Elimiz Táýelsizdikke qol jetkizgen kezinen-aq Qazaqstanda Atom elektr stansasyn salý máselesi kóterilgen edi. Alaıda sol kezden bastap jurtshylyq arasynda ekiudaı pikir paıda boldy. Bireýleri AES salý elimiz úshin arzan energetıkanyń kózi dese, ekinshileri ol halqymyzǵa qaıtalanbas apat kózi bolýy múmkin dep shyryldaıdy. Bul eki qózqaras áli kúnge bir toqtamǵa kelgen joq. Desek te, bıliktiń jurtshylyqtyń «jan aıqaıyna» qulaq asar túri joq. Jýyrda ótken Úkimet saǵatynda elimizdiń energetıka mınıstri V.Shkolnık myrza aldaǵy jyldary Qazaqstanda birden 2 AES salynatyny jóninde málimdedi. Al, endeshe! «Toqal eshki múıiz suraımyn dep júrip, saqalynan aıyrylyptynyń» ózi boldy.
Shynymende AES qurylysynyń júrgizilýine qarsy ǵalymdar men qarapaıym turǵyndardyń aıtqan ýájiniń qulaqqa qonar tustary jetip artylady. Olar, birinshiden, elimizde AES salýǵa qajettilik «kúıdirip» turǵan joq, deıdi. Elimizde energetıka kózderi bolarlyq tabıǵı resrýstar jetkilikti. Kún energıasyn, sý, jel energıalaryn barynsha jetkilikti paıdalanyp bul problemany sheshýge bolady. Bul týraly belgili ekolog Mels Eleýsizov: «...Qandaı da bolsyn AES salynatyn orynnyń reaktordy sýytatyn sýy bolý kerek. Kýrchatovta sý qory mol emes. Reseıdiń óziniń alyp atom kesheni bar. Myńdaǵan adam jumys isteıdi. Olarǵa jumys kerek. Sol sebepti ár jerge ózderiniń jobalaryn tyqpalap jatyr. Qazaqstanda AES salýǵa keremetteı qajettilik joq. Bizde jel bar, kún bar. «Jasyl energetıka» degen uranmen «EKSPO – 2017» Halyqaralyq kórmesi óteıin dep jatyr. AES-tiń ǵumyry 30-40 jylǵa sozylady. Sodan keıin isten shyqqan stansıasyn qaýipsiz ustap turýy úshin mıllıondaǵan qarjy jumsalýy kerek», –deıdi ol bir suhbatynda. («Obshestvennaıa pozısıa» gazeti, №23, 5 maýsym 2014 jyl)
Osy arada elimizde eletr energıasyn óndiretin salalar jóninde derekter keltire ketsek artyq bolmas. Qazaqstanda barlyq elektr stansıalary 20 myń MVt qýat shyǵarady eken. Al, energıanyń basym bóligin jylý elektr stansıalary berse, 12 paıyzy sý elektr stansıasynyń úlesine jatady. Elde elektr energıasynyń 72 paıyzy –kómirden, 12,3 paıyzy – sý resýrstarynan, 10,6 paıyzy – gazdan, 4,9 paıyzy – munaıdan óndirilip otyrsa kerek.
Ekinshiden, adamzat balasy HH ǵasyrdaǵy Reseıdiń Chernobyl apaty men Japonıanyń Fýkýsımadaǵy jarylystaryn umyta qoıǵan joq. Umytqandy aıtasyz, sol keshegi Chernobyl apatynyń saldaryn joıýǵa qatysqan azamattarymyz jasyna jetpeı máńgilik saparǵa attanyp jatyr. Kezinde Chernobl apatyn joıýǵa Qazaqstannan 34 myń adam qatyssa, búginde sonyń tek 4,5 myńy ǵana qatarymyzda. Tirileriniń ózi eńbekke jaramsyz, kóbi múgedektik halde. Atam qazaqta «Shólmek myń kúnde synbaıdy, bir kúnde synady» demeı me?! Kúnderdiń kúninde bizdegi AES-terde (aıtqannan jyraq) apatty jaǵdaılar oryn alsa ne bolmaq? Ondaı bolmaýyna kim kepildik beredi. Onyń ústine osy 2 AES-ti salatyn jerinde AES jarylystary oryn alǵan reseılikter men japondyqtar ekendigin eskerseńiz janyńyzdy úreı bıleıdi.
