"QAZAQ HANDYǴYNA 550 JYL" SHYǴARMASHYLYQ BÁIGESİNE
Barshamyzǵa belgili jer betindegi búkil adamzat balasy Uly Jaratýshy - Allanyń alǵashqy jaratqan sanaly tirshilik ıesin «Adam» jáne «Man» dep tek qana eki esimmen ataıdy. Adam atamyz ben Aýa anamyzdyń atyn (qarashańyraǵyn) Adaı (Ad ata, Aı ana) ustap otyrsa, Man atamyzdyń atyn Manqystaý ustap otyr.
Al, Adam ata ma, Adaı ata ma, álde Man ata ma, qaısysy qaısysynan buryn dúnıege kelgen degen suraqqa jaýap izdesek, birinshi Adaı ata dep batyl tujyrym jasaımyz. Sebebi, jer-sýǵa ataý beretin, uly atalarymyz ekendigine qandaı daý bar. Demek, Manǵystaýǵa ataý bergender osy búgingi Adaılardyń ata-babalary.
Man – «Ma» degen birinshi býynǵa - «an» jalǵaýlyǵy qosylǵan taza qazaq sózi. Sonda «Man» atamyzdyń aty da, onyń ekinshi býyny «An»-ǵa «A» áribin jalǵasaq «Ana» bolyp shyǵady. Shejiredegi «áıel er adamnyń qabyrǵasynan» jaralypty delinetinindeı, ana sózi Man atamyzdyń esiminiń ishinen shyǵyp tur. Bul tujyrymnyń durystyǵyn aıǵaqtaıtyn basty derekterdiń biri, Atam Qazaqtyń "keńesetin qabyrǵasy" men Mańǵystaýlyq qazaqtardyń et tartqanda qabyrǵany áıelderge tartyp «sender bizdiń qabyrǵamyzdan» jaratylǵansyńdar dep ısharalaıtyndarynyń syry osy. Endi osynyń ústine Man esiminiń basynda turǵan «M» dybysynyń, Adam degenimizdegi sońǵy dybys ekenin qosyńyz. Demek, Man ata - Adam ata urpaqtarynyń jalǵasy. Bul uǵymdardyń báriniń shyǵý tegi attary aıtyp turǵandaı Manqystaý bolyp tabylady.
Adam - taza qazaq sózi. Bul sóz ejelgi qazaqtar arasynda dúnıege kelgen. Sonaý Adam ata men Aýa anadan bastap, olardyń bútkil urpaqtarynda adam dep aıtyp kele jatqan qazaqtar bolyp tabylady. Ózge elder Adam dep, tek qana Adam atany aıtady. Ata (ada) sózi ózimizdiń ákemizden bastap, Adam ataǵa deıingi búkil ata - babalarymyzdy bildiredi de, oǵan «m» árpin jalǵaǵan kezde «atam meniń» degendi bildiredi. Qazaqtyń ana tilinde qaı sózge «m» árpin jalǵasań da meniki degen maǵyna beredi. Mysaly: Atam – meniń atam, ájem, ákem, sheshem, aǵam, apam,inim, balam, qalam, dalam t. t. b. osylaı jalǵasyp kete beredi.
Al «m»-niń ornyn «ı» dybysymen aýystyrǵan kezde «Adaı» bolyp, urpaǵy (uly, qyzy, balasy) degen kópshe maǵyna beredi. Bunyń dáleli, qazaq ta, kúni búginde de «Adaılasań da taýsylmaıdy» dep óte kóp degen maǵyna da, al ata, ada bir adam, azaıý, taýsylý degen maǵyna da qoldanylady. Mysaly, «Naımanmen japsarlas júretin Jamuqa da el-jurtynan ada bolyp, bes joldasymen birge qańǵyp júrip, Tańly taýyn panalaıdy» (137 bet), «Qataldyqpen ada (joq) etip», «Bılegen elden ada etip (aıyryp)» (65 bet), «Ada bolsam jıhannan» (99 bet) (Mońǵoldyń qupıa shejiresi). Munyń maǵynasy: Adaı – kóp adam, Ada bolý – jalǵyz qalǵansha azaıý, nemese kez-kelgen zattyń taýsylýy bolyp shyǵady.
Ejelde, tipti kúni búginde de Qazaq Alyp bıiniń (Álippe degen sózimizdiń negizgi, túpki maǵynasy osy)qaǵıdasy boıynsha, bes dybys «N, I, I, Y, İ» - balasy, urpaǵy, uly, qyzy degen maǵyna da qoldanylǵan. Ybraı Altynsarın (Ybraı Altynsarynyń balasy), Toqash Bokın, Marat Tajın, Qaırat Mamın, Erlan Karın, Jajır Adaı, Ordaly Qosaı, Aqylbek Jemeneı, Qoja Ahmet Iassaýı, Hakım Tarazı, Tuńǵyshbaı Ál Tarazı, Toqtamys Jary, Isataı Taımanuly, Baýyrjan Momyshuly, Ábýbákir Kerderi, Shyńǵysqannyń tegi Muńal, nemese Muńal Adaıdyń nemeresi t.t. dep jazyp júrgenderimizdiń syry osy.
Biz qazir sońǵy úsh ǵasyrǵa jýyq orys otarshyldyǵynyń kesirinen, ásirese Keńes Odaǵy kezinde aty-jónimizge Orysty ata (Ivanov, Sıdorov, Petrov), Evreıdi áke (Robınovıch) dep zorlyqpen jazyp berdi. Bizdiń kóbimizdiń (ásirese orys tildi bılik basyndaǵylardyń) ata-tegindegi «ov, ev, ıch, ova, eva, ovna, evnalardyń da» syry osy. Búgingi orys tildi bılik ıeleriniń Qazaqtyń Ana tiliniń memlekettik til bolyp jarıalanǵanyna shırek ǵasyr bolsa da, búgingi qazaqtyń óz ata-tegin túgendeýin uıymdastyrýǵa da shamalary (aqyly men bilimi) jetpeýde.
Buny búgingi Qazaqstan bıliginiń Qazaqtyń ulttyq ıdeologıasyn moıyndamaıtynynyń aıqyn kórinisi degennen basqa lajymyz joq.
