QAZAQ HANDYǴYNYŃ SYR BOIYNDAǴY QALALAR ÚSHİN KÚRESİ

Bıyl elimiz tuńǵysh memleketimizdiń negizin qalaǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn keń kólemde atap ótpekshi. Bul uly mereıtoıdyń ótkizilýi Elbasymyzdyń 2014 jylǵy «Nurly jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýynda resmı túrde málimdenip, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna Jańa Qazaqstandyq Patrıotızmdi urpaq jadyna sińirýde aıryqsha rólge ıe dep baǵa berilgen bolatyn. Elbasymyz atap ótkendeı Qazaq handyǵynyń qurylǵan sátin atap ótý qazaqstandyq memlekettiliktiń jáne otanshyldyqtyń nyǵaıýyna septigin tıgizýi tıis. Ótken derekterge jáne qazirgi qoldanystaǵy málimetterge súıenetin bolsaq, Qazaq handyǵyna deıin bizdiń aýmaǵymyzda ótken Saq, Ǵun, Túrik qaǵanattary, Altyn Orda, Kóshpeli ózbek memleketteri jáne basqa da etnıkalyq qoǵamdastyqtar men memlekettik qurylymdardyń dáýirler ótkendigi belgili. Sonyń ishinde XV ǵ. birinshi jartysynda batysynda Jaıyqtan bastap, shyǵysynda Balqash kóline deıin, ońtústiginde Syrdyń tómengi jaǵy men Aral óńirinen, soltústiginde Tobyldyń orta aǵysy men Ertiske deıingi jerde burynǵy Aq Ordanyń ornyna «kóshpeli ózbekter» memleketi qurylady. Bul memlekettiń negizin Shyńǵys hannyń úlken uly Joshydan taraıtyn Shaıbannyń urpaǵy Ábilhaıyr han qalaıdy. Ol bılik qurǵan 40 jyldyń ishinde syrtqy saıasatynda Syrdarıa boıyndaǵy qalalar men Horezm úshin Temir urpaqtarymen uzaq soǵystar júrgizip, ishki saıasatynda Deshti-Qypshaqtaǵy bytyrańqy jatqan ózbek taıpalarynyń basyn qosyp, bir ortalyqqa birikken memleket qurýǵa tyrysty. Alaıda, 1457 jyly Syǵanaq túbinde Óz-Temir taıshy bastaǵan oırattardan jeńilip, olarmen masqara aýyr shart jasasýy jáne ishki talas-tartys kezinde úlken uly Shah-Býdag-sultannyń óltirilýi Ábilhaıyrdyń memleket ishinde qatal tártip ornatýǵa ıtermeleıdi. Al bul is-sharalar kóshpeli ózbek taıpalarynyń oǵan degen óshpendiligin odan saıyn kúsheıtip jiberedi. Ásirese Ábilhaıyr han óziniń saıası qarsylastary – Joshy áýletinen shyqqan sultandardy qýdalaýy saldarynan Orys hannyń urpaqtary Jánibek pen Kereı sultandar qaramaǵandaǵy aýyldarymen Shý ózeniniń boıyna kóship ketýge májbúr boldy. Osylaısha Kereı men Jánibektiń basshylyǵymen Shý ózeniniń boıyndaǵy Moıynqum óńirine qonys aýdarǵan ózbek taıpalarynyń bir bóligi qazaq handyǵynyń qurylýyna tikeleı yqpal jasady. Qazaq handyǵy týraly naqty málimetter beretin Muhammed Haıdar Dýlatıdyń «Tarıh-ı-Rashıdı», Qadyrǵalı Jalaıyrdyń «Jylnamalar jınaǵy», Mahmýd ben Ýálıdiń «Bahr al-asrar fı manakıb al-ahıar», Ábilǵazynyń «Shejire-ı Túrk» jáne basqa da shyǵys derekterine nazar aýdarsaq Ábilhaıyrǵa qarsy ózine odaqtas izdegen Moǵolstan hany Esenbuǵa Shýǵa kóship kelgen Kereı men Jánibekti qarsy alyp, qonystanatyn jer beredi. Osy oqıǵa jóninde tarıhshy Muhammed Haıdar Dýlatı «Tarıh-ı-Rashıdı» atty eńbeginde bylaı deıdi: «Ol kezde Deshti Qypshaqty Ábilhaıyr han bıledi. Ol Joshy áýletinen shyqqan sultandarǵa kún kórsetpedi. Nátıjesinde Jánibek han men Kereı Moǵolstanǵa kóship bardy. Esenbuǵa han olardy qushaq jaıa qarsy alyp, Moǵolstannyń batys shegindegi Shý men Qozybas aımaqtaryn berdi...». Osy derekterge nazar aýdarsaq Qazaq handyǵynyń taǵyna alǵashqy bolyp Kereı otyrsa (1458-1473 jj.), keıin ony Jánibek han almastyrady (1473-1480 jj.). Bastapqyda Qazaq handyǵynyń aýmaǵy Shý ózeni men Talas ózeniniń alqaby jáne batys Jetisýmen shektelip, onda mekendegen taıpalar Deshti-Qypshaqtan qonys aýdarǵan taıpalarymen etene aralasyp ketedi. Osylaısha 1465 jyly negizi qalanǵan Qazaq handyǵynyń qurylýy Otan tarıhyndaǵy tótenshe mańyzdy oqıǵaǵa aınalyp, Ortalyq Azıanyń ulan-baıtaq óńirin mekendegen kóshpendi taıpalardyń biryńǵaı etnıkalyq top – qazaq halqynyń qalyptasýyna jaǵdaı jasady. 1462-jyly Moǵolstan hany Esenbuǵanyń qaıtys bolýy Qazaq handyǵynyń odan ári kúsheıýine jol ashty. Óıtkeni Moǵolstan hanynyń ólimi memlekettegi ishki feodaldyq qyrqys pen Amasanjy Taıshy bastaǵan oırattardyń shabýylyna alyp kelip, memlekettiń shańyraǵyn shaıqaltty. Sondaı-aq, 1468 jyly Ábilhaıyrdyń óz aldyna bólinip ketken qazaqtardy jazalaý maqsatynda joryqqa shyǵyp, jol ústinde qaza tabýy da jańadan qurylǵan Qazaq handyǵynyń nyǵaıtyp, onyń bedeli men áskerı-saıası kúsh-qýatyn arttyra tústi. Ásirese, Ábilhaıyr urpaqtarynyń bılik úshin ózara talas-tartysy bıliktiń álsireýine ákep soǵyp, memlekettegi taıpalardyń jappaı Qazaq handyǵyna qosylýyna yqpal jasady. Bul týraly Muhammed Haıdar Dýlatı bylaı dep jazady: «... Ábilqaıyr han dúnıe salǵannan keıin Ózbek ulysynyń shańyraǵy shaıqaldy; (onda) iri-iri shıelenister bastaldy. Úlken bóligi (onyń qol astyndaǵylardyń) Kereı han men Jánibek hanǵa kóship ketti, sóıtip olardyń tóńiregine (jınalǵan adamdardyń) sany eki júz myńǵa jetti. Olardy ózbekter – «qazaqtar» dep atady». Iaǵnı, Ábilhaıyr handyǵynan kóship kelgen taıpalardan edáýir áskerı kúsh jınaǵan Kereı men Jánibek Ábilqaıyr handyǵy men Moǵolstannyń quldyraýyn paıdalana otyryp, Shyǵys Deshti Qypshaq pen Jetisýdi mekendegen kóshpeli taıpalardy biriktirý jolyndaǵy kúreske emin-erkin aralasyp ketedi. Osyǵan baılanysty Qazaq handary aldaryna strategıalyq