"Qazaq handyǵyna – 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine!
Kez-kelgen máselege tarıhı baǵa berýge kelgende, biz Qazaqstannyń aýmaǵymen ǵana shektelemiz. Sheteldegi qazaqtyń qazaq úshin, onyń jeriniń táýelsizdigi úshin kúreskendigin umytyp, ol tarıhty múldem syzyp tastaýǵa tyrysamyz. Biraq, qalaı degenmende faktiniń aty fakt. Erte me, kesh pe onyń aıtylýy da, jaryqqa shyǵýy da zańdylyq.
Osydan elý jyldyń aldynda Qazaqstannan tys jerde qazaqtar ómir súretini týraly aıtýdyń ózi qorqynyshty bolsa, búginde álemniń otyzdaı elinen qazaqtar Atajurtyna qonys aýdaryp, óz elimen, jerimen tabysýda. Sonyń arqasynda tarıh betterinen ádeıilep syzylyp tastalǵan, shette qalǵan rýhanı muraǵattarymyz ben tarıhı jadymyz qaıta jańǵyryǵa bastady. Sonyń bir dáleli – kúni keshege deıin aýyzǵa alýǵa, aıtýǵa júreksinetin «Shyǵys Túrkistan úshingi ult azattyq kóterilisi» jaıynda júıeli zertteý jasalmasa da, tam-tumdap aıtyla bastaýy edi. Osydan birneshe jyl buryn 100 jyldyq mereıi ataýsyz qalǵan, Shyǵys Túrkistannyń azattyǵy úshin basyn báıgige tikken batyr Ospan Silámulynyń rýhyn asqaqtatyp, onyń tulǵasyn áspetteý maqsatynda respýblıkalyq aqyndar aıtysy ótkizildi. Keıinnen onyń ıdealasy Manas aýdanynyń ákimi Qalıbek Hakimniń 100 jyldyǵy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi tarapynan atalyp ótildi. Ǵylymı-teorıalyq konferensıadan keıin, Qalıbek hakimniń uly Hasan aǵamyzben ádeıi jolyǵyp, Qalıbek Hakimdi ulyqtaý sharasynyń qandaı deńgeıde ótkizilgeni jaıynda suradym. Hasan aǵa, «Áýeli, onyń Qazaqstannyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi tarapynan qolǵa alynǵandyǵynyń ózi mańyzdy» dep jaýap bergen edi. Demek, azat oıdyń ulandaryn ulyqtaý isi bizde bastaldy. Biraq, azattyqty tý etken, ulttyń damýyna barynsha úles qosqan «Alash» zıalylarynyń tarıhtaǵy ornyn aıqyndaýǵa kelgende áli de sarańdyq tanytyp otyrmyz.
Saıasattaný ǵylymynda «Saıası oı tarıhy» atty pán úıretiledi. Al, «Azat oılaý tarıhy» osy «saıası oı tarıhynyń» quramdas bóligi ispetti. Qazaqtyń azat oılaý tarıhy Jánibek pen Kereıdiń atqa qonyp, Qazaq handyǵyn qurý zamanynda kúsheıdi. Buǵan deıingi, jalpy túrkilik deńgeıden, jeke ult retinde qalyptasýǵa deıingi tarıhty bylaı qoıǵanda, Qazaq handyǵynan búginge jetken azat oılaý júıesiniń tamyr-taramystary tym-tym jińishkerip bara jatqanǵa uqsaıdy. HÚ ǵasyrda atoılap atqa qonǵan batyrlarymyz ben el basqarǵan handarymyzdyń aldynda Qazaq handyǵynyń irgesin bekemdeý maqsaty turdy. Osy jolda árkim ártúrli kúres jolyn tańdady.