Qazaqta «Úlken ul taq murageri, kenje bala qarashańyraq ıesi». Bul Atam zamannan bergi buljymas qaǵıda. Osy qaǵıda boıynsha Qazaq búkil álem elderiniń qarashańyraǵy, qazaqtyń qarashańyraǵy kishi júz, onyń qarashańyraǵy on eki ata Baıuly, onyń qarashańyraǵy Adaı, Adaıdiki Muńal bolyp tabylady (Álemge áıgili, IýNESKOmen sońǵy eki myńjyldyqtyń eń uly tulǵasy, dep moıyndalǵan Shyńǵys qaǵannyń tegi osy). Shejire derekterindegi bulardyń eń sońynda turýy tek qana osyny bildiredi. Buǵan basqasha túsinik bere almaısyń. Adaılardyń ózderiniń as-sadaqalarynda ózderinen basqa rýlardyń bárine «aǵa balasy» dep arnaıy shapan jabatyndarynyń syry osy. Eshbir rý Adaıǵa shapan jappaıdy. Sebebi, qazaqtyń ata salty boıynsha shapan inige emes, tek qana ata men aǵaǵa jabylady.
Túsinikteme: Jasy kishige shapan jabylatyn bir jaǵdaı bar, ol ózi jas bolsa da, aqylymen, bilimimen, elge sińirgen adal eńbegimen, adamı uly qasıetimen El aǵasy dep moıyndalǵan jaǵdaıda. Bir ókinishtisi, biz qazir «Ata shapandy» kim kóringen «kelimsekke» jaýyp, oıynshyqqa aınaldyrdyq.
Shapan – qazaqtyń asa qasterli ulttyq kıimderiniń biri. Atalarymyz asa qadirli qonaqtaryna at mingizip shapan japqan. Shapandy er adamdar da, áıel adamdar da kıedi.
Shapan – Ap, Apa, Shap, An, Pan, Apan degen birikken sózderden turady. Taǵy bir maǵynasy SH-apa-n – Shannyń (Sannyń) apasy. Shan (Shana, Sana) syrtyn da, Apa ishinde. Qazaqtyń kóptegen sózderi osylaı jasalady. Mysaly, Q-aǵa-n (Handardyń aǵasy), Sadaq (Saqtardyń atasy), Sabaq (Saqtardyń apasy), Senek (Saqtardyń enesi), Qabar (Q-aba-r) Qardyń (Aqıqattyń) apasy (qar men aq sınonım) t.t. bolyp kete beredi. Sóz túbiri Apa. Ózderińiz kórip otyrǵandaı bul kıimniń avtory Apa (Ana). Osy bes tańbadan turatyn bir aýyz sózde Ana sózi úsh ret qaıtalanady. Birinshisi Apa, ekinshisi sońǵy býyndaǵy An (Ana), kádimgi Man atamyzdyń ishinen shyǵatyn Ana, úshinshisi Shan (Sana). Atalarymyzdyń súıretken shanasy (orystardyń Sankasy) osy. Úsh asa qasıetti san. Bul Qosaı atamyzdyń laqap aty. Demek, bul kıim ataýy Adaı shejiresindegi «Úsh analy qazaq» uǵymyna tolyqtaı sáıkes jasalǵan. Ana syılasań osylaı syıla, tarıh jazsań osylaı jaz! Budan asqan danalyq bolýy múmkin be?
Shapan demekshi, biz Atam Qazaqtyń eń qasterli Ata shapanyn qazir oıynshyqqa aınaldyrdyq.
"Anasy – káris, ákesi – orys Gennadıı Golovkın de ózin "qazaqpyn" dep júr" delinedi barlyq Qazaq basylymdarynda.
Menińshe, Ol ózin Qazaqstan azamatymyn dep júrgen joq. Dálel me:
Birinshiden, kúni búginge deıin onyń esh jerde Qazaqstannyń "Án uranyn" shyrqaǵanyn eshqashan kórmeppiz. Demek, GGG-de Qazaqstanǵa degen eshqandaı patrıottyq sezim joq. Talaı jarystarda báıge alyp, Kók baıraqty jelbiretken ózge azamattardyń arasynan dál GGG sıaqty aýzy burtıyp, únsiz turǵan qazaq balasy bolǵan emes. Bári de júregi jarylardaı bolyp qýanyp, kózderine jas alyp turyp shyrqaıdy.
Ekinshiden, ol Qazaqtyń Ata Shapanyn da "kelemej" qylyp júr. San myńdaǵan jyldardan beri eshqashan ózgertilmegen Qazaqtyń ulttyq oıý-syzbasyn "GGG"-men aýystyrǵan. Buǵan tyıym salý kerek. Sebebi, kúni erteń-aq keıbir fanattardyń buny ádetke aınaldyrýy ábden múmkin. Azamattar! Ulttyń ata shapanyna bulaı qıanat jasaýǵa bolmaıdy.
Úshinshiden, ol Qazaqstanda týylsa da (31 jasta) álige deıin onyń memlekettik tilde bir aýyz sóılegenin kórgenimiz joq. Demek, ol Qazaqstannyń memlekettik tilin mensinbeıdi.
Tórtinshiden, 22 aqpan 2015 jylǵy Monakoda ótken M.Múrreımen bolǵan saıysta, Qazaqstannyń kók týyn «jeńil» kıingen qyz bala ustady. Qazaq-qazaq bolǵaly qandaı jaǵdaı bolmasyn Qazaqtyń týyn tek aıbyndy, elge tanymal batyrlary ustaǵan. Qazaq eshqashan týyn áıel balasyna ustatpaǵan. Ejelgi salt boıynsha sol jerde Qazaqtyń Kók baıraǵyn Serik Sapıevtiń ózi ustaǵany durys bolar edi. GGG-niń arqasynda Qazaqtyń Kók baıraǵynda, oıynshyqqa aınaldyrdyq.
Jaraısyń Gena dep maqtanǵym-aq keledi. Biraq, qor bolǵan ulttyq saltymdy, aıtylmaǵan «Án uranymdy» kórip otyryp meniń olaı,- deýge aýzym barmaı otyr.
Eń birinshi bolyp Adam ata men Aýa ananyń tili shyqqany sanasynda sańlaýy bar jandar úshin daýǵa jatpasa kerek. Mańǵystaý halqynyń «til tańbaly Adaılar», Taý bı, Kóp bı jáne Qas bı (Kaspıı) dep atalatynynyń syry osy. Uly Jaratýshynyń alǵashqy jaratqan adamdary osy biz sóılep júrgen tilde, ıaǵnı qazaqtyń Ana tilinde sóılegen.
Qazirgi Adaılar, sol ejelgi Adtar, Mandar, Kún (Ǵun), Saq, Masaget pen daılar mekendegen Manqystaý men Ústirtti kúni búginde de mekendep otyr. Búkil jer betindegi Adaı ata urpaqtarynyń atamekeni Manqystaý bolyp tabylady.