úsh mindetti sheshýge tyrysty. Onyń birinshisi Deshti – Qypshaqta erte kezden qalyptasqan mal jaıylymdaryn paıdalanýdyń tártibin qalpyna keltirý, ekinshisi Syr boıyndaǵy Syǵanaq, Sozaq, Otyrar, Iasy (Túrkistan) jáne taǵy basqa da qalalarynyń ústinen ótetin saýda kerýen joldaryn ózderine karatý, úshinshisi ortaq bir tilde sóıleıtin kóshpeli taıpalardyń basyn qosyp, tutas etnıkalyq aımaqty qalyptastyrýdan turdy. Osyndaı strategıalyq máselelerdi sheshýde Qazaq handyǵyna Syrdarıa boıyndaǵy qalalardy qaratý erekshe mańyzdy edi. Biraq, Syr boıyndaǵy qalalar úshin Qazaq handyǵyna qarsy Ábilhaıyrdyń uly Shaıh-haıdar jáne nemereleri Muhamed Shaıbanı men Mahmud sultan taıtalasqa túsip, sol kezdegi Qazaq handarynyń basty qarsylastaryna aınalady. Sondyqtan Qazaq handary shaıbanıdterge tótep berý úshin Joshynyń basqa urpaqtary – Ahmet han men Mahmud han, Batys Sibirdiń bıleýshisi Ibaq han jáne Noǵaı myrzalarmen odaqtasýǵa umtylady. Nátıjesinde Ábilhaıyr hannyń murageri Shaıh Haıdar Batys Sibirdiń bıleýshisi Ibaq hannyń qolynan qaza tapsa, Ábilhaıyr hannyń nemereleri Muhammed Shaıbanı men Mahmud sultan Astrahanǵa qashyp baryp panalaıdy. Alaıda Muhammed Shaıbanı Astrahan qorshaýyn buzyp shyǵady da Deshti Qypshaqtaǵy taıpalardyń bir bóligin sońyna ertip Máýerennahrǵa kelip, Temir áýleti arasyndaǵy ózara tartysty paıdalana otyryp Muhammed Mázıt Tarhannan Túrkistan ólkesin tartyp alady. Onyń qol astyna Samarqan, Buhara sıaqty úlken qalalar ótedi. Osylaısha Muhammed Shaıbanı jaǵdaıyn nyǵaıtqan soń qazaqtarǵa qarsy kúresin qaıta jalǵastyrdy. Nátıjesinde Syr boıyndaǵy qalalar úshin soǵystar otyz jyldan astam ýaqytqa sozylyp, jeńister men jeńilister jaýlasýshy eki jaqtyń da úlesine tıip otyrdy. Máselen, 1470 jyly qysta Qazaq hany Kereı Túrkistanǵa shabýyl jasasa, Jánibektiń úlken balasy Mahmud sultan Sozaq qalasyn, onyń inisi Erenji Saýrandy basyp alady. Osylaısha Syr boıyndaǵy mańyzdy qalalardyń biri – Sozaq jáne Saýran qalalary Qazaq handyǵynyń quramyna ótedi. Alaıda, eki jyldan soń Muhammed Shaıbanı Noǵaı Ordasynyń ámiri Musa myrzanyń kómegine súıený arqyly Arkók bekinisi men Syǵanaq qalasyn ózine qaratýǵa sáti túsedi. Biraq, Buryndyq jáne Mahmud sultandar basqarǵan qazaqtyń áskerleri Qarataýdaǵy Soǵynlyq asýy túbinde Sozaq pen Syǵanaq aralyǵynda Muhammed Shaıbanı áskerlerin talqandap, Syǵanaq qalasyn qaıtaryp aldy da, Muhammed Shaıbanıdy Mańǵystaýǵa qashýǵa májbúrleıdi. Degenmen Shaıbanı áýletimen aradaǵy soǵystar Jánibek hannan keıin taqqa otyrǵan Buryndyq han (1480-1511 jj.) tusynda da toqtamaıdy. Osy kezde Syr