Búginde tarıhshylarymyz tynbaı aıtatyn Jońǵarmen aradaǵy soǵys – ımperıalardyń birin-birine arandatýy saldarynan týysqan eki halyqtyń kózalartýynan týyndaǵan edi. «Bólshekte de bıleı ber» deıtin kádimgi ımperıalyq pıǵyldan týǵan. Dala kókjaldaryn birin-birine aıdap salyp, birine-birin jem etken Reseı men Qytaı ımperıalarynyń basty maqsaty – ulanǵaıyr dalaǵa ıelik etý bolatyn. Jońǵarıa men Qazaq handyǵynyń aldynda eki jol ǵana bar edi, biri – ult retinde saqtalyp qalý, ekinshisi – jer betinen joıylyp ketý. Osy soǵysta tabandylyq tanytqan Qazaq eli Jońǵardy joq etti. Alaıda, 200 jylǵa sozylǵan úzdiksiz soǵys Qazaq handyǵyn da álsiretip ketken edi. Qos ımperıa osy bir ońtaıly sátti paıdalandy. Sóıtip, HÚSH ǵasyrdyń orta sheninde Qazaq jerin tý talaqaı etken qos ımperıa ózara shekara bólisý isine kiristi. Qazir tarıh oqýlyqtarynda Reseıdiń qazaq jerin otarlaý tarıhy aıtylady da, Qytaıdyń qazaqtyń eń shuraıly ólkesin ıemdenip alǵany jaıynda umyt qala beredi. Qazaq jerin bólshekteý isi – 1860 jyly Peterbor kelisiminen bastalyp, 1881 jyly Sháýeshek kelisimimen aıaqtalǵan edi. Sóıtip, qazaqtyń bóliný tarıhy bastalǵan. Ospan batyr men onyń seriktesteriniń etigimen sý keship, at aýyzdyǵymen sý iship júrgendegi ult azattyq kúresiniń máni de osy – Qytaı (Chın) ımperıasynyń qolastynda qalǵan qazaq jeriniń azattyǵy edi. Búginde 1944 jyldan bastalyp, 1954 jylǵa deıin jalǵasqan úzdiksiz kúresti – Han Keneniń ult azattyǵy jolyndaǵy kúrespen salystyrýshylar bar. Bul saıası kúresterge baǵa berýde olardyń arasynan qandaı da bir uqsastyq izdeýdiń ózindik máni bar. Birinshiden, bul batyrlardyń ekeýiniń de saıası maqsaty bireý – jat qolyndaǵy qazaq jerin, ózgege bodan bolǵan elin azat etý.Eki qaharman da 10 jyl boıy attan túsken joq. Biriniń basy alyndy, ekinshisi atyldy. Biriniń basy – Sankt-Peterborǵa Ermıtajǵa attandy. Ekinshisiniń denesi úrim-butaǵyna qaıtaryldy.
Azat oılaý júıesi qaı zamanda da, qaı ǵasyrda da bolǵany málim. HH ǵasyrdyń basynda ult kósemderi — Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Mustafa Shoqaı bastaǵan “Alash” zıalylary da azat oılaýdyń kemel úlgisin tanytty. Olardyń muratymen qazirgi álem qazaǵynyń muratynyń úndesip jatqandyǵyn basa aıtýymyz kerek. Al, Keńester bıliginde bolǵan 70 jyl sol azat oılaýǵa buǵaý salǵan jyldar edi. Halyqtyń jyldar boıǵy yza-keginiń kórinisi 1986 jyly jeltoqsanda syrtqa bir bulqynyp shyqty. Sonyń nátıjesi – álemdi dúr silkindirgen alyp KSRO-ny qulatyp, Qazaq eliniń táýelsiz memleket bolýyna alyp keldi. Qazir alashtyqtar ańsaǵan táýelsizdik qolymyzda turǵanymen, jahandanýdyń tasqyny ulttyq rýhymyzdyń eńsesin tikteýge mursat bermeı otyrǵandyǵy da aıqyn.
