– Bizdiń bilýimizshe, Sizdiń jer­sha­rynyń arǵy betinde, AQSH-ta, qazaq hal­­qy ǵana emes, búkil adamzatqa asa ma­ńyzdy taqyryp boıynsha ǵylymı-zert­teýmen aınalysyp jatqanyńyzǵa 15-16 jyl bolypty. Ǵalym sanatynda shaqyrýmen Qa­zaqstanda, Qytaıda leksıa oqyǵan eken­siz. Sol oraıda sonda jarıalanǵan m­a­qalalardan oqyǵanym bar. Olarda «Túp tabıǵaty tekti Qasym óz ultynyń ýy­zyna qana ósip, ıbaly, shynshyl, eń­­­bekshil, mádenıetti bolyp jetilgen. Ol Japonıa men AQSH-qa barǵasyn ondaǵy ǵalymdardyń artyqshy­lyq­taryn da (shynshyldyq, kishipeıildilik, ıbalylyq, ashyq-jarqyndyq, qyz­ǵyn­dylyq, shógeldik, tabandylyq, t.b.) boıyna sińdire bilgen. Ol «óz ana tilin­de oqysa, oqtalǵan mamandyǵyna be­rik senimmen, qaıtpas tabandylyqpen tús­se, qajymaı-talmaı tyrysyp eń­bek­tense, ǵylym shyńyna shyǵýǵa áb­den bolady. Bılik ǵylym men tehnıka­ǵa shyn júrekten myqtap mán berse, óreli profesorlardy, naǵyz ǵalym­dardy Japonıa men AQSH elderi syqyldy asa qurmettep, olardyń ornyn shynaıy jo­ǵarylatyp, eńbegine durys jaǵdaı ja­sasa, eldiń ǵylymy men tehnıkasy qar­qyndy damıtyn bolady. Al bul taý­sylmaıtyn baılyq, resýrs dep qa­raı­dy» degen sózderdi jazysqan bolatyn. Meniń Sizge yntamnyń aýǵany osy­lardan. Aldymen, týyp-ósken or­tańyz, oqý jolyńyz, otbasyńyz jaıynda bilgimiz kelip tur? – Men Qytaıdyń Úrimji qalasynan 120 shaqyrym shyǵysta jatqan, Táńir­taý­dyń Boǵda shyńynyń kúngeı etegindegi Aqsý atty qazaq aýylynda, 1964 jyldyń 29-qańtarynda dúnıe esigin ashyppyn. Sheshem Gúlǵasyl aýyl dárigeri bolatyn. Ákem Qabylhaq Ǵazezuly «mádenıet tóńkerisi» at­ty alasapyranda, Ǵazez atamnyń Alash arystarynyń jolyn qýǵan azamattyǵyn jeleý etip tabalaǵandardyń soqqy­sy­nan, meniń 10 jasymda (1974 j.) qaıtys bolǵan. Ol kez búkil Qytaıda aýyr jyldar edi. Men turǵan qazaq aýylynyń hali tipti múshkil bolatyn. Arǵy atalarymyzdyń (hakim Abaı bastaǵan rýhı kósemderimizdi aıtyp otyrmyn) bergen aqylı medetinen shyǵar, saıası naýqannyń ý-shýyna eleń etpeı, ekonomıkada yńyrshaq shyqqan jáıit (jartylaı asharshylyq) pen laboratorıasyz kúıdi bylaı qoıǵanda, ne muǵa­lim, ne oqýlyq tolyq emes jaǵdaıda jantalasa oqydym. 1981 jyly sol aýylymda, on jyldyq mek­tepti qazaq tilinde taýysyp, Búkil Qy­taılyq Birtutas emtıhannan úzdik bal alyp, alǵash Beıjińdegi Ortalyq Ulttar ýnıversıtetiniń daıyndyq bólimine (til úırený satysynda), sosyn Beıjiń Peda­gogıkalyq ýnıversıtetiniń bıologıa ma­man­dyǵyna túsip oqydym. Ulttar ýnı­ver­sı­tetindegi eki jyldyq daıyndyq, jan­­­­talasa umtylý, meni tilden sabaq­tas­tarymnyń eń sońyndaǵy kúıden eń alǵy retke shyǵardy. Sóıtip, ózime senimim kúsheıdi. Beıjiń Pedagogıkalyq ýnı­ver­sıtetinde de, alǵashynda aǵylshyn tilinen, álipti taıaq dep bilmes kúıde edim. Jantalasa úırene júrip, sońǵy jyly ozdym. 