Qazaqstan zaıyrly memleket. Din memleketten bólingen. Degenmen, 2011 jyly Dinı ister jónindegi agenttiktiń qurylýy – eldegi dinı ahýaldy bıliktiń qadaǵalaýy qajettigin kórsetkendeı.
Qazir qazaq musylmandyǵynyń ózi birneshe baǵytqa bólinip ketti. Qazaq salt-dástúrin tý etip, Iassaýı ilimin pir tutqan «sofylar» kósemderiniń túrmege qamalǵanyna da biraz ýaqyt ótti. Sondaı-aq, salafıtter, tákbirshiler, nurshyldar, “tarıhatshylar”, “zikirshiler”, “súleımenshiler”, “ýaqabıler” sıaqty jańa aǵymdar týraly estip, “Hızbýttahrır”, “Tablıǵı”, “Ahmadı” sekildi jańa sektalar men birlestikterdiń paıda bolǵanyn kórip júrmiz. Olardyń biri ata-baba arýaǵyna syıynǵandy «shirk» dese, ekinshisi qazaqtyń ejelden kele jatqan salt-dástúrlerine shúıligýde. «El ishi partıa boldy da, búlindi» dep Abaı babamyz aıtqandaı, dinı ımýnıteti tómen qazaqty búgin alýan túrli aǵymdar búldire bastady. Osy rette, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń úni, ókinishke qaraı, áli de qumyǵyńqy. Osy jarıalanymda biz «Qazaqstanǵa qandaı Islam kerek?» degen saýalǵa jaýap izdeýdi jón kórdik.
Musylman bolý – arab bolý emes
Jaqynda áldebir tanysym byltyr qaıtys bolǵan týysynyń jylyn berdi. Osy jıynda Qyzylorda oblysynyń burynǵy ımamy, dintanýshy Ábildá Áýezov qazaqqa qajet Islam týraly biraz áńgimelerdiń shetin qaıyrdy.Ábilda aǵa qazaqtyń óz musylmandyq joly bar ekenin tilge tıek ete otyryp, «Musylman bolý – arab bolý emes» degendi kesip aıtty. Onyń aıtýynsha, arabtyń ómir súrý salty men qazaqtyń ómir súrý salty eki túrli jaǵdaıatta qalyptasqan. Birinshisi, Saharadaǵy kúnnen qorǵaný maqsatynda sáldege oranyp, hıdjab kıgen. Tipti,bul kıimúlgisi Islamnan buryn paıda bolýy da múmkin. Sondyqtan arabtyń kıim kıý úlgisin qazaqqa tańýdyń qajeti joq.
- Ár halyqtyń óz kıiný salty bar. Qurandaǵy aıat boıynsha, Alla bizderdi ult-ulys etip jaratqan soń, turǵan jerimizdi, ómir súrý saltymyzǵa qaraı ulttyq kıimimizdi belgilep berdi, biz ony qurmetteýge tıispiz. Arabtardyń ulttyq kıimi basqa ult ókilderine arnalǵan nysandyq kıim úlgisi emes.
Qyz, kelinshekterimiz uıatty jerlerin ulttyq kıimmen jaýyp, ózderine jarasymdy etip júrý kerek, al erlerimiz zaman talabyna saı, taza ádemi kórinip kıiný mindetteri. Meshit qyzmetkerleriniń jumys orynynyń kıimi jalpy musylman bolǵan adamǵa forma bolyp eseptelmeıdi. Árbir jumys ornynyń óz formada kıimi bolatynyn eskereıik, – dedi dintanýshy.
Sondaı-aq ol ásiredinshilderdiń qazaqtyń ulttyq salt-dástúrlerine qarsy turyp, ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq qundylyqtarymyzdy joqqa shyǵarýy adal Islam ókilderiniń is-áreketi emes ekendigin jetkizdi.
Qyzym menimen birge tamaq ishpeıdi…
Jaqynda bir tanysym qyzynyń álde bir dinı aǵymnyń jeteginde ketkendigin aıtyp shaǵyndy.
