Qalanyń biz turatyn shaǵyn aýdanynda, tar kósheniń shetindegi bıikteý tekshede ornalasqan, qarama-qarsy qozǵalmastaı etip jerge qadalǵan, aǵash oryndyqtaryna 5-6 adam erkin sıatyn kúmbez pishindi, tóbesi aǵashtarmen qyıylystyra jabylǵan shaǵyn oryn bar edi. Buryn kimder úshin jasalǵany qaıdam, qazir alqashtar men qańǵybastardyń menshikti mekeni.
Bul “kúmbez” ishinde kimder otyrmady deseńizshi, jasy da, jasamysy da, eri de, áıeli de, áıteý ómirine narazylar osy bir aıadaı “mekennen” pana taýyp júrdi. Bir qyzyǵy olar jyl qusyndaı kóktem kelip, qys túse ǵaıyp bolatyn. Solardyń ishinde osy jerden jıy tabylatyny qyryqtyń qyrqasyndaǵy, qaratory qazaq jigit. Men osy aýdanǵa kóship kelgeli úsh jyldan beri ony kórip júrmin. Al odan buryn qansha júrgeni bir Qudaıǵa aıan.
Ony ár kez ár túrli keıipte kóretinmin. Keıde bet-aýyzy kókgerip, isip, shash-saqaly dýdyrap tómen qaraǵan kúıi, álde-neni kúbirlep, sózegen buqasha tomsyraıyp, teńselip otyrady. Endi birde kirlep, maılanǵan shashyn sý salyp tarap, saqal-murtyn retke keltirip, aınalasyna moıyn soza qoqaılana otyratyny bar. Men onyń osyndaı “ádemi” sátterinde qolyna tıyn-teben nemese dúkennen bir nan men bir lıtr aýyz sýyn alyp berip ketetinmin. Ol maǵan únsiz basyn ızep rızashylyǵyn bildirgendeı bolatyn.
Búgin juma edi. Sadaqa bereıin dep, dúkennen nan men sýymdy alyp, sol kúmbezdiń qasyna keldim. Oılaǵanymdaı qańǵybas jigitim jalǵyz otyr eken. Búgin de sergek kórinedi. Ol otyrǵan eki kisilik oryndyqtyń shetine zattarymdy qoıyp júrýge yńǵaılana berip edim. Ol kenetten:
-Baýyrym,-dedi tili kúrmelińkirep. Men onyń júzine jalt qaradym. «Baýyrym» - deı me, qulaǵyma jaǵymdy, júregime jyly sóz. Araqtan azap shegip, adamdyqtan arylyp bara jatsada, bári-bir, qazaqy kóńili, qazaqy tili óshpegen kórinedi.
-Sen bastyqsyń ba?
-Joq.
-Baısyń ba? - Men onyń bul suraǵyna eriksiz myrs ettim de:
-Muǵalimmin-dedim.
Ol bas-aıaǵyma bir sholyp shyqty da, júre ber degen kisishe, qolyn bir siltedi. «Qańǵybas ta muǵalimdi kózine ilmeıdi» osy bir ashshy mysqyl kóńilimde búlk etip, tanaýymdy myrs etkizdi. Eki-úsh qadam attaǵanym sol edi:
-Muǵalim, toqta - dedi ol daýysyn kóterip. Men toqtap, moınymdy burdym.
-Almaty qalasynda remont júrip jatyr - dedi ol maǵan qarap, álde-bir mańyzdy aqparatty jetkizgendeı basyn tik ustap. Meniń únsiz qalǵanymdy kórip, tili men eki ezýin kezek jalap aldy da sózin sabaqtady:
-Ortalyqtyń bári solaı, jóndep jatyr, júrý nevozmojna. Ol osylardy aıtyp otyryp, kirlegen, qaraıyp kúnge kúıgen qoldarymen, men bergen nannan bir julym aldy da aýzyna bir-aq toǵytyp, eki urtyn bultyńdata shaınaı jóneldi. Ne aıtpaq oıy bar eken, sózin tyńdaıyn - degen oımen aıaldadym. Ol sýdy qylqyldata jutyp, ezýinen aqqan tamshylardy qolynyń syrtymen súrtip tastap:
-Osy jerdi nege jóndemeıdi? - dep qolymen meniń qıǵash tý syrtymdaǵy alańdy kórsetti. Onyń nusqap otyrǵany tórt jaǵyna úlken de, uzyn qabat úıler túsken ortasy ájeptáýir ashyq jer edi. Ashyq alańnyń bir shetin ala qoıylǵan qolqańdy qabatyn sasyq ısi anandaıdan seziletin qoqsyq jáshikteri bolsa, endi bir tusy osy tektes qańǵybastardyń menshikti mekenderine aınalǵan jan-jaǵy ashyq, ústi jabyq aǵash lashyqtar edi. Al qalǵan basym bóligi dop tepken balalardyń shańyna «shomylyp» jatqan suryqsyz dala. Jańbyr sýy aqsyn degen nıetpen jasalǵan aryqtyń ishi turmystyq qaldyqtarǵa toly. Olardy qańǵybastar álde turǵyndar joq álde osy aýlalardyń tazalyqshylary tastaǵany belgisiz. Áıteý, qalalyq mádenıetten, tipti, jaı adamgershilikten alshaq qylyq. Onyń sazaıyn jańbyr jaýǵanda kóremiz. Ol kórinisti Qazaqstandyqtarǵa sýrettep jatýdyń basy artyq jumys, onsyz da tanys dúnıe ǵoı. Qańǵybastan bulaısha suraq kútpegen men, ne derimdi bilmeı ańtarylyp qaldym. Bir jaǵynan qyzyq, bul aranyń jóndeý kórmegeni úı-kúısiz beısharanyń qaı qabyrǵasyna batyp otyrǵanyn bilgim kelip:
-Osy mańda turyp pa ediń joq álde jaqyn bireýiń tura ma?