1987 jyly tolyq kýrsty bitire sala, sol Beı­jiń Pedagogıkalyq ýnıversıtetine fızıologıa mamandyǵy boıynsha aspıran-týraǵa tústim. Ony bitirgen soń 1991 jyly Úrimjige qaı­typ kelip, eki jyldaı oqytýshy bola júrip, Japonǵa shyǵyp oqýǵa daıyndaldym. 1993 jyly Japonıanyń Hokkaıdaý ýnıversıtetiniń doktorantýrasyna túsip, qabyný men raktyń (Inflammation and cancer) baılanysyn zerttedim. Shúkirlik, zert­teý eńbekterim ǵalymdar nazaryn tartty, bul salanyń halyqaralyq eń be­deldi jýrnaldarynda (mysaly, “Cancer Immunology and Immunotherapy” men “Oncogene” sekildi) jarıalanady. Sonymen, 1998 jyly ári medısına ǵylymynyń dok­tory (Phd) ataǵyn, ári búkil Japonıa Me­dısına Qoǵamynyń syılyǵyn ıelen­dim. 1989 jyly Baıan ekeýmiz (Sul­tan­qyzymen) bas quradyq. Bir qyzymyz bar. Shınjáń ýnıversıtetiniń bıologıa ma­man­dyǵyn taýysyp, bakalavrlik alǵannan keıin Beıjiń ýnıversıtetiniń aspırantýra­synda bilim asyrǵan, Shınjáń ýnıver­sı­tetinde oqytýshy bolǵan Baıan qazir Aıova (Iowa) ýnıversıtetiniń medısına zerthanasynda isteıdi. Qyzymyz Gúlbarshyn ýnı­versıtet taýysty. Endi aspırantýraǵa kirmek. Ózim rak týraly zertteýmen aınalysýdamyn. AQSH-qa kelgeli 15 jyldan asyp barady. – Bárekeldi! Tamasha ómirbaıan! Ál­ginde, «Ákem Qabylhaq Ǵazezuly Qy­taıdaǵy «mádenıet tóńkerisi» atty ala­sapyranda, Ǵazez atamnyń Alash arystarynyń jolyn qýǵan aza­mat­ty­ǵyn jeleý etip tabalaǵandardyń soq­qysynan qaıtys boldy» dep qaldyńyz. Ata-tegińiz, ákeńiz jaıly aıta ketseńiz tipti jaqsy bolar edi? – Serjan, ol bir uzaq áńgime. Surap qal­dyń. Qysqa qaıyraıyn. Shyǵys Qazaqstanda kezindegi elge áıgili Qalban qajy degen kisi ótken. Ol atamyzdyń urpaǵynyń deni Qazaqstanda, birazy Shyńjańda (Úrimjide, Sanjyda) turady. Meniń ákem Qabylhaq – sol Qalban qajynyń urpaǵy, 1903 jyly tý­ǵan Ǵazez Nurmuqammetuly Qalbanovtyń uly. Atam Ǵazez Sankt-Peterbýrg ýnıver­sı­tetiniń zań fakúltetin taýysyp, Álıhan Bókeıhanovtarǵa ergen, keıin Semeıde Keńes Tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna sheıin kóterilgen eken. Biraq artynan ári baıdyń qyzyn alǵany, ári alashshyldarǵa ergeni úshin qaǵylady, jazalanady. 