Adam atamyzdyń aty qasıetti Quran-Kárimde aıtylatyn eń alǵashqy mádenıetti dúnıege ákelgen Ad qaýymy men Amazonkiler atalǵan qaýym atynyń alǵashqy býyny menen de sáıkes kelýi bekerden-beker emes. Qazir bizder Amazonkiler desek, kóz aldymyzǵa bes qarýyn asynǵan jaýynger áıelder elesteıdi. Bir kezderi áıel-analardyń da qazirgi er-adamdar sıaqty qoǵamda jetekshi rol atqaryp, ol tarıh ǵylymynda «matrıarhat» kezeńi dep atalǵan. Biz bul jerde «Adam» sózindegi «Ad» túbiriniń birinshi turǵanynan er adamnyń alǵashqy jáne jetekshi tulǵa ekendigin jáne «Adam» sóziniń «Ata - Ana» degen de maǵyna beretinin kóremiz.
Adaı Ata esimi de týra osyndaı «Ata-Ana» degen maǵyna beredi. Ad atań, Aı anań. Áıeldiń erge, Aıdyń jerge (sóz túbiri er) serik bolatyny osy.
Aı demekshi, aspandaǵy Aıǵa - Aı dep ataý bergender de osy Mańǵystaýlyq Adaılardyń Ata-babalary. Adaıdyń «bes júırigi» atanǵan jyr dúldilderiniń biri Aqtan Kereıuly (1850-1912):
«...Men Adaıdyń Aqtany
...«Sóıle» deseń jyrshyńyz
Aldaryńda jortaqtar.
Týǵan aıǵa at bergen,
Aq qaǵaz ben hat bergen
Eki erin men til-tańdaı
Sóılesin dep jaq bergen.
Aıtqan sózge túsinbes
Adamnyń myısyz aqymaǵy», – dep jyrlaýynyń syry osy (Jyr-darıa «Mańǵystaýdyń aqyn jyraýlary» Aqtaý-1995. 159 bet);
Mańǵystaý qorymdaryndaǵy kóptegen qulpytastarda (eri men áıeli birge jerlengende) Jebe men Aıdyń beınesiniń birge salynatynynyń da syry osy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı Jebe Adaılardyń tańbasy, Aıymyz sirá Aı. Bul eki tańbany qosyp oqysańyz Ata men Ana, ıaǵnı Adaı degen uǵym beredi.
Ejelgi shejirelerdegi rýlardyń bárine tańba úlestiretin Oǵyz qaǵannyń esiminiń de «er men áıel» degen maǵynasy bar. Oǵ (Oq, oǵlan, ul, ulan), Ǵyz (qyz).
Kóptegen zertteýshiler Oǵyz ben Adaıdy sınonım dep tujyrymdaıdy. Bul jerde sınonım degennen kóri, Oǵyzdardy Adaıdyń urpaǵy degenimiz durys. Sebebi, Oǵyzdardyń tegi Adaıdyń jetinshi nemeresi Tobyshtan taraıdy. Toǵyz sany Tobyshtardyń sandyq ataýy. Al, toǵyzdyń sóz túbiri Oǵyz bolatyny osydan.
«Túrikten órbigen eldi toǵyz deıdi
Tartatyn kúı aspabyn qobyz deıdi
Bashqurt pen qazaq, noǵaı, qaraqalpaq
Tórteýin shejireshiler oǵyz deıdi» (S.Sypataıuly «Alash, úsh Júz hám Qazaq»).
Adam Atamyzdyń laqap aty «Safıollaǵa» kelsek, qazaqta Safı sózi eń taza, kúnádan pák degen uǵym beredi. Safıdiń sóz túbiri Af (Ap), bul apa (ana) degen maǵynany bildiredi. Qazaqtyń jańa týǵan náresteni Sábı (Safı) deıtini osydan. Afrıka halyqtarynyń shyǵý tegi de osy. Dáleli biz kúni búginde de qospasy joq taza altyndy «saf altyn» deımiz. Bul «Al-shyn» men «Al-tyn» sózindegi «Sh» men «T» áripteriniń aýysyp qoldanylǵanyn baǵamdasaq, altynnyń tot baspaı, súrtken saıyn únemi jarqyrap turatynyna baılanysty, alǵashqy túp atamyz Alshyn atamyzdyń aty qoıylǵan. Demek, Altyn ataýynda, Alshynnyń avtorlyq quqyǵy saqtalyp otyr.
Bul tujyrym tarıhı derektermen de tolyqtaı sáıkes keledi.
Búkil japandy jalmaǵan Topan sýdan keıin Nuq paıǵambar men onyń Allaǵa ıman keltirgen azǵantaı qaýymy Qazyǵurt (Qazyq jurt) taýynyń mańynda, ıaǵnı qazirgi qazaq dalasynda san ǵasyrlar boıy ǵumyr keshti. Keıinnen, birneshe ǵasyrlardan keıin onyń urpaqtary kóbeıip, Nuqtyń úsh ulynyń eli úsh jaqqa: úlkeni Qam qazirgi Úndistan jerine, ortanshysy Sam Iran, Arab jerine, eń kishisi Iafes atasynyń buıryǵymen soltústikke (Edil men Jaıyq óńirine) ketti. Al, Nuqtyń óz eli Ata jurtta (Qazyq jurtta), ıaǵnı Qazaq dalasynda qaldy. Ol kezde búkil jer betinde qazyq jurttan (Qazaqtan) basqa el bolmaıtyn. Olar osy biz sóılep júrgen Qazaqtyń Ana tilinde sóıledi. Eń alǵashqy Qazyq jurttan (qazaqtan) enshi alyp bólingen Nuqtyń úlken uly Qam boldy. Odan Qadam (Q-ada-m) - Qam Ata degen cóz qaldy. Olar Ata jurttan bólinip, bólek el bolýǵa alǵashqy qadam basty.
