp, jumys isteı bastady. «Dúnıejúzilik «qazaq kúresi» federasıasy» on alty jyldan beri isteı almaǵan sharýany aınaldyrǵan tórt-bes jylda artyǵymen atqaryp jatsaq, ol da osy jobalardyń jetistigi dep bilgen jón.
Arman SHORAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Qazaq kúresi federasıasynyń prezıdenti,
«Qazaqstan barysy» qazaq kúresin damytý qory qamqorlyq keńesiniń tóraǵasy,
«Egemen Qazaqstan» gazeti