1928 jyly partıadan shyǵarylyp, qyzmetten qýylady. Atam Ǵazez munyń arty qýǵynǵa ulas­qaly turǵanda, Qytaı asypty. Al qyzyl solaqaılardyń baıdyń qy­zyn alǵany degendegi baıy naǵashy atamyz Ábdikárim bolys eken. Ótken ǵasyrdyń ba­synda, Shyǵys Qazaqstanda mektep ashyp, Sultanmahmut Toraıǵyrovtardy oqytýshy etip, el kózin ashýǵa eńbek sińir­gen, eki dúrkin Memlekettik Dýmaǵa jáne Alash partıasynyń atqarý komıtetine mú­she bolǵan, 1998 jyly Katonqaraǵaı aý­danyndaǵy mektepke aty berilgen Ere­jepuly Ábdikárim bolys degen áıgili adam­dy estigen bolarsyz. Naǵashy atamyz de­genim sol kisi. Qazaqstannyń halyq jazý­shysy Qalıhan Ysqaq jazǵan “Jan­qı­m­aq” dramasyndaǵy bas keıipker de sol Ábdikárim ata. Ol otyzynshy jyldardaǵy repressıa kezinde Qytaıdy baspanalap barsa da, óksheleı qýǵan Keńes Odaǵynyń chekıs-jendetteri tarapynan qurtylypty (estýimshe, Altaı qalasyndaǵy Keńes konsýly qymyzǵa ý qosyp berip óltiripti). Atam Ǵazez osy Ábdikárim bolystyń Baǵdat deı­tin qyzyn alǵan eken. Ábdikárim bolystyń Sul­tanmahmut ǵashyq bolyp, qosyla al­ma­ǵan qyzy Baǵıla – osy Baǵdat ájemizdiń ápkesi. Atam Ǵazez Úrimji qalasyndaǵy az jy­lynda (ustalǵanǵa sheıin) qazaq úshin kóp eńbek sińiredi. Shyńjań qazaq-qyrǵyz uı­shymasynyń (qoǵamynyń) tóraǵasy, qa­zaqsha Shyńjań gazetiniń bas redaktory bolady. Qoǵamnan paıdalanyp ár aımaqta talaı mekteptiń ashylýyna túrtki bolady. Amal ne, kezinde Shınjáńdy bılep turǵan, bıligin nyǵaıtqansha Stalınmen astasqan Shyń Shysaı úkimetiniń jendetteri Keńes Odaǵynan kelgen Ýgolın, Falenov, Muqan­baev­tar ákelgen qara tizim boıynsha Ǵa­zez atam bastaǵan bir topty ustap áketedi. Estýimshe, SSRO-daǵy Novo-Sibir túrmesine qamap, artynan kózderin joıǵan eken. – Iá, ol arystardyń jandary ján­natta bolsyn! Artyn mine qaıyrly etti ǵoı. ...Sonymen, AQSH-qa qalaı bar­dyńyz? Ókimet qarjysymen be, joq álde, ...?! AQSH-ta qaı oryndarda nendeı taqyryptardy zertteýmen aınalysýdasyz? Qandaı ilgerileýler bar? – Men Japonıaǵa barmaqshy bolǵan­nan tartyp, ókimet josparyna, qarjysyna súıenbeýge bekidim. Ony jipsiz arqan se­zindim. Baıan ekeýmiz barymyzdy jıyp, tip­ti úıdegi jıhazymyzdy satyp, sol ar­qyly shetel asyp oqýǵa tyrystyq. Japonıada bir jaǵynan eńbek etip, bir jaǵynan oqydym. Postdoktorlyqta júrgende jarıalaǵan eńbekterim de ózge el ǵalymdarynyń nazaryn aýdarǵan eken. Shaqyra bastady. 1999 jyly AQSH-tyń Maýnt Saınaı Medısına Ortalyǵynyń (‘Mount Sinai Medetsia Centiri’) shaqyrýyn qup kórdik. Sonymen, Nú-Iork qalasyna kelip, qabyný men raktyń baılanysyn jalǵasty zertteýge kiristim. Mundaǵy zertteýlerim de álemdik eń joǵary deńgeıdegi jýrnaldarda (mysaly, “Nature Cell Biology”, “EMBO Journal”, “Journal of Biochemistry” syqyldylarda) jarıalanyp, ǵalymdar nazaryn tipti de tart­ty. Ol kezde asıstent profesor, post­doktor edim. 2005 jyly