boıyndaǵy qalalardy ıelený jolyndaǵy kúreske Ámir Temir áýletiniń ókili Sultan Ahmet myrza men Moǵolstan hany Sultan Mahmud aralasyp ketedi. Muhammed Shaıbanı bolsa Moǵolstan hanyna bolysyp, onyń qoldaýymen taǵy da Arkók, Syǵanaq qalalaryn basyp alady. Úsh jyl boıy qazaqtarmen soǵysqan Muhammed Shaıbanı, Buryndyq han men Qasym sultan bastaǵan qazaqtardyń qysymyna tótep bere almaı, 1486 jyly Túrkistandy tastap, Horezmge ketýge májbúr boldy. 1482-1485 jyldary Moǵolstan hany Júnis Tashkent pen Saıram qalalaryn basyp aldy. Moǵolstan bıleýshileri Muhammed Shaıbanıdy Ámir Temir áýletine qarsy jumsaý úshin qoldady, al Ámir Temir áýletinen shyqqan Ámir Muhammed Mázıt Tarhan olarǵa qarsy Qazaq handyǵymen odaqtasty. HV ǵasyrdyń aıaǵynda Moǵolstan hany Sultan Mahmud Otyrar qalasyn basyp alyp, ony Muhammed Shaıbanıǵa berdi. Sonymen qatar, Muhammed Shaıbanı taǵy da Saýran men Iassy qalalaryn basyp aldy. Bul joryqqa jaýap retinde Qazaq hany Buryndyq han shuǵyl túrde ásker jınap, Syǵanaq kalasyn qorshaýǵa alady. Kóp keshikpeı qalanyń turǵyndary qazaq áskerlerine bekinistin qaqpasyn ashyp beredi de Syǵanaq qaıtadan qazaqtardyń qolyna ótedi. Saýran qalasynyń halqy da qazaqtyń birikken qalyń qolyn kórisimen-aq Muhammed Shaıbanıdyń qalany bıleýge qaldyrǵan týystaryn ustap alyp, Buryndyq hanǵa beriledi. Budan soń qazaqtar Túrkistan men Arkók qalalaryn qorshap ony da basyp alady. Qazaq hany Buryndyq pen Qasym jáne Jádik sultandar Muhammed Mázıt Tarhanmen kúsh biriktirip, Muhammed Shaıbanǵa qarsy Sozaq qalasyna baǵyt alady. Sozaq qalasynyń turǵyndary Buryndyqqa kómek beredi, qala qazaqtardyń qolyna kóshti. Kóp uzamaı Saýran da Buryndyq hannyń qolyna tústi. Al, Otyrardy qorshaý 90-jyldardyń sońynda Muhammed Shaıbanı men Buryndyq hannyń ózara bitim jasasýymen aıaqtaldy. XV ǵ. aıaqtalar tusyndaǵy kúrestiń qorytyndysy - Qazaq handyǵy quramyna Sozaq, Syǵanaq, Saýran qalalary men Túrkistan aımaǵynyń soltústik bóligi boldy, Otyrar, Iassy, Arkók, Bozkent qalalary men Túrkistan aımaǵynyń bir bóligi Muhammed Shaıbanıǵa qarady. Tashkent pen Saıram qalalaryn Moǵolstan hany Sultan Mahmud bıledi. Dalada bılik jasaý úshin kúresýge Muhammed Shaıbanıdiń naqty kúshi bolmady. İs júzinde ol tek Syrdarıa mańyndaǵy jerler úshin kúresýmen shektelýge májbúr boldy. Al Qazaq handyǵy bolsa óziniń eń joǵary qýattylyǵyna XVI ǵ. birinshi shıreginde Qasym han (1511-1521 jj.) tusynda jetti. İs júzińde ol eldi Buryndyq kezinde-aq basqara bastady. Onyń basqarýynan bastap bılik júrgizý Jánibek urpaqtarynyń qolyna kóshti. 