Atam Qazaqtyń sózdik qorynda Qaz-qatar (qatar-qatar, ıaǵnı birinen keıin biri, bir adamnyń nemese bir zattyń biriniń artynan biri tirkesip turýy, nemese qoıylýy) degen sóz bar. Bul kúndelikti ómirde qoldanysta júrgeni. Al, bul sózdiń negizgi maǵynasy eń birinshi bolyp dúnıege Qazaq eli keldi degendi bildiredi. Qatardyń aldynda eń birinshi bolyp Orys, Qytaı, Ózbek, Qyrǵyz, Túrikpen, Ebreı ne t.b. emes, Qaz sóziniń turýy tek qana osyny bildiredi. Ózgeshe maǵynasy bolýy esh múmkin emes. Osy sóz tirkesteri sóz túsingen adamǵa bútkil álem elderiniń qazaqtan keıin tirkesip, birinen keıin biriniń dúnıege kelgenine tolyqtaı kýálik ete alady. Qaz qatardyń taǵy bir maǵynasy bar. Qatar - Aqıqattyń atasy (Qar men aq sınonım), Qaz qatar – Qaz aqıqattyń atasy degen sóz. Bas tańbasy «til», ózgeler Qas bı (Kaspıı) dep ataǵan Qazaq qaǵanatynyń sózdik qorynda dál osyndaı «qupıa» maǵynasy bar sózder barshylyq. Olar: Sadaq (S-ada-q) – Saq ata (Saqtardyń atasy), Sanaq – Saq ana, Sabaq - Saq apa, Senek – Saq ene, Saǵaq – Saq aǵa (Sý aqpaıtyn ba edi saǵadan, Sóz bastalmaıtyn ba edi aǵadan), Qaǵan – Handardyń (barlyq) aǵasy t.t. bolyp jalǵasyp kete beredi. Bul jerde sózdiń atasy, anasy jáne aǵasy sózdiń ortasyna ornalastyrylǵan jáne sonymen qatar avtorlyq quqyq saqtalyp tur. Sóz jasasań osylaı jasa. Tarıh jazsań osylaı jaz. Budan asqan danalyq bolýy múmkin be?
Osy aıtqanymyzǵa tolyq kýálik ete alatyndaı, Atam Qazaq ta «Qaz-qalpynda» degen taǵy bir sóz bar. Qaz-qalpynda - aınymaı alǵashqy beınesinde qalý. Bul eń alǵashqy memleket qazaq memleketi degen sóz. Barlyq álem elderiniń memlekettik qurylymy basynda qalaı boldy, kúni búginde de eshteńe ózgermeı sol kúıinde qaldy, ıaǵnı búkil álem elderi memleket qurýdy bizden úırendi degen sóz. Qazaq eliniń «Máńgilik el» dep atalatynynyń syry osy. Eger kimde-kimniń osyny túsinip, moıyndaýǵa shamasy jetpese, onda seniń basyńnyń ishindegi mıyńnyń ornynda, mı emes sý bolǵany. Ejelgi qazaqtardyń oryndy sózge túsinbegen jandardy «Óı, Sý mı!» dep urysatyndarynyń syry osy.
Aradan taǵy talaı ǵasyrlar ótti. Samnyń eli de osy óńirde «eseıip, er jetti». Olardan da osy Sam atamyzǵa qatysty kóptegen toponımder qaldy. Mańǵystaýdyń Beıneý aýdanyna qarasty úlken kólemdegi qumdy aımaq kúni búginde de Sam qumy dep atalady. Sonymen katar Adaıda Sam dep atalatyn rý da, adam aty da bar. Muńaldyń (Adaıdyń kenjesi) Shoǵydan taraıtyn bir tarmaǵy Sam dep atalsa, Shońaıdyń Dań atty aýylynan Sam esimdi árýaqty bı shyqqan. Sol atamyzdan «Han tóreligi buzylsa da, Sam tóreligi buzylmas» degen maqal qalǵan. Mańǵystaý ataýyndaǵy «Mannyń» túpki maǵynasy «Adam». Shyndyǵynda, Man Adam atanyń urpaǵy, ıaǵnı topan sýdan keıingi olardyń jalǵasy. Bizdiń jyl sanaýymyzdan burynǵy úsh myń jyldyqtan ári de osy óńirde ómir súrgen arıı halqynyń rýlyq aımaǵynyń aty osy túp atamyzdyń atymen Man dep atalǵan. Qazaq ta «Túgel sózdiń túbi bir, Túp atasy Maıqy bı» degen maqal bar.
«Qazaqtyń aty ańyzǵa aınalǵan Maıqy bıiniń ákesiniń aty Man delinedi» (Qazaqtar. 2 tom. Almaty. 1998. 49-b.).
Qazaq ta adam balasynyń eń alǵash qolǵa úıretilgen úı janýary sıyr men sıyrshynyń pirin (ustazyn, úıretýshisin) Záńgi baba demeýshi me edi. Atalarymyzdyń aıtyp júrgen Záńgisi, osy búgingi Afrıkalyqtar (negrler).
Kez-kelgen zattyń (qudyqtyń, ózen, teńiz, muhıttyń, ydystyń, tipti bári-báriniń) túbi bolatyny sıaqty, Adam balasynyń da túp atalary, soǵan sáıkes olardyń ataýlarynda da sóz túbiri (óz túbi) bar. Bul qaǵıda sonaý túp atamyz Adam atadan beri qoldanylyp keledi. Qazaqta «Oryndy jerinde aıtylmaǵan sózdiń atasy óledi» degen maqal bar. Demek, sóz de ata da bar, ana da bar. Sózdiń atasy sol sózdiń túbiri, al anasy «til». Tiliń bolmasa sóıleı almaısyń. Bul tujyrymǵa qazaqtyń ana tilinde sóıleý, qoldaný (jazylý) erejesin biletin barsha azamattary toqtaýǵa tıis. Buǵan toqtaı almasań, onda seniń bilim deńgeıiń «baqshadan» shyǵyp, áli mektepke barmaǵanyń. Nemese, Darvın ilimin basshylyqqa alyp, maımylǵa bala bolǵanyń.
Jer betindegi barlyq ataýlardy eń birinshi adamdar biri-birine qoıǵan. Sodan ózge ataýlarǵa aýysqan. Qazaq tilindegi birneshe mıllıon sóz túbiriniń bári adam attary, ıaǵnı sol uǵymdardyń avtory.