Aıova (Iowa) ýnıversıteti tarapynan derbes zertteý laboratorıamdy qurýǵa shaqyrý keldi. Sonymen, Maýnt Saınaı Medısına Orta­ly­ǵyn­da profesordyń baǵdarlamasy bo­ıyn­sha zertteı bergennen góri, óz baǵ­­dar­lamam boıynsha eńbektengendi jón sanap, shaqyrýdy qabyldap, Aıova ýnı­versıtetine keldim. Eńbegim janyp, jo­ǵary óreli halyqaralyq basylymdarda zertteý nátıjelerim úzdiksiz jarıalanyp, profesor boldym. Ol tabystarymdy joǵary baǵalaǵan AQSH Densaýlyq saqtaý mınıstrligi 2005 jyly 1 mıllıon 400 myń dollarlyq, al, 2009 jyly 1 mıl­lıon 800 myń dollarlyq memlekettik grant berdi. Árıne, jeke óz qajetime jum­saýǵa emes, laboratorıama, onyń zert­teý jumys­tarynyń qajetine jumsaýǵa. Qazir zert­teýim tipti qarqyndy júrip jatyr. Qo­lymda zerttermen ǵalymdardan syrt, ma­­gıstrlik jáne doktorlyq deńgeıge um­tyl­ǵan shákirtterim bar. Onyń ishindegi qan­­dastaryma erekshe qol ushyn berý­de­min. – AQSH-ta qansha qazaq turady ózi? – Jalpy sanyn naq bilmeımin. Inter­net­te 2-3 myńdaı bar desisedi. AQSH-ta ǵylymı zertteýmen aınalysatyn qazaqtar óte az. Qytaıdan kelgen birnesheý ǵana­myz. Qa­zaqstannan kelgenderdi ózińiz biletin shy­ǵarsyz. Oqýda júrgender kóp. Eki myń­ǵa taıaý. Basqa jumystarmen kelip turyp qalǵandar neshe júzdeı. – Ondaǵy qazaqtar basqa qazaq­tar­dan (máselen, Qazaqstanda, Qytaıda, Mońǵolıada, Eýropada turatyn) nesimen erekshelenedi? – Meniń baıqaýymsha, AQSH-taǵy qa­zaq­tardyń ereksheligi – eńbekshildik, qara­paıym­dylyq, kishipeıildilik, shynshyldyq ta­rapynyń basymdylyǵynda. Bul ózindegi tektilikten syrt, mundaǵy qoǵamdyq or­ta­nyń áserinen sekildi. Bul elde barlyq jumys zań boıynsha jú­ri­letin bolǵan soń, jaı buqara para­qor­lyq, artqy esik, sybaılas jemqorlyq, óz­gege jaǵatsý degenderdi bilmeıdi. Durys ta qalypty adamı baılanysty dáripteıdi. Adamdy syrtqy sánimen (kıgen kıimi, t.b.), maqtanǵan syldyr sózimen, shirengen mysymen emes, ıgergen bilimimen, mádenı mi­nezimen, sóziniń jónimen, sózinde tura­tyn shynshyldyǵymen, tyndyrǵan isimen ba­ǵalaıdy. Jumysqa shynaıy qabiletimen ilinedi. Bitirgen sharýasyna saı eńbekaqy alady. Bastyqtary quqyǵynan paıdalanyp baıyp alatyn jol joq. Bastyqtardyń jumysy zańdy, saıasatty, erejelerdi múl­tiksiz atqarý ǵana. Osy syqyldy sebepterden, ár elden (ásirese, Qytaıdan, Qazaq­stan­nan) kelgen qazaqtar, eger sezgir de el­pek bolsa, kóp uzamaı qoǵamǵa laıyq­tasyp, ózgerip ketedi. – AQSH-ta turatyn qazaqtar jer­sha­rynyń ár tusynan barǵan qazaqtar ǵoı. Olardyń mentalıteti jáne qazaq rý­hanıatyna degen súıispenshiligi qan­daı? AQSH-taǵy qazaqtar ulttyq