Sonyń bir dáleli retinde tarıh tolqynymen shette qalyp qoıǵan, óz birge týǵanymyz, oralǵandaryn «oralman» dep, oralmaǵandaryn «dıaspora», «etnıkalyq qazaq» dep úkilep júrgen ózge memleketterde ómir súrip jatqan qandastarymyz jaıly pikirlerdiń tym ústirt ári jalǵan aıtylatyndyǵy. Kóptegen maqalalardy sarapqa salyp kórseńiz, kóbine 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi nemese ashtyq jyldarynda shekara asqandar, otanyn tastap ketkender dep baǵalaýshylar bar. Alaıda, kózi ashyq, kókiregi oıaý jan halqynyń teń jarymynan astamynyń aýyp ketýi múmkin emes ekendigin baǵamdaı alar edi. Alysqa barmaı-aq, Qazaqstannyń qazirgi saıası kartasyn aldyńyzǵa jaıyp tastap, Reseı men Qytaımen, Ózbekstan men Túrkimenıamen shektesetin tustaryna kóz jiberseńiz de talaı aqıqatqa tap bolasyz. Eń bastysy, Qazaqstanmen shektesetin aýmaqtarda ózge elderdiń terıtorıasynda qalǵan qazaq jerleri óz ataýymen-aq kózge uryp turǵan joq pa? Aıtalyq, tuńǵysh astanamyz Orynbor, qazir Orenbýrg bolyp Reseıdiń iri oblysyna aınaldy, sol sekildi Sarytaý (Saratov), Omby (Omsk), Tomby (Tomsk), Qurmanǵazy babamyzdyń beıiti jatqan Astrahan, Samara, Túmen (Túmensk) sekildi Reseı otarlaǵan qazaq jerlerinde mıllıonnan astam qazaq qaldy. Ózbekstanda resmı eseppen 1,2 mıllıon, resmı emes statısıkaǵa júginsek, 1,5 mıllıon qazaq bar. Olar da Ózbekstanǵa basyna kún týǵanda aýyp barǵan joq. Qazaq aýmaǵynyń birshama jeri osy memlekette qalǵanynyń saldarynan, iri dıaspora shoǵyry qalyptasyp otyr. Búginde halqynyń sany 30 mıllıonǵa jetip otyrǵan Ózbekstannyń memlekettik terıtorıasynyń basym bóligi qazaq jeriniń esebinen túgendelgeni aqıqat. Keńes odaǵynyń alǵashqy jyldarynda Tashkent qazaq zıalylarynyń ortalyǵy bolǵany esimizde. Tóle men Áıteke bılerdiń beıitiniń Tashkent mańynda qalýy da teginnen tegin bolmasa kerek. Eger tarıhty sóıletsek, ózbekterge tıesili aýmaq - Buqara, Samarqand, Hıýa mańaıy ǵana kórinedi. Tipti, ózbek pen qazaqtyń enshisi bólinbegen, bir halyq boldy. Sol úshin de olardyń terıtorıalyq aýmaǵy bir edi. Sonyń nátıjesinde qazaq pen ózbek birge jaılap, qystap otyrǵan kóptegen qonys Ózbekstanǵa ketti. Ózbekstan quramyndaǵy Qaraqalpaq avtonomıa oblysy da Keńester odaǵynyń alǵashqy jyldarynda Qazaqstan quramynda bolǵan. Sol sebepti de ondaǵy 450 myń qazaqtyń bir jaqtan aýyp barmaǵany belgili boldy. Onyń ústine kezinde Hrýshev belden basyp, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy úsh aýdandy Ózbekstanǵa bere salǵan joq pa? Osynyń bári ondaǵy 1,5 mıllıon qazaqtyń tarıhı otanynda otyrǵandyǵynyń dáleli.