Eń alǵashqy adamdar, rýlar men taıpalardyń attary bir, eki, úsh áripterden quralatyn qysqa sózderden bastalyp, keıinnen adamdardyń sana-sezimi ulǵaıyp, sózdik qorlary molaıǵan saıyn qysqa túbir sózderdiń aldy men artynan ártúrli jurnaqtar men jalǵaýlar jalǵanyp ulǵaıyp otyrǵan. Mysaly, A, An, Man, Ana, Mad, Maı, Maıqy, Manan, Manas, Manashy, Manqystaý, Jaman, Jamandyq jasamaý, Jamanattasý, Jamanattaspaý; Ad (At), Ada (Ata), Adaı (Ataı), Adam (Atam), Adaı Man (Ataman); Áz (Az), Áziz, Taz, Qaz, Qazy, Qazar, Qazan, Qazaq, Qazaqıa, Qazaqstan; Ar, Arys, Arıı, Arap, Parsy; Aq, Saq, Taq, Baq, Aqpan, Aǵarys, Aqıqat t.t. bolyp jalǵasyp kete beredi. Bul ataýlardyń qaı-qaısysynyńda sóz túbiri, sol ataýlardyń shyqqan tegin bildiredi, ıaǵnı sol sózdegi túbir ataý sol eldiń túp atasy. Bul jerde aıryqsha atap ótetin jaǵdaı, sóz quramynyń kúrdeli bolyp, óte kóp dybystardan quralýy sol tildiń sózdik qorynyń óte baı ekendigin, jáne sonymen qatar ol eldiń eń alǵashqy el ekendiginiń aıqyn dáleli bola alady. Mysaly, bizdiń sózdik qorymyzda: Jamanattasý, Jamanattaspaǵandyqtan, Qanaǵattaný, Qanaǵattanbaǵandyqtan, Qanaǵattandyralmaǵandyqtandaǵy degen sıaqty óte kóp dybystar men býyndardan quralatyn sózder bar. Sóz quramynyń kúrdeli bolýy sol eldiń sózdik qorynyń óte baı ekendigin bildiredi. Qazaqtyń sózdik qorynda 20 000 000 astam sóz túbiri bar delinedi. Salystyrý úshin eske sala keteıin 1980 jylǵy sanaq boıynsha aǵylshyndar 250 000, qytaılar 500 000 sóz túbirin jınaı alǵan.
Eń birinshi sóziniń esebi (shegi) joq avtorlyq quqyq Uly jaratýshy – Alla da, ekinshi «avtorlyq quqyq» Qazaq ta. Bul kúmánǵa da, daýǵa da jatýǵa tıis emes.
Qazaqtyń kúrdeli sózderiniń bári qysqartylǵan sózderden quralady jáne sol ataýdyń sóz túbiri sol ataýdyń negiziniń qaıdan shyqqanyn bildiredi.
Man Ata. Sóz túbiri An (Ana). Anamyzdyń esimi Man atamyz esiminiń ishinen shyǵady. Shejirede de dál solaı. Uly Jaratýshy - Alla Anamyzdy Atamyzdyń qabyrǵasynan jaratypty delinedi. Ary qaraı Ata men Ana jaıly derekterde, olardy eki bólip atap Adam (Ad-am, Ad jáne Amazonkiler), Ata-Baba (Ata jáne Apa (Baba), Adaı (Ad-Aı) - Aı (Áı) Baı men Báıbishe sóziniń túbiri. Aı analyq tekti bildiredi. Ǵaryshta Aı jerdiń serigi, jerde Aı (Áıel) erdiń serigi. Ad ata, Aı ana bolyp tur. Oǵyz – Oǵ (Oǵlan (Ulan) jáne qyz. Atash (At-Ash) – At (Ad) jáne Ash (Ashýrler, Ashıde, Ashóıde analyq tekti bildiredi). Alash (Al-Ash) - Al (Ál) (alǵashqy Ata, Alǵıdyń dalasy, Ál, Álı (Áldi, Álsiz). Al (Ál) alǵashqy atalyq tek, al Ash joǵaryda kórsetkenimdeı analyq tekti bildiredi. Arap – Ar (Arystar) atalyq, Ap (apa) analyq tekti quraıdy. Araptardy Adaı shejiresi Arapa dep jyrlaıdy.
«Aqan taýdyń etegi
Arapa bizge bolsyn dep
Alty taqta araptan
Áji baryp dám tatty» (Cúgir jyraý Begendikulynyń (894-1974) «Shejire jyr» dastanynan úzindi).
Bizder Adam Ata men Aýa Anany – Ata men Ana dep, asa qurmetpen atasaq, olarda ondaı qurmet kórsetilmeıdi. Jaı ǵana «aýyl-úıdiń tentek balasy» sıaqty Adam ı Eva delinedi.
Tarıh taǵlymy: Qazaqta (Azıada) ata men anany eshqashan bólmeıdi, ekeýi únemi birge júredi, ekeýine de qurmet birdeı kórsetiledi. Al batys (orys) baıynan aırylǵan áıel sıaqty, Atany (Azıany) aýzyna almaıdy, bizder Evanyń urpaqtarymyz, maımyldan taradyq deıdi. Olardyń ata-analaryn baqpaı, qarttar úıine tapsyratyndarynyń negizi osy jerden bastalady. Shynynda da, anań seni «maımyldan» tapsa, olardy qalaı baǵarsyń.
Mannyń sóz túbiri «An» - nyń pende, tiri jan, ıaǵnı sanasy tolyq jetispegen degendi bildiretin de maǵynasy bar. Buǵan qazaqtyń An men Ańy dálel. Osyǵan sáıkes «An», «Ań» túbirinen Ana, Anam (anam meniń), Anda, Ańshy, Ańqaý, Ańdaý, Ańdamaý t.t. maǵynalary osyǵan jaqyn sózder týyndaǵan. Demek, Man ataýy taza qazaq sózi. Alǵashqy adamdar, ıaǵnı Adam ata men Aýa ana búgingi biz sóılep júrgen qazaqtyń Ana tilinde sóılegen.
Osy «An» túbirinen kóne, ejelgi degen maǵyna da, búkil álem elderimen qoldanylatyn «Antık» sózi dúnıege keldi. Batys ilimi Antık dúnıesine tek qana ejelgi Grekıa men Rım mádenıetin jatqyzyp júr. Olardyń tujyrymynsha, bulardyń negizin qalaýshylar ejelgi grekter delinedi. Olar ózderin «Eldikter» (Ellınder), el ataýyn El Ada (Ellada) dep atady. Shyndyǵynda olar sol óńirge kezinde osy qazaq dalasynan ketken. Oǵan dálelge olardyń ózderin Eldikter, elin El Ata, memleketiniń ataýyn Grekıa dep ataýlary jarap jatyr. Grektiń sóz túbiri «Ek (Eki)», bul qazaqtyń laqap aty. Bizdiń sózdik qorymyzdaǵy Ek, Eki, Eke (áke), Tek, Teke, Meke, Senek ataýlary sol kezeńderden qaldy.
Al, Adaı Ata esiminiń shyǵý tegine kelsek:
- Adaı (m) – A, Ad (At), Ada (Ata), Aı, Daı (Taı), Adaı (Ataı), Adam (Atam) bolyp shyǵady.
A - dybysy Alyp bıdiń de (álippe), sonymen birge barlyq dúnıeniń de bastaýy. Mysaly, Alla, Ata, Aǵa (Allataǵala), Ana, Apa.
Ad – alǵashqy Adam, soǵan sáıkes qaýym ataýy. At – a. alǵashqy adam esimi (atyń kim?); b. Qolǵa úıretilgen, minetin at. Maqal «At – erdiń qanaty». Ad qaýymy alǵashqy adamnyń da, adamǵa serik bolǵan minetin attyń da avtory.