tamyrdan qanshalyqty alystap qaldy dep oılaısyz? Olardyń qazaq rýhanıatyna degen jaqyndyǵy qanshalyq? Qazaq re­tindegi bolmysyn, bolashaǵyn qan­sha­lyqty elestete alasyz? – AQSH-taǵy qazaqtardyń 99% ti Qazaq­stan­nan, Qytaıdan kelgender. Biraq mun­daǵylar qaıdan kelse de, qazaqstandyqpyz nemese atamekenimiz Qazaqstan desedi. Qa­zaqstannyń halyqaradaǵy bedeli qan­shalyqty joǵary bolsa, mundaǵy qa­zaq­tar­dyń eńsesi de sonshalyq joǵa­ry­laı­dy. Qudaıǵa shúkirlik, AQSH-ta Qa­zaq­stannyń aty ózge Orta Azıa el­de­rinen góri kóp aıtylady. Bedeli de eń jo­ǵary sanalady. 2022 jylǵy qysqy olımpıadany Almaty alsa eken dep tileımiz. Sóıte qalsa, Qa­zaq­stan álemge tipti tanyla túser edi. Mun­daǵy qazaqtardyń mentalıteti men el­ge degen súıispenshiligin osydan-aq baı­qarsyz. AQSH-ta turyp qalǵan qazaqtardyń kóbi 1990 jyldan keıin kelgender. Bulardyń qa­zaqy rýhanıaty áli kúshti. Qazaqtyǵyn maq­tanyshpen sezinedi. Óz elin, óz ultyn, óz ana tilin, óz salt-ǵurpyn tóbelerine qoıa bi­ledi. Úılerinen qazaqy dúnıeler (sýretter, oıý-órnekter, dombyra, án-kúı dıs­kileri, t.b.) úzilmeıdi. Kóbi úıinde qazaqsha sóılesedi. Bir-birimen habarlasyp, izdesip turady. Qonaq dastarhandarynan qazaqy dám úzilmeıdi. AQSH-ta joqtaryn elden aldyrtyp turady. Qonaqasyda kezikkende, óz ana tilimen sóılesip qana qoımaı, tipti áńgime, ázil-qaljyńdary da qazaqy qy­zady. Án aıtady, kúı shertedi. Qazaqstannyń Táýelsizdik kúni men naýryzdy aıryqsha atap ótemiz. Ózara telefonmen quttyqtasamyz da. Qazaqstannyń bolashaǵy, ásirese, Nazarbaevtan keıingi Qazaqstan qalaı bo­lar degen taqyryptar únemi jáne qyzý sóz bolady. Alaıda, AQSH-ta týyp-ósken bala­lardyń osyn­daǵy qoǵam men mektep tálim-tár­bıe­siniń áserinen amerıkandyq bolyp ketý yqtımaldyǵy joǵary. Olardy tamyrynan aırylmaıtyndaı etý úshin, ata-ana ǵana emes, El jaq ta amal qoldanǵany jón. My­saly, olardy Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryna tartyp, ár jazda qazaq dıas­porasyndaǵy jastardyń Eldegi lagerlerin ótkizip, olarǵa qazaqy tálim-tár­bıe berip, órkendegen Qazaqstandy tanytyp, ... degendeı. Bul Qazaqstannyń álemge tanyla túsýi úshin de, álemmen má­denı aýys-túıisiniń kúsheıýine de paıdaly ǵoı. – Sizder tek aǵylshyn tilinde qa­rym-qatynas jasaısyzdar ma? Siz ot­basyńyzda qazaqtyń tilin, dilin, salt-dástúrin qanshalyqty saqtaýǵa tyrysasyz? – Qytaıdan kelgen qazaqtar qazaqpen qazaqsha sóılesedi. Ózara óz tilimen baılanys jasaıdy. Qazaqstannan kelgen qa­zaqtardyń kóbi ózara oryssha sóı­le­sedi. Meniń otbasymdaǵylar úıde qazaqsha sóı­lesemiz. Túzde jolyqqan