Joǵaryda atap ótkenimdeı, qazaqtyń bóliný tarıhynyń HVİİİ ǵasyrǵa baratyndyǵy. Qazaq jerin áýeli eki iri ımperıa – Reseı men Qytaı ózara bóliske salǵandyǵyn aıtyp óttik. Qytaıǵa qoldy bolǵan qazaqtyń úsh aımaǵy – Altaı, İle, Tarbaǵataıda 2 mıllıonǵa jýyq qazaq ómir súredi. Mine, qazaq halqynyń belgili bólegi ózge memlekette, biraq óziniń ataqonysynda otyr. Demograftardyń tilimen aıtqanda, bular dıaspora ókilderi emes, ırrıdıentter. Bizdiń tilge tıek etpegen, álemniń ózge memleketterindegi shashyrap júrgen qazaq dıasporasy ókilderiniń negizin Qytaıdyń Altaı aımaǵynan aýǵan qazaqtar quraıdy. Ospan batyrdyń Shyǵys Túrkistan úshingi kúresi búkil álemdi dúr silkindirdi. Ospan batyr Batystyń da, Shyǵystyń da nazarynda boldy. Al bul kóterilisti aıaýsyz janshyldy. 1930 jyldary Shyńjań ólkesin basqarýǵa kelgen Shyńshysaıdyń zulym saıasatyna kónbegen qazaqtyń biraz bóligi bosqynǵa aınaldy. Bul bosý 1936 bastalyp, 1954 jylǵa deıin jalǵasty. Marqum, din abyzy Halıfa Altaı «Altaıdan aýǵan el» kitabynda Altaıdan 18000 adamnyń shyqqanyn, onyń 1300-i ǵana Túrkıaǵa jetkenin jáne 6 jylda birde-bir sharananyń dúnıe esigin ashpaǵanyn jazady.
2000 jyly «Túrkistan» gazetinde «Ol jáne ol týraly» degen aıdarmen marqum, qoǵam qaıratkeri Aıtan Núsiphanuly jaıynda maqala jarıaladyq. Sol maqalada aıtýly qytaıtanýshy, mádenıettanýshy Murat Áýezov: «Aıtan Núsiphanuly «Shyǵys Túrkistan men Qazaqstan kitaptyń eki beti, bir beti ashylmaıtyn kitap qalaı oqylady? Biz Qazaq eli degen kitapty tolyǵymen oqýymyz úshin, Shyǵys Túrkistan tolyǵymen ashylýy kerek» deıtin. Sol sebepti de, biz Shyǵys Túrkistanda qalǵan terıtorıalarymyzdaǵy tarıhı aqtańdaqtardy arshyp alýymyz kerek» degen edi.
Alaıda, ótkenge salaýat. Jat qolynda qalǵan terıtorıalarymyz úshin endi kúrese almasymyz anyq. Onyń ústine Qazaqstan ózge kórshileriniń bárimen shekaralaryn aıqyndap, delımıtasıa jasap aldy. Sonda Qazaqstannyń qazirgi saıasaty qandaı bolýy kerek edi? Árıne, sol memleketterde qalyp ketken qandastaryn Táýelsiz Qazaqstan tórine jınaý bolýy tıis-tuǵyn. Biraq, ókinishke qaraı, bıliktiń oralmanǵa degen solaqaı saıasatynyń saldarynan, bul maqsat aıaqasty etilip, orta joldan úzildi. Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldarda Qazaqstanǵa 1 mıllıonǵa jýyq qandasymyz keldi deımiz. Alaıda, olardyń saıası-áleýmettik salmaǵyn tarazyǵa salǵan eshkim joq. Oralman kim? Onyń Qazaqstanǵa bergeni ne, bereri ne? Qazaqstanǵa oralman kerek pe, oralmanǵa Qazaqstan kerek pe? Ol jaǵyna bas aýyrtqan birde bir saıası zertteý ınstıtýty nemese arnaıy mekeme bolǵan joq. Kerisinshe, orystildi basylymdarda azýyn aıǵa bilegen qazaq saıasattanýshylary Danıar Áshimbaev, Ermuhamet Ertisbaev, Tımýr Qulybaevtar oralmannyń Qazaqstanǵa kelýi zıanyn ǵana tıgizip jatyr, olar