Ada – a. Ata. Iá, ıá kádimgi qazaq balasynyń kúndelikti aýzynan tastamaıtyn Atasy, ıaǵnı ákeńniń ákesi; nemese óz atańnan bastap sonaý Adam ataǵa deıingi barlyq atalaryń; á. Aral. Eń alǵashqy, tipti bergi (Nuh paıǵambar kezeńi) bútkil jer betin sý basyp jatqan kezde alǵashqy qurylyqqa (Jýdy taýyna, ıaǵnı Qazyǵurtqa (Qazyq jurtqa)) qadam basqan sol atalarymyz bolatyn. Q-ada-m degen sózdiń de túbiriniń Ata bolatyny osy; b. Ada. Ada bolý - kóp atalardyń (Adamdardyń) bir adam bolyp azaıýy, nemese kez-kelgen zattyń taýsylýy. Qadam – Qam ata Nuh paıǵambardyń úsh (Qam, Sam (Sham), Iafes) ulynyń úlkeni. Atasynan (qazyq jurttan) bólinip, ózge óńirge alǵashqy qadam jasaǵan solar bolatyn.
Aı – Anań. Áıeldiń sóz túbiri Áı (Aı). Áıel (Aı men El) «Áı el bolaıyq». Áıel erdiń serigi, Aı jerdiń serigi.
Daı – a. Adam ata urpaqtarynyń rý-rýǵa, ártúrli elder men memleketterge bóliný kezeńin kórsetedi. Tarıhtaǵy Daı – Masaget (Daı-Dahı) atalǵandar osylar. Daı-daı bolyp aıtysý, Daı-daı bóliný, tipti kerisý men urysý da solardan qaldy. Á. Taı. a. Jylqynyń taıy, á. búgingi Altaı ólkesi ataýynyń shyǵý tegi osy.
- Búgingi ǵylymı aınalysta alǵashqy adamdar Altaıda ómirge kelip, álem mádenıeti sol jerden taraǵan delinedi. Olaı emes ekenin Altaı degen ataýynan da anyq kóre alamyz. Bul máseleni bizge sheship beretin de osy sózdiń ózi. Altaı qysqartylǵan sóz. Maǵynasy Alǵy (aldyńǵy, alǵashqy) taı. Al Taı bolsa jylqynyń eki jasar qulynynyń ataýy. Taıdyń aldynda Qulyn (qulynshaq) men sol qulyndy dúnıege ákelgen Baıtal men Aıǵyrdyń bar ekenine menimen eshkim talasa qoımas. Olardyń bári Mańǵystaýda dúnıege kelgen. At (qazan at) degen ataý Ad qaýymynyń aty. Búgingishe aıtqanda «Avtorlyq quqyq» saqtalyp otyr. Altaı ata emes. Bul esimge ata sózi qosylyp aıtylmaıdy. Biraq, sóz quramyndaǵy Al (alǵy, alǵashqy) túbirine qarap Aldyńǵy alty eldiń (Alashqa jatqan alty eldiń) mekeni ekenin kóremiz.
Taǵy bir maǵynasy alty Aı. Alty sanynyń Balyqshy atamyzdyń laqap aty ekendigin eskersek, bul uǵymnyń negizgi maǵynasynyń Balyqshy Adaı ekendigin kóremiz. Balyqshy Adaıda birinshi bola almaıdy. Sebebi, Balyqshy atamyzdyń aldynda Adaı (m) atamyz, onyń eki balasy jáne tórt nemeresi bar. Ejelde qalany balyq dep ataǵan. Mysaly, qazirgi Pekındi (qytaıdyń astanasy) bizdiń atalarymyz Hanbalyq dep atapty. Endi osynyń qasyna Balasaǵundy da (Balyqshy Saq Kún) qosy qoısańyz tipti de jańylyspaısyz.
- Ekinshi nusqa da Úndi Arııler delinedi. Bul da joǵaryda kórsetkenimdeı alǵashqy bola almaıdy. Úndiniń sóz túbiri - ún. Iá, ıá kádimgi daýys. Sebebi, ún óz-ózinen shyqpaıdy. Onyń aldynda úndi shyǵaratyn til bar. Eń birinshi bolyp Adam (Man) atamyzdyń tili shyqqany eshqandaı daýǵa jatpasa kerek. Al, til bolsa Adaılardyń tańbasy. Búkil álemniń «Til tańbaly Adaılar» deıtinderi osy. Bular búgingi Adaılardyń Adam - Man atalarymyzdyń qarashańyraǵy ekendigin bildiretin basty dálelderdiń biri.
- Búkil jer betinde tek qana qazaq halqy óz tilderin Ana tili dep ataıdy. Ananyń sóz túbiri «an» men Mannyń túbirles bolatyny osy. Qazaqtan ózge elder óz tilderin Ana tili dep atamaıdy. Barlyǵy týǵan (rodnoı) til deıdi. Olardyń óz tilderin Ana tili dep ataýǵa quqyqtary joq. Bul Manqystaýdaǵy Adam atamyzdyń jáne onyń qarashańyraǵynyń ıeleri Adaılardyń «avtorlyq» quqy. Ony moıyndaıyq, moıyndamaıyq odan eshteńe ózgermeıdi. Eshkim báribir atalarymyzdyń «avtorlyq quqyn» tartyp ala almaıdy.
- Áıgili Nuh paıǵambardyń kemesiniń qalǵan jerin keıbir «bilgishter» Araratqa telip júr. Aqıqatynda kemeniń qalǵan jeri Qazyǵurt taýy. «Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, Ol áýlıe bolmasa nege qalǵan» degen tarıhı derek san myńdaǵan jyldardan beri aıtylyp keledi. Qazirgi Qazyǵurt taýy ornalasqan Ońtústik Qazaqstan óńiri de ejelgi Adaı Qazaqtardyń qystaýy. Alaıda, ol jerdegi ataýlarǵa «qystaý» sózi qosylmaıdy. Sebebi, ol alǵashqy emes. Jaz jaılaýda turaqty bola almaıdy. Turaqty meken qystaý. Mandardyń (Adaılardyń) turaqty mekenderiniń Manqystaý atalatyny osydan.
- Álem elderi alǵashqy adamdy tek qana eki esimmen Adam jáne Man deıtinderi osy. Man atanyń atyn Manqystaý ustap otyrsa, Adam atanyń atyn Adaı ustap otyr.