-Joq-eı, ánsheıin úırengen jer ǵoı.
Ol ezý tartyp kúldi. Ústińgi bir qasqa tisiniń opyryla synǵany bolmasa, basqa tisteri ázirge aman kórinedi. Kúlgende ájim basqan kóz jıegi tipti de qatparlanyp ketedi eken. Onyń kúlgenin alǵash kórýim. Tomsyraıyp, qatýlanyp, tozyp júretin júzden kúlkini kórýdiń ózi bir túrli seziledi eken. Adam degen qyzyq qoı, osynaý júdep-jadap júrgen jandardan jyly sóz, jylymyq kúlki kórýdi bir túrli ersi sanaımyz. Barlyq qaıǵyny, azyp-tozýdy tek solardyń ǵana mańdaıyna jazǵandaı, tek solardan ǵana lastyqty, nadandyqty, esalańdyqty, qasiretti, toryǵýdy kórgimiz keledi. Alaıda, jylt etken jańalyqty, qýanyshty, marqaıýdy, kúlkini, aqyldy bir aýyz sózdi olardan kútpeımiz, tipti, olarǵa qyımaımyz da. Eger ondaıdy kóre qalsaq, álde-bir janýar aıaqasty til qatyp ketkendeı tańdanamyz da qalamyz. Osy bir túıdek túısikter sanamnan saltanat quryp ótýi sol eken, ózimnen-ózim qysylyp, uıalyp qaldym. Únsiz baryp qarsy aldyndaǵy oryndyqqa jaıǵastym. Qańǵybas maǵan qoıǵan suraǵyn umyt qaltyrǵandaı nemese menen jaýabyn kútpegendeı sol tozǵan alańǵa qarap, nanyn jep, sýyn iship jaıbyraqat otyr. Eriksiz sózdi ózim bastadym:
-Qalanyń ortalyqtary onsyz da jaman emes edi, osy shetkeri tustaryn jóndese jaqsy bolar edi, á?
Meniń daýysym oǵan zorǵa jetkendeı áýdem ýaqyttan soń til qatty:
-Qalanyń barlyq jeri jaqsy bolýy kerek. Myna sen sıaqty ádemi kıingen. Ol osylardy aıtqanda kózinen áýelgi kúlkiniń úshqynyn qaıta kórdim. Biraq bul joly onyń kúlkisin tosyrqamaı, solaı qalypty qabyldadym. Kenet onyń júzi surlanyp, kózinen bir túrli muńly, sherli kúı eskendeı boldy. Maǵan álgi alańqaı jaqty nusqap:
-Myna jer men sekildi.
Onyń daýysy diril aralas, álsiz shyqty. “Men, men onyń tozǵanyn qalamaımyn” - dedi júzi kemseńdep, kózderi jumylǵan kúıi.
Ol osylardy aıtyp, qalǵan nan men sýdy maılasqan, sydyrmasynyń tisteri álde qashan túsip qalǵan, áýelgi túsiniń qandaı ekenin ajyratýǵa kelmesteı kir men shań basqan sómkesine toǵytty da, ornynyn turyp basy aýǵan jaqqa kete bardy. Osy bir sory qaınaǵan, aryqtap, eńkish tartqan qazaqtyń syrtynan qarap otyryp, shynymen janym ashyp ketti. Buryn tek, Allanyń rızashylyǵy úshin dep beretin sadaqamdy, endi shyn júregimnen bergim keldi. Ýa adam balasy-aı, kúlimsi ıiske kómilip júrseń de, judyryqtaı júregińdegi shybyn janyń máńgilik nurdyń sáýlesi bolǵandyqtan, bıikke, sulýlyqqa, ómirge degen talpynysynan jańylmaıdy-aý. Sen asyqpa baýyrym, áli qalamyzdyń barlyq jeri qulpyratyn bolady. Sen de sol kúnge daıyn bol. Kúlimdegen kúnniń astyndaǵy, kúńirengen kúı esken “kúmbezden” osylaı kúızelgen kóńilimdi súıretip men de úıime qaraı aıańdaı berdim...
Qaster Sarqytqan
Abaı atyndaǵy QazUPÝ,
Eltaný jáne týrızm kafedrasynyń ustazy