masyldar, toıymsyzdar, aýtsaıderler degen sekildi jaǵymsyz pikirlerdi qardaı boratty. Bul pikirler ásirese, 2011 jylǵy Jańaózen oqıǵasynan keıin, jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqsha qaptady. Jańaózen oqıǵasyn ózge emes, oralmandar jasady degen jalǵan qoǵamdyq pikir qalyptastyrdy. Tipti, orystildi aqparat quraldary mundaı málimdemelerdi jerden jeti qoıan tapqandaı qýana málimdep jatty. Sonyń saldarynan 2011 jyly qabyldanǵan «QR Azamatattyǵyn alý týraly» zań men 2012 jyly qabyldanǵan «Eńbek mıgranttary týraly» zańdar qandastarymyzdyń Qazaqstanǵa kelip ornalasýyna jáne azamattyq alýyna kedergi keltirý úshin qabyldandy. Qazir Almaty men Astanada, sol sekildi Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde azamattyq alý bylaı tursyn, turaqty tirkeýge tura almaı sergeldeń bolyp júrgen qandastarymyzdan aıaq alyp júrgisiz. 2012 jyldan beri Úkimette oralmandarǵa qatysty eki Qaýly qabyldandy. Ol 2012 jylǵy №364 Qaýly men 2014 jyldyń №111 Qaýlysy. Osy eki Qaýly búkil Qytaıdan keletin qazaqqa qoıylǵan bóget bolýda. Onda keletin elińnen sottalmaǵanyń týraly anyqtama men sol jerdegi turaqty tirkeýińnen shyǵyp kelýdi mindetteıdi. Bul eki anyqtamany da Qytaı úkimetinen alý, qıamettiń qyl kópirimen ótýmen birdeı dúnıe. Byltyr Ýkraınadaǵy jaǵdaı ýshyqqannan keıin, oralmannyń Qazaqstanǵa kelýine qatysty saıası kózqaras azdap ózgergen syndy boldy. Premer mınıstrden bastap, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri jáne basqa da quzyrly organdar birneshe jıyn ótkizip, oralmannyń Qazaqstanǵa kelip ornalasýyna tyıym salatyn Qaýlyny ózgertip, azamattyq alý, turaqty tirkeýge turý Erejelerin ózgertýdi qolǵa alatyndyqtaryn aıtyp, jahannamǵa jar saldy. Alaıda, 2014 Jyldyń sońyna deıin qabyldanyp úlgerýi tıis bolǵan zań jobasy áli kúnge deıin Parlament qabyrǵasynda talqylanýda. Sarapshylardyń aıtýynsha, zań jobasynda jylt etken úmitti oıatar tamasha baptar bar sekildi. Alaıda osy zań qabyldanyp bolǵansha, talaı jannyń tózimi de sarqylyp bitetin túri bar.
OTANYŃA NE BERDİŃ, ORALMAN?
Oralmannyń rýhanı áleýetin sanamalap, onyń qazaq rýhanı álemine qosqan úlesi jaıly aıtýǵa da tym sarańbyz. Óıtkeni, saıası baǵa (eger ol bar bolsa) tek materıaldyq turǵydan ǵana beriledi. Osy jıyrma jylda bıik minbeden de, qoǵamdyq ortadan da estıtinimiz bir ǵana ýáj. Oralmandar sapasyz, sapaly jumys kúshinen aıryldyq, mamandar ketip qaldy, tek qoldar kelip jatyr. Osydan birneshe jyl buryn Saıası sheshimder ınstıtýtynyń oralmandardy áleýmettik aýtsaıderlerge teńep, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarǵany bar. Alaıda, bul baǵanyń bárin orystildi aǵaıyn berip jatyr. Óıtkeni, ulttyq qundylyqtaryn ekinshi deńgeıge ysyryp tastaǵan elde qazaqy tanym da, til de búgin adyra qalyp otyr.