Qazirgi «Adamzattyń atasy maımyl, adam maımyldan jaratylǵan» delinetin Darvınniń sandyraq ilimin basshylyqqa alyp, shynymen de «maımylǵa» bala bolýǵa jaqyndap júrgenderge aıtarym, bul shyndyqty búgin moıyndamasań, erteń moıyndaısyń; erteń moıyndamasań, arǵy kúni moıyndaısyń; arǵy kúni moıyndamasań, onyń arǵy kúni moıyndaısyń. Atam Qazaq sol úshinde «At aınalyp qazyǵyn tabar, er aınalyp elin tabar» shegelep aıtyp ketken. Atam Qazaq óz tarıhyn bir aýyz sózben jazǵan. Bir aýyz sózge toqtaǵan. Jaýdan (qylshyldaǵan qylysh pen solqyldaǵan naızadan) qaıtpasa da, bir aýyz sózden qaıtyp san myńdaǵan jyldar boıy ǵumyr keshken.
Altaıda Onǵydaı degen toponomıkalyq ataý bar. Onyń sebebi, Altaı birikken sóz. Tolyq maǵynasy Aldyńǵy (alǵy, alǵashqy) Daı bolyp oqylady. Tarıh ta Daılar (Daı-dahı, Masagetter, bul baıaǵy Kırdiń basyn torsyqqa salyp, qaqpaǵa ilip qoıatyn Tumar hanymnyń eli) dep atalǵan, Uly halyqtyń bolǵanyn tarıhtan shamaly da bolsa habary jandardyń bári bilse kerek. Sol Daı eshqaıda joǵalyp ketken joq. Bar-joǵy Daı degen sózimizdegi "D" dybysy "T" dep oqylady. Altaı sóziniń shyǵý tegi osy. Muny Mańǵystaýda bilmeıtin adam joqtyń qasy. Bul bizde eki sózdiń birinde qoldanylady. Mysaly, Ad - At, Adaı - Ataı, Adam - Atam, Daı – Taı, Madaı - Mataı t.t. bolyp kete beredi. Bul qaǵıda qazaq ta tek qana "D" men "T" dybysyna qatysty emes, qazaq ta mundaı mysaldar óte kóp. Sonyń eń negizgisi Manqystaý (Mandardyń qystaýy) - Manǵystaý (Mańǵystaý) bolyp aıtyla da, jazyla da beredi. \
«Muńaldyń qupıa shejiresin de» aıtylatyn Shyńǵysqannyń bala kezden úsh ret anttasyp dos bolǵan, keıinnen sol óńirdegi 13 taıpa eldiń barlyǵy birigip han saılaǵan Jamýqanyń tegin Taıshýyt demeýshi me edi. Sol Taıshýyttyń da (Daıjýyt) toly maǵynasy Daı jurty. Jamuqanyń tegi Tobysh. Bul Adaıdyń toǵyzynshy urpaǵy. Sol shejire de Jamuqanyń rýy Jajır Adaı – Jadyran dep aıqyn kórsetilgen. Jadyran atty rý Adaı shejiresinde Tobysh-Oraz-Alyp-SHegem-Babyq-Jumaǵul-Ulǵaı-Bodat-Jadyran bolyp taratylady. Bul baıaǵy Ú ǵasyrdaǵy Rımge deıin bıligin júrgizgen Edil (Eýropada Attıla degen atpen belgili) patsha shyqqan el. Sol Attılanyń tikeleı urpaqtary Mańǵystaý da Qarash degen rý atymen kúni búginde de ǵumyr keship jatyr. Sol jerdegi taıpalardyń Shyńǵysqandy han saılamaı, Jamuqanyń saılaǵandarynyń da syry osy. Tobyshtar Adaı (m) atanyń toǵyzynshy býyn urpaǵy. Shyńǵys qaǵan týynyń toǵyz shashaqty bolatynynyń da syry osy.
Al, Muńal (Monǵol) bul Adaı (m) Atanyń onynshy býyn urpaǵy. Ol jerdegi Onǵydaı degen toponomıkalyq ataýdyń bolatyn sebebi osy.
Adaı (Ada-ı). «I» dybysy Atanyń urpaǵy, balasy, ıaǵnı eń kenjesi, «qarashańyraǵynyń» ıesi degen maǵyna beredi. Ejelgi uly atalarymyzdyń óz tekterin: Qoja Ahmet Iassaýı, Ahmet Iýginekı, Ál-Farabı, Álisher Naýaıı, Fırdaýsı (Shahnama), Ábdirahman Jámı (parsy-tájik ádebıetiniń klassıgi), Qadyrǵalı Jalaırı, Jary Adaı, Mustafa Shoqaı, Ǵabdolla Toqaı, Ánes Saraı, Islam Jemeneı, Ordaly Qosaı t.t. dep jazyp júrgenderiniń syry osy.
Adam (Ata-m). M - táýeldilik jalǵaý. Qazaqtyń san mıllıondaǵan sózderiniń bárine de Óz atańnan bastap sonaý eń túpkirdegi Adam ataǵa deıingi Atalardyń (Adamdardyń) barlyǵy meniń atam. Ata – babalarymyzdyń bir-birin qurmettegeni sonshalyq kez-kelgen jandy Adam, ıaǵnı Meniń atam dep atap otyr. Qazaqtyń san mıllıondaǵan sózine «M» dybysyn qossań bári meniki degen uǵym beredi. Atam, atamekenim, elim, jerim, aıym, kúnim, juldyzym t.t. bolyp kete beredi.
Al, Adaı ma, álde Adam ba, qaısysy buryn dúnıege keldi degen suraqqa jaýap izdesek, Adam degen uǵym Adaıdan keıin kelgen dep batyl tujyrym jasaı alamyz. Sebebi, Ata (Atam, Atam meniń) atanýyń úshin mindetti túrdi seni Ata dep ataıtyn nemereń (urpaǵyń) bolýy shart. Ataǵa jalǵanǵan «I» dybysynyń balasy, urpaǵy degen maǵyna beretinin joǵary da aıtqanbyz. Ata shejireniń Adam ata shejiresi delinbeı Adaı shejiresi delinetininiń syry osy. Bul tujyrym kúmánǵa da, daýǵa da jatpaýǵa tıis. Sebebi, eń birinshi bolyp Atasynyń shejiresin jazǵan nemeresi (Sóz túbiri «Em») bolatyn.
Bul qazaq Alyp bıiniń (álippesiniń) sandyq júıesinde de osylaı berilgen. Adam 1-6-1-15 bolsa, Adaı 1-6-1-11 sanyn qurap, Adamnan buryn tur.