1513 jyly kúzde Shý ózeni jaǵasynda Qasym han men Shaǵataı urpaǵy Saıd hanmen kezdeskende, Muhammed Haıdar Dýlatıdyń málimeti boıynsha: «Qasym hannyń jasy alpystan asyp, jetpiske jaqyndaǵan edi». Buryndyq hannyń tusynda Qasym áskerı qolbasshy boldy. Muhammed Shaıbanı hannyń 1504 jyly kóktemdegi Ándijanǵa joryǵy tusynda Qasym han mańǵyttardyń kómegimen búkil Qypshaq dalasyna ústemdikti qolyna aldy. Muhammed Shaıbanı joryqtarynyń birine (1509 j.) qatysýshy Fazlallah ıbn Rýzbehan Isfahanı tonalǵan Janys sultan ulysynan basyp alynǵan oljanyń sonshalyqty mol ári ár túrli bolǵanyn habarlaǵan. Sol jyly úı aspaptarymen, jıhazdarymen, kıim-keshekpen, ár túrli taýarlarmen birge, kólikterge tıelgen oń myńnan astam qazaq kıiz úıleri, «sanyna esep jetpeıtin» minis zattary, sıyrlar, túıeler, qoılar basyp alynǵan eken. Bul málimetter qazaqtardyń tek ekonomıkalyq jaǵynan qýattylyǵy týraly ǵana emes, sonymen birge tolassyz soǵystardyń olarǵa keltirgen zor shyǵyndary týraly da oı júgirtýge múmkindik berse kerek. Shaıbanıdiń qazaqtarǵa qarsy joryǵy nátıjesinde oǵan qazaq áskerleriniń Túrkistan alqaby syrtyna qaraı ýaqytsha ysyryp tastaýdyń sáti túsken edi. 1510 jyly Muhammed Shaıbanı Syǵanaqqa qaıtadan keldi, biraq Qasym áskerleri olardy talqandap, tiri qalǵandary Samarqandqa qashty. Sol jyldyń sonynda Muhammed Shaıbanı Mervi túbindegi Horasanda Iran shahymen shaıqasta qaza tapty. Syrdarıada ornyǵyp qalý úshin Qasym Orta Azıadaǵy saıası jaǵdaıdy tıimdi paıdalandy. Muhammed Shaıbanı urpaqtarynyń Temir áýleti Zahır ad-Dın Muhammed Babýrmen talas-tartysy shaıbanılerdiń kóńilin Túrkistannan basqa jaqqa aýdaryp áketti. Onyń ońtústiktegi birqatar qalalary Babýrdyń bıligin moıyndady. Ol Saıramǵa Qatta-Bekti ýálı etip taǵaıyndady. Biraq, kóp keshikpeı, 1512 jyly Shaıbanı Ýbaıdallah sultan Babýrdy jeńip shyqty, sońǵynyń ýálıleri bulardyń ıelikterinen qýyldy. Saıramda qorshaýǵa alynǵan Qatta-Bek ózbekterge qarsylyq kórsetip, ol bekinisti búkil qys boıy qol astynda ustady. 1513 jyly erte kóktemde Qaratalda qystap jatqan Qasym handy bekinisti ózine ótkizýge ýáde berip, kómekke shaqyrdy. Qasym onyń usynysyn qabyl aldy, munan soń Qatta-Bek Qasym handy sol kezde Tashkentti bılep turǵan Shaıbanı Súıin qojaǵa qarsy attanýǵa kóndirdi. Qala tóńiregin tonap, qazaqtar Saıramǵa qaıtyp oraldy. Qasym Moǵolstannyń hany Sultan Saıdpen dostyq qarym-qatynasyn úzbedi. Moǵol hany Qasym hanǵa sol jylǵy jazdyń aıaǵyna taman Tashkentke birlesip joryq jasaýdy usyndy, alaıda Qasym han: «qys qamyn oılastyrý kerek jáne bul kezde áskerdi (jıystyrý) men sapqa turǵyzý iske aspaıtyn tirlik» degendi dálel etip, onyń usynysynan bas tarty. Qasym han qazaq jeriniń keń-baıtaq dalalyq keńistiginde óz ústemdigin nyǵaıtty. 