– Qyzym qatty aýyrdy. Medısınadan kórmegen kómegin áldebir emshiden aldy. Alaıda, sol emshi bizge qyrsyq bolyp jabysty. Qyzymdy áldebir aǵymdarymen elitip áketti. Sóıtip, óz perzentim maǵan estip-bilmegen tyıymdardy kóldeneń tartatyn boldy. Men de namaz oqımyn, Islamnyń bes shartyn oryndaýǵa tyrysamyn. Biraq, qyzymnyń ustanyp júrgen joly musylmandyqqa múldem saı kelmeıdi. Týǵan-týysqandarymen birge tamaq ishýden qaldy. Tipti týǵan anasy meniń jegenderimniń ózin «haram» deıdi. Birge, tamaq ishpeıdi. Apta saıyn «Paıǵambaryma qurban shalyp jatyrmyn» dep, bir sıyrdy jaıratyp tastap otyrǵany. Qurbandyqty musylmandar jylyna bir ret shalatyn edi ǵoı. Meniń qyzymnyń qazirgi áreketteri maǵan unamaıdy, – deıdi ol, qyzynyń qaı medresege baratynyn jasyra otyryp.
Nurmuhamed Imınov
Almaty qalasyndaǵy Ortalyq meshittiń naıb ımamy Nurmuhamed Imınov qalalyq İshki ister departamentine qarasty qylmystyq atqarý júıesi qyzmetkerlerimen kezdesýinde ózin shekteýli salafıttermiz deıtin madhalıtterdiń qoǵamǵa zıany mol ekendigin aıtty.
– Olar jıhadqa úndemeıdi, terorıstik pıǵyldary joq, bılikke qarsy kelmeıdi, sóıte tura Musylmandar dinı basqarmasyna qarsy. Iaǵnı, madhalıtter óz ımamdary men tyńdaýshylaryn, ásirese, jastardy dinı basqarmaǵa qarsy tárbıeleý arqyly «takfırızmge» jeteleıdi, - dedi.
Jaqynda Taldyqorǵan qalasynda dinı baǵyty jat pıǵyldy,tyıym salynǵan aǵymdy nasıhattaıtyn bir top quryqtalyp, sottaldy. Atap aıtarlyǵy, olardyń arasynda birde-bir ózge ult ókili joq, ylǵı qazaqtar. Qoǵamnyń búgingi alataıdaı búlinisi ózgeden emes, dinı búlinýshilikten bastalatyn sekildi.
Biz osy rette eldegi dintanýshylardyń birazyna habarlasyp, olardyń Qazaqstandaǵy qazirgi dinı ahýal týraly pikirin bilýdi jón kórdik.
Murtaza Bulytaı, dintanýshy:
– Negizinen Islam dini bireý, biraq basqa álemdik dinder sıaqty ol da tarıh aǵymynda túrli ınterpretasıalar, saıası yqpaldar, dinı sınkretızm t.b. saldarynan túrli baǵyttarǵa bólingen.Ásirese, qazirgi jahandaný dáýirinde otarlaýshy kúshterdiń belsendi áreketi kesirinen radıkaldanyp, saıası ıdeologıalar men lańkestik toptardyń quralyna aınalǵan. Osy qysqa ǵana anyqtamadan keıingi aıtarym – bizdiń qazaq qoǵamyna osyndaı destrýktıvti baǵyttaǵy dinniń keregi joq. Bizge zıaly, zaıyrlyıslam kerek! Adamzattyń ýnıversaldy quqyqtaryn dáripteıtin, bilim men ónerdi nasıhattaıtyn, demokratıa men merıtoktartıa prınsıpterin paıdalanatyn, eńbek pen paıdaly iske shaqyratyn, gýmanızm jaǵy basym, rasıonaldy oılaýdy ardaqtap, beıbitshilik pen qoldaý mádenıetin ýaǵyzdaıtyn Islam kerek.
Dosaı Kenjetaı, dintanýshy:
– Qazaqstandaǵy ıslamǵa qatysty qazirgi dinı ahýaldy qalaı sıpattaısyz?
– Qazaq musylmandyǵy egemendik alǵannan beri óziniń tarıhı qalyptasqan tutastyǵynan ajyrap úlgerdi. Dinı tanymdyq jikteýler men saıasılanǵan din ekspansıasyna qarsy dinı aǵartýshylyq, tanymdyq jáne quqyqtyq qabiletterdi arttyrý tetikteri qarastyrylýda. Qázir osyndaı álemdik qubylystar men óz tarıhı tájirıbemizdisalystyrǵan saraptamalyq taldaýlar jasalyp jatyr.Ókinishke qaraı, bul qoǵamdaǵy bólinýshilikke qarsy boı kórsetýge kómegin tıgizbedi.