Ózderińiz kórip otyrǵandaı bar joǵy tórt-aq dybystan turatyn bir aýyz sózge Adaı (m) ata, (Man) ata urpaqtarynyń 70 000 jylǵy tarıhy túgel syıyp ketken. Budan asqan danalyq bolar ma? Mine bizdiń atalarymyz tarıhty bir aýyz sózben osylaı jazǵan. Sóz jasasań, osylaı jasa. Tarıh jazsań, osylaı jaz! Osyndaı etip sóz jasaý men tarıh jazý jer betiniń esh bir elinde bolyp kórmegen. Bul tarıhtyń qasynda, qazirgi kitap, kompúter degenderiń túkke de turmaıdy. Nuq paıǵambar zamany sıaqty «bir topan sý» (betin aýlaq qylsyn) ótse, olardan eshteńe de qalmaıdy. Al, qazaqtyń bir aýyz sózben jazylǵan tarıhy eshqashan ólmeıdi.
- Ad qaýymy búkil adamzat balasynyń Atasy. Atam, Adam jáne Adaıdyń sóz túbiri At pen Ad bolatyny osy. Bul ataýlardyń «avtorlyq quqyǵy» Ad (Adaı) atamyzdiki. Sóz túbiri jańylyspaıdy. Atań da, At ta eń jaqyndyqty bildiretin uǵym. «At erdiń qanaty» (maqal). «Esimiń kim» degenniń ornyna da «Atyń kim» deımiz. Al «Ad»- qa kelsek, ejelgi shejirelerdiń bárinde, Quran Kárimde de Ad qaýymy dep jazylǵan. Bul bizdiń bala kezimizden bárimizge tanys «Alǵashqy qaýymdyq qurylym» degen sóz. Osy qaýymdyq qurylym, adamzat qoǵamynyń ár-túrli damý satylarynan ótip baryp, elge, memleketke aınaldy. Osy alǵashqy eldiń aty, osy eldiń (rýdyń) atasy Áz (Az) atamyzdyń atyna sáıkes Az, Azar, Azaq, Azyq, Azıa, Azaý, Azaýly, keıinnen Qaz, Qazyq, Qazar, Qazan, Qazaq, Qazaqıa, Qazaq SSR-i, Qazaqstan dep atalyp búgingi kúnge jetti. Ózderińiz kórip otyrǵandaı Ad pen At-qa «a» áribin jalǵasańyz, bul kúnde nemereden bastalatyn urpaqtyń aýzymen aıtylatyn ózimizdiń Ata (Ada) degen sózimiz shyǵady da, Ada-ǵa «ı» áribin jalǵasaq, bul kerisinshe joǵaryda kórsetkenimizdeı balasy, uly, urpaǵy degen maǵyna beredi.
Meniń bul keltirgen tujyrymyma Qytaı qazaqtarynyń «balapan», «bala», «perzent», aýyspaly maǵynalary «aıaýly», «ardaqty» degen sózderdiń ornyna Adaı sózin qoldanatyndary tolyqtaı dálel bola alady.
«Adaı (QHR) 1.balapan, Aýyspasy, bala, perzent. 2. Aıaýly, ardaqty» («Dıalektologıalyq sózdik» Arys baspasy. Almaty. 2007, 23 bet).
Qazirgi Haqas tilinde Adaı – Qumaı Tazy.
Ejelgi Haqas tilinde Adaı – Qasqyr (Bóri).
Ejelgi Túrik tilinde Adaı – a. Balapan, b. Bala.
«Balapan, qazaqtyń eń súıikti sózi, bala (óz balasy) – balapan (qustyń balasy). Eske sala keteıin: ben, pen, ban, pan ejelgi oǵyz tilinde, esimdik men degendi bildiredi. Oǵyz, Adaı, Qypshaq – bári bir adamnyń aty.
...Dahtar (Daılar), masagetter, kaspıler, alandar men adaılar bári Saq konfederasıasyna kiretin bir taıpanyń ártúrli ataýlary» (T.S.Dosanov «Rýnıka qupıasy». Almaty-2009).
Joǵaryda kórsetkenimdeı Ada-ǵa «ı» jalǵaýyn qossań da Atanyń urpaǵy dep kópshe maǵyna bergeni sıaqty «Ad»-qa «aı» jalǵaýyn qossań da sol kúıinde qalady. Bizdiń biletinimiz, atalarymyzdy, ıaǵnı ejelgi qazaqtardy Ógiz qaǵannyń úlken uly, ári taq murageri Kún hannyń atymen Kúnder (Ǵun, Hun, Hýnný t.b.) dep ataǵan. Sonda kúnimiz aspandaǵy nur, sáýle shashyp, jaryq berip turǵan kún de, kún men túnniń almasqan kezindegi jaryq mezgil kúndiz, nemese bir kún. Sonda biz qoldanyp júrgen «aı» sózi sol kúnderdiń (jylda aýysyp otyratyn 28, 29 kúnnen basqa 30 nemese 31 kún) jıyntyǵy bolyp shyǵady. Osylaısha «aı» sózi de bul jerde kópshe maǵyna beredi. Bul ataýlardyń bári óz tegin Aı anamyzdyń atynan bastaý alady.
Adaı degenimiz joǵaryda aıtqanymyzdaı Ad pen Aı degen, ata men anamyzdyń jáne sonymen qatar ataly, ákeli jáne balaly urpaqtyń jıyntyq ataýy. Adaıdyń ekinshi býyny «Aı» dan tómendegideı adam attary men uǵymdar dúnıege keldi: Aıbek, Aısultan, Aıbolat, Aına, Aıman, Naıman, Aıgúl, Aınur, Aıjan, Maı, Maııa, Taıpa, Synaı (Sınaı), Munaı, Aıt, Aıtý, Aıtpaý, Baı, Baıǵazy, Laı, Saı, Paı-Paı, Taı, Altaı t.t. Bul uǵymdardyń báriniń avtory Adam atanyń qarashańyraǵy Adaılar, ıaǵnı búgingi Adaılardyń ata-babalary. Áıtpese, Adaıdyń «bes júırigi» atanǵan jyr dúldilderiniń biri Aqtan Kereıuly (1850-1912): «Sóıle» deseń jyrshyńyz
Aldaryńda jortaqtar.
Týǵan aıǵa at bergen,
Aq qaǵaz ben hat bergen
Eki erin men til-tańdaı
Sóılesin dep jaq bergen.
Aıtqan sózge túsinbes
Adamnyń myısyz aqymaǵy», - dep jyrlamaǵan bolar edi (Jyr-darıa «Mańǵystaýdyń
aqyn jyraýlary» Aqtaý-1995. 159 bet);
Áıtpese, Adaılardyń atamekeni Mańǵystaý «360 áýlıeli kıeli Mańǵ