1514 jyly Sultan Saıdtyń Shyǵys Túrkistanǵa ketýi qazaq hanynyń Jetisýdaǵy bıliginiń nyǵaıa túsýine sebepshi boldy. Batysta onyń qol astyna Noǵaı Ordasynyń daǵdarysyn bastarynan keshirgen rýlar men taıpalar toptary kóship keldi. Handyqtyń shekarasy Jaıyq ózeni alabyna deıin keńeıdi, ońtústikte Qasym hannyń ıelikteri Saıram ýálaıatyn qosa Syrdarıaǵa deıin jetti, soltústik pen soltústik-shyǵysta Qasymnyń ıelikteri Ulytaý men Balqash kólinen ary asa alysqa sozylyp jatty. Qasym hannyń tusynda qazaqtardyń sany mıllıon adamǵa jetken. Onyń bılik etý ýaqytynda Qazaq memleketi týraly batys elderi de bildi. Tanydy. Qasym han Uly knáz Vasılıı İİİ (1505-1533 jj.) kezindegi Máskeý memleketimen dıplomatıalyq qatynasta boldy. Máskeýge birneshe ret kelgen (1517 j., 1526 j.) Avstrıa dıplomaty Segızmýnd Gerbershteın óziniń dıplomatıalyq jazbalarynda Qazaq handyǵy týraly aıtqan. Qasym han kezinde Qazaq handyǵy biraz kúsheıdi. Muhammed Haıdar Dýlatı ol týraly: «qazaq handary men sultandary arasynda Qasym handaı qudiretti eshkim bolǵan emes» dep jazdy. Jalpy alǵanda Muhammed Shaıbanı hannyń Deshti Qypshaqtan yǵysyp baryp Maýrennahrdy jaýlap alýy Orta Azıa tarıhyndaǵy, ásirese qazaq pen ózbek úshin eleýli oqıǵa boldy. Muhammed Shaıbanı hanǵa ilesip kelgen Maýrennahrǵa kelgen kóshpeli taıpalar birte otyryqshy halyqqa sińip, olardyń tili men mádenıetin qabyldap, ózderiniń burynǵy ózgeshelikterinen aıyryldy. Sonymen qatar, bul tarıhı úrdis burynǵy dáýirlerde bytyrańqy bolyp kelgen qazaq taıpalarynyń basyn biriktirýge, qazaqtyń etnıkalyq terıtorıasyn anyqtaýǵa, sonaý 6-7-ǵasyrdan bastalǵan qazaqtardyń halyq bolyp qalyptasý barysyn birjolata aıaqtatýǵa múmkindik berdi. Buryn Aq Orda men Ábilhaıyr handyǵynda qoldanylǵan «ózbek-qazaq» degen jalpy ataý bir-birinen ajyrap, «Qazaq» termıni birte-birte Deshti-Qypshaq pen Jetisýda qalyptasqan halyqtyń turaqty atyna aınalsa, «Ózbek» termıni Muhammed Shaıbanıǵa erip ketken taıpalardyń etnıkalyq ataýy retinde Ortalyq Azıada ǵana qoldanylatyn boldy. Sondaı-aq, Qazaq handarynyń Syrdarıa alqaptarynyń bir bóligin qosyp alý qazaq handarynyń eldi tutas biriktirý jolynda tabysqa jetýiniń kiltine aınaldy. XV ǵ. aıaǵynda memleketterdiń áýel bastaǵy shekaralary keńeıe tústi. Oǵan Batys Jetisýmen, Ońtústik Qazaqstandaǵy joǵaryda kórsetilgen qalalarmen birge dalalyq óńirlerimen Qarataý aımaǵy, Syrdarıa men Soltústik Aral alqaptary, Ortalyq Qazaqstannyń edáýir bóligi endi.