Eń áýeli, ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda turalap qalǵan demografıamyzǵa oralmandardyń kelýi arqyly jan bitti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qazaq óz otanynda 39 paıyzdy ǵana qurasa, búginde 67 paıyzǵa jetti. Bul árıne, shetten kelgen 1 mıllıon qazaqtyń arqasy. 1954-1962 jyldary Qazaqstanǵa 350-400 myńnyń aınalasynda qazaq kelgen eken. Osy qazaqtyń elý jyldaǵy ósimi mıllıonnan asyp, otarshyldyq saıasattyń kesirinen ólimshi halge jetken qazaq tili men mádenıetine sáýle bergeni aıqyn. Al, 25 jylda oralǵan qazaqtyń ósimin qazir dáp basyp beretin eshqandaı mekeme joq. Osy mıllıon adamnyń 4-5 paıyzy ǵana zeınet jasyndaǵylar, qalǵandary eńbekke jaramdy jáne jasóspirim, balalar. Keıde sheneýnikter oralmandardyń alpys paıyzynyń bilimi joq dep urandatqanda, osy balalardyń áli de mektep jasynda ekenin umytyp ketetin syndy. Demek, demografıamyzǵa ǵana jan bitirip qoıǵan joq, oralmandar qaıda júrse de óziniń ulttyq kelbetin, tilin saqtaı bilgendiginiń arqasynda áli de tórge oza almaı otyrǵan tilimizge de jan bitirdi. Kóptegen soltústik óńirlerde oralmandardyń arqasynda qazaq mektepteri ashyldy.
Eger, «Til –halyqtyń jany» desek, Ahmet Baıtursynovsha zerdelesek, «Tili joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalatynyn» eskersek, áli de otarshyl kúshterdiń dúleı qarsylyǵynan qutyla almaı otyrǵan tilimizdiń sergýine, onyń tórge ozýyna ózge emes, shetten kelgen qazaqtyń da, shette júrgen qazaqtyń da qosqan úlesi zor. Qazaqstanǵa kelmeı-aq, ómirbaqı qazaq úshin qyzmet etip, qazaqtyń rýhanı baılyǵyn eselegen jandar qanshama. Kezinde Reseı prezıdenti Pýtın shette júrgen orystar men orystildilerge úndeý tastap, orys mádenıetine úles qosqandardyń eńbegi elenedi dep málimdegende, biz de osy máseleni biraz qaýzaǵan edik. Alaıda, bizdiń sózimizge qulaq asar pende joǵary bılikte qaıdan bolsyn. Jalpy, oralmandardyń qazaq mádenıetine qosqan úlesin ádebıet, óner, mádenıet jáne ǵylym dep tórt saladan qarastyrýǵa bolady eken. Eger, osy turǵydan sóz qozǵasaq, bul shaǵyn maqalamen shektelmesi anyq. Buǵan arnaıy zertteý jumysy nemese arnaıy kitap arnaǵan abzal. Alaıda, endi on-jıyrma jylda shettegi qaımaǵy buzylmaı otyrǵan qazaqtan aıyrylyp qalamyz ba degen úreı bar.
Jazýshy, etnograf ǵalym Aqseleý Seıdimbek: «Qazaq halqy HH ǵasyrda álemniń qyryqshaqty eline tarydaı shashyldy. Osylardyń ishinde mádenı-rýhanı ónim berip, óner týyndata alǵandary – tórt-aq eldegi qazaq dıasporalary. Olar Qytaıdaǵy, Mońǵolıadaǵy, Ózbekstandaǵy, Túrkıadaǵy qazaqtar. Reseıdegi mıllıonǵa jýyq qazaq sońǵy bir ǵasyr aıasynda mádenı-rýhanı bedeýlikke ushyraǵanyn kóz kórip otyr. Bul qazaq dıasporalarynyń taǵdyr-talaıyna barometr bol alatyn mysal» deıdi «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 2006 jylǵy №3 sanynda «Bir óleńniń jaı-japsary» atty maqalasynda. Áńgime «Kóshpendiler» fılmine arqaý bolǵan án týrasynda. «Kóshpendiler» fılminiń keńesshisi bolǵan Aqseleý Seıdimbek fılmniń ajaryn ashatyn án izdeý barysynda kóńilge qonymdysyn tappaı qınalǵandyǵyn aıtady. Sóıtip, el ishinde halyq áni atalatyn «Balapan qaz» áni tańdalǵan eken. Onyń sózin jazǵan Arǵynbaı Jumajanuly mońǵolıalyq qazaq. Óleń ánniń mazmunyn da, ajaryn da asha túsken. Mine, mádenıetter toǵysy degen osy.