– Sýnnıtter men shııtter Irakty ekige bóldi. Rýǵa jiktelýbóle almaǵan qazaqty dinıalaýyzdyq bólshekteıdi dep qoryqpaısyz ba?
– Eger jaqyn arada qazaq bolmysynda tutastyqqa negizdelgen memlekettik ıdeologıa boı kórsetpeı, dinı tanymdyq jikter tereńdeı túsetin bolsa, erteńgi kún týraly oılanýdyń ózi qorqynyshty.
– Salafıt, tákbir, súleımenshil sekildi túrli dinı aǵymdar paıda bolyp, eldiń ishin búldire bastan kezde, bizdiń bılik oǵan qarsy qandaı da bir áreketter qoldanyp otyr ma?
– Elimizde osy dinı aǵymdardy retteıtin eki qurylym – Qazaqstan musymandarynyń dinı basqarmasy (QMDB) jáne Din isteri jónindegi agentik bar. Memleket bul máselelerdi zaıyrlylyq arqyly da retteıdi. Bizdiń el zaıyrly memleket. Iaǵnı, memleket pen din eki bólek ınstıtýt. Osy eki ınstıtýt ózderinińqoǵamdaǵy orny men rólin ózara moıyndaı otyryp, quqyqtyq, demokratıalyq ustanymdy basshylyqqaalýǵa tıis. Zaıyrly memlekette din men saıasatqa qatysty termınder men sóz tirkesteri bar. Olar “dinı saıasat”, “din saıasaty”, “saıası din”.
Dinı saıasatty Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy júrgizedi. buǵan memleket aralaspaıdy. Dinı saıasattyń mazmunyna mýftıattyń barlyq is sharalary jatady. Meshit, medrese salý, dinı bilim berý jáne ony uıymdastyrý, mazhabtar aralyq kelisimdi qolǵa alý, dinı tájirıbeni jandandyrý, dinı tanymdy kóterý, dinı sanany nasıhattaý, dinı senimdi túsindirý jatady. Biraq bul sharalar halyqtyq bılikpen birge, quqyqtyq sheńber aıasynda júzege asyrylady.
Al endi din saıasaty tirkesine kelsek, ony memleket quqyqtyq konstıtýsıalyq ustanymdar men zańdyq qaǵıdalar negizinde júzege asyrady. Eldegi dinı ahýal «Dinı senim bostandyǵy jáne dinı birlestikter týraly» zańymen qorǵalady. Bul zaıyrlylyq ustanymynyń basty fýnksıasy. Memleket qoǵamdyq talaptarǵa sáıkes, osy zańda musylmandar men pravoslavtardyń tarıhı, mádenı, rýhanı tájirıbesin eskerip, “hanafı mazhaby men pravoslavıe” týraly bap qabyldady. Sondaı-aq oǵan zaıyrly eldegi dinı bilim berý, dinı birlestikterdi tirkeý, olardyń dinder aralyq qatynastaryn retteý, baqylaý, qadaǵalaý is-sharalary kiredi.
"Saıası din" tirkesine qatysty is-sharalardy da memleket óz quziretine alady. Bul jerde biz saıası ıslam anyqtamasynyń ishine kiretin fýndamentalızm, ekstremızm, terorızm sıaqty ıdeologıalyq mazmundaǵy, dindi qural retinde qoldanatyn, eldi tutastyqqa emes, búlikke, turaqsyzdyqqa, lańkestikke, fanatızmge jeteleıtin saıası, partıalyq, ıdeologıalyq maǵynadaǵy, ustanymdaǵy toptardy aıtamyz. Memleket zaıyrly ustanymdy basshylyqqa alatyndyqtan bul toptarǵa zańmen tyıym salǵan. Zaıyrlylyq tek memleket pen din qatynasyn ǵana emes, din ishindegi qatynastardy da qadaǵalaıdy. Zaıyrlylyq – dindi bir jamaǵattyń monopolıasynan alyp shyǵatyn ustanym. Ol jastardy kez kelgen toptyń yqpalynanarashalaı alady. Zaıyrlylyq jastardyń dinı nanymdy erikti tańdaýyn da retteıdi. Jastardy aldap,tuzaǵyna túsirýge tyrysatyn dinı toptarmen kúresýdiń ortalyǵy da osy zaıyrlylyq.