adamnyń tili­men. Qyzym Gúlbarshyn Japonda, AQSH-ta ósti. Osyndaı tildik ortada jetilse de, qa­zaq­shany jaqsy túsinedi. Úıde mindetti túr­de qazaqsha sóıleımiz. – Qazaqstan týraly oılaryńyzdy aı­ta túsińizshi! Sizdi Nazarbaev ýnıver­sı­tetine keledi eken dep estip qalyp edik? – Qazaqstan úshin tynyshtyq, or­nyq­tylyq, sol negizdegi ekonomıkalyq damý eń mańyzdy. Nazarbaevtyń saıasattary qa­zirge deıin jaqsy kele jatyr dep qa­raı­myn. Myń dosyń bolsa da, bir jaýyń bol­masyn degen bar. Qazaqstan eki iri el­diń ortasynda tur. Ári irgeles, ári iri eldi ren­jitýden paıda joq. «Asyǵý – shaıtannyń isi» degen bar. Talaı is­ke óte asyqqan bomaıdy. Mysaly, qazaq tiline, ony jalpylastyrýǵa kelgende de son­daı. Qazaqstan egemendigin, táýel­siz­digin qolyna qaıta aldy. Osydan aırylmasa (árıne aırylmaıdy!), qazaq tili endi ólmeıdi. Qazaq tilin kúshtep jalpylastyramyn dep, Qazaqstandaǵy ózge ulttardy qınaý da paıdasyz. Odan keıingi bir úlken másele – Islam di­nin jeleý etken radıkaldardyń, ekst­re­mısterdiń aldyn alý. Qazaq ejelden sabyrly, salmaqty halyq edi. Ásireliligi, ush­qa­rylyǵy joq bolatyn. Dinge kelgende de so­laı-dy. Osy dástúrdi saqtaǵan jaqsy. Qa­zirgi zaman – bilimniń zamany. Bilimnen art­ta qalsań, beıbit kúnde de, taıaq jeýiń, da­m­yǵan elderge qor bolýyń múmkin. Ba­tys­taǵy damyǵan elderdiń, óz buqarasyna saıasaty jaqsy bolǵanymen, syrtqy saıa­satqa kelgende, olardyń aldymen oılaıtyny – ekonomıkalyq jaqtan paıda tabý. Qazaqstan derbes bolǵannan tartyp, batys elderiniń Qazaqstanǵa kóp ınvestısıa salýdaǵy túpkilikti maqsaty – Qazaq­stan­nyń jer resýrstarynan kóbirek paıda kórý. Bul Qazaqstanǵa da paıda keltirdi. Bi­raq bul jer baılyǵy (munaı da, gaz da, t.b. da) taýsylady. Batys elderi Qazaq­stan­ǵa ǵylymı-tehnıkalyq jaqtan ınves­tısıa sala qoımaıdy. Ǵylym-tehnıkalyq syryn bere qoımaıdy. Basqalarǵa qorlaný osy jaqtan týyndaıdy. Qazaqstan óz kúshine súıenip, ǵylymyn, tehnıkasyn damytýy kerek. Bolashaq baǵdarlamasy kóp oqýshy­lardy shetelderge shyǵardy. Bulardan jaq­sy oqyp, Qazaqstanǵa eńbek sińi­re­tin­deri de az emes. Biraq ǵylymǵa shyndap be­rilgenderi kóp emes. Men munda júrgen qa­zaqstandyq oqýshylarmen kóp áńgi­me­lestim. Kóbiniń oıy birer ataq alyp, El­ge qaıtyp, táýirirek jumys tabý ǵana. Olar: «Qazaqstanda ǵylymmen shuǵyldansań, janyńdy áreń baǵasyń. Onan da bankterde, sheteldik kompanıalarda, ókimet organdaryna kirip alsań, kúshti turasyń» desedi. Bul qazirgi Qazaqstan qoǵamyndaǵy, osy jastardaǵy Qazaqstanǵa, onyń ǵylymyna paıdasyz nysaıdy bildiredi. Muny el jaq qatty eskerýi kerek.