Jaqynda Ýkrınform basylymyna eksklúzıvti suhbat bergen Qyrym tatarlarynyń kósemi Mustafa Djemılev Qyrym anneksıasynan keıingi ahýal jaıly Pýtınniń "Qyrym okýppasıasynyń" aqyry búkil adamzat tarıhyndaǵy alapat apatqa ákeletinin aıtqan.
Jaqynda Mustafa Djemılev Brússeldegi NATO-nyń shtab-páterinde Qyrymnyń Reseı Federasıasy quramyna qosylǵannan keıingi qyrym tatarlarynyń qyspaqtaǵy turmysy jaıly baıandama jasaǵan.
Mustafa Djemılev, Qyrym tatarlarynyń kósemi:
- Qyrym soǵysy - etnıkalyq tatarlardy tyǵyryqqa tireý úshin jasalyp otyr
Osydan týra bir jyl buryn Qyrym okýppasıasy bastalǵan kezde men Reseı Prezıdenti V. Pýtınmen tikeleı telefon arqyly sóılesken edim. Artynsha meni birden NATO-ǵa shaqyrdy. Sol kezde biz Brússeldegi barlyq 28 memlekettiń ókilderimen jeke-jeke kezdesýler ótkizdik. Odan beri mine baqandaı bir jyl ótti. Qazir NATO-ny okýppasıadaǵy Qyrym tatarlarynyń jaǵdaıy alańdatyp otyr. Alda-jalda qandaı da bir jaǵdaılar oryn alatyn bolsa, NATO-bizdi qoldaıtyny týraly kelisimderge qol qoıyldy.
Bir kóńil jibitetini, barlyq memlekettiń elshileri Qyrym okýppasıasyn eshqashan moıyndamaıtyndaryn aıtty. Tipti, okýppasıalanǵan terıtorıalardy qaıtarý úshin kómek qoldaryn sozyp otyr. Men o bastan, deokýppasıa jáne Qyrymdy azat etýde áskerı qaqtyǵystarǵa jol berilmeýi kerektigin aıtqan bolatynmyn. Sebebi, munyń saldarynan myńdaǵan beıbit turǵyndar zardap shegedi. Eń bastysy, okýppanttardyń áreketi etnıkalyq tatarlardy joıýǵa baǵttalatyn bolady. Tipti, biz olardyń arnaıy tizimder jasap otyrǵandarynan da habarjar bolyp otyrmyz. Sondyqtan, máseleni sheshýdiń saıası ári beıbit joly sanksıa. Biz sol sanksıalarǵa senim artýymyz múmkin. Meniń alańdap otyrǵanym, eger Reseı Mınsk kelisimderin buzbaıtyn bolsa, sanksıalar óz kúshin joıýý múmkin. Sondaı-aq, men NATO basshylaryna halyqaralyq sarapshylar qazirgi Qyrym terrıttorıasyna kirip, monıtorıń júrgizýi tıis degen usynys aıttym. Usynys qazir talqylaný ústinde. Mysaly, jaqynda Túrkıa Respýblıkasy Qyrymdaǵy tatarlardyń ahýalyna alańdaýshylyq bildirip, baqylaý júrgizbekshi boldy. Reseı olarǵa biz kórsetken baǵyt boıynsha, biz kórsetken adamdarmen kezdesesińder dep talap qoǵan. Árıne, Túrkıa bul talappen kelisken joq. Olarǵa ruqsat berilmegendikten, qazir