Osy Aqseleý aǵamyz aıtqandaı Reseıdegi rýhanı bedeýlikke ushyraǵan qazaqtardyń taǵdyryn qalǵan tórt memlekettegi qazaqtar qushpasyna kim kepil? Óıtkeni órkenıetter toǵysy júrip jatqan qazirgi zamanda ár memleket óz elindegi dıasporalardyń jaı-kúıin jyly jaýyp qoıyp (Qazaqstannan basqasy), birtutas ulttyq ıdeıaǵa kóshýge bet burdy. Qazir Túrkıadaǵy jastardy bylaı qoıyp, orta býyn ókilderiniń ózi qazaq tilinen maqurym. Ózbekstanda qazaq mektepterin jappaı jaýyp, ózge etnostardy «ózbek» dep jazdyrý prosesi bastalǵaly biraz ýaqyt. Qytaıda qostildilik saıasatyn jeleý etip, qazaq mektepteriniń tamyryna balta shabyla bastaǵaly da birneshe jyldyń júzi. Qazaqstan men Qytaı arasynda arnaıy memlekettik kóshi-qon kelisiminiń jasalmaýy – kóshti biraz tyǵyryqqa tiregendeı. Qytaıdyń joǵary deńgeıdegi basshylarynyń birazy Qazaqstanǵa at basyn burdy. Bizdiń Elbasymyz da talaı resmı kezdesýlerge baryp qaıtty. Osy kezdesýler barysynda «Qytaıdaǵy qazaqtan aıyrylyp qalmaıyq desek» degen taqyryppen birneshe maqala jazdyq. Alaıda, iri deńgeıdegi kezdesýlerdiń birde birinde ulttyń tolǵaqty máselesi bolyp sanalatyn Qytaıdaǵy qazaqtardyń jaǵdaıy kún tártibine enbedi. Óıtkeni, bizdiń bılik qazaq máselesine kóz jumyp qaraıdy. Elde ondaı problemanyń bar ekendigin aıtpaý úshin, kóp ulttymyz dep jahanǵa jar salamyz.
Búgingideı jappaı rýhsyzdanýǵa bet burǵan, rýhanı degradasıaǵa ushyraǵan zamanda Alash muraty ne bolýy kerek? Maqalamyzdy Alash muraty dep ataýymyzdyń astaryndaǵy mán úlken. Bastysy álem qazaǵynyń muraty, maqsaty, bolashaǵy bir údeden shyqpasa, Qazaqstan atty alyp kemege durys baǵyt-baǵdar bere almaımyz. Kez-kelgen eldiń damý jolynda ustanǵan terimqazyǵy bolady. Bizdiń temirqazyǵymyz ne? Árıne, ulttyń erteńi, rýhanı degradasıadan qutylyp, ulttyq el bolý, deni de jany da saý urpaq ósirý. Ol úshin o qazaq pen bu qazaqtyń erteńi alańdatýy kerek bizdi. Sol sebepti de, 1991 jyly bastalǵan uly kóshtiń buıdasyn úzbeı, qazaq dalasyn qazaqpen toltyrýdy maqsat etkenimiz jón. San bolsa, sapa da bolady.
Esengúl Kápqyzy