Osy oraıda energetıkalyq sarapshy Nıkolaı Kýpolaevtiń: «Sońǵy ýaqytta salynyp jatqan AES-tar burynǵyǵa qaraǵanda qaýipsizdeý kóringenimen qorshaǵan orta men adam densaýlyǵyna tóndiretin qaýpi sol kúıinde qalady. Eń bastysy munda adam faktorynan qutylý múmkin emes. Chernobyl bolsyn, Fýkýsıma bolsyn, Tomski AES-daǵy jaǵdaılardyń bári adam faktorynan, adamǵa tán qatelikterden boldy. Sondyqtan AES júz paıyz qaýipsiz dep eshkim aıta almaıdy», – degeni úreıli eskertýi beker bolmasa kerek.
Jurtshylyqtyń kókeıinde júrgen taǵy bir suraq, atalmysh AES-ter qaıda salynbaq? Bul suraqqa da mınıstr myrza múdirmeı jaýap beripti. Onyń aıtýynsha, úkimettik komısıa osyndaı stansa salýǵa qolaıly 2 alańdy anyqtaǵan. Onyń biri – Kýrchatov qalasynyń aýdany, naqtyraq aıtqanda Semeı polıgonynyń orny bolsa, ekinshisi – Balqash kóliniń boıy, Almaty oblysyndaǵy Úlken kentiniń aýdany. Joǵaryda aıtqanymyzdaı atalmysh stansalardyń qurylysyn júrgizý jaıly reseıliktermen jáne japondyqtarmen kelisim júrgizilip jatsa kerek.
Al endi nebary 17 mln halqy bar bizdiń elimiz úshin eki birdeı AES-tiń qandaı qajettiligi bar? Bul saýalǵa da: «Bul el ekonomıkasynyń qalaı ósetindigine, ishki qýat tutyný salasynyń qalaı damıtyndyǵyna baılanysty bolady. Sonymen birge olardy turǵyzý úshin aldaǵy ýaqytta biz kórshi elderge elektr energıasyn qosymsha eksporttaý múmkindigin qarastyrýǵa tıispiz. Mundaı múmkindik Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda, 2019 jyly «ortaq elektr energetıkasy naryǵy» qurylǵannan keıin paıda bolady dep kútilýde. Biz eki jobany pysyqtaýdamyz: onyń biri – Qytaıǵa, al ekinshisi Aýǵanstan men Pákistanǵa qýat jetkizýdiń halyqaralyq jobasy bolyp tabylady», – dep bósedi mınıstr. Bul elder bizdiń atomdyq energetıkamyzdy qanshalyqty qajetsinedi? Ony zerttegen eshkim joq. Ánsheıin bir aıtylǵan sóz... Al energıany Qytaıǵa tasymaldaý aqylǵa syımaıdy.
Bul týraly mınıstr V.Shkolnıktiń ózi: «... bizdiń energıany QHR-ǵa tasymaldaý máselesinde tipti eń joǵary deńgeıdegi kelissózder de óte qıyn júrýde» dep ashyq moıyndaǵan. Óıtkeni, Shyńjań uıǵyr avtonomıalyq aýdany qýatpen ózin-ózi tolyq qamtı alady. Qytaıdyń ortalyq óńirlerin elektr qýatymen qamtamasyz etýdiń áldeneshe jobasy qoldarynda. Onda Qazaqstan energetıkasyn paıdalaný múlde qarastyrylmaǵan. Sonda mınıstr kimdi aldaǵysy keledi? Onyń ústine AES salýǵa orasan qarjy kerek. Reseılikter qazirdiń ózinde onyń qurylysyn «5 mıllıard dollarǵa baǵalaıtyndaryn» málimdese, Úkimet saǵatynda Energetıka mınıstri «Árbir blok komplektasıasyna qaýipsizdigine qaraı, shamamen 3-4 mıllıard dollar jumsalady» degen ýájin kúmiljitti. Qalaı desek te bul orasan qarjy. Onyń ústine V.Shkolnık qazaqqa jany ashıtyn tulǵa emes. Birqatar sarapshylar ony Qazaqstan aqshasyn Reseı men sheteldik kompanıalarǵa toǵytýdyń sheberi dep sanaıdy. Al taqap turǵan ekonomıkalyq daǵdarys bolsa – anaý. Sondyqtan kúrdeli jobany kún tártibinen múlde alyp tastaǵan durys. Eń bolmaǵanda júzege asyrýdy keıinge shegere turǵan jón.
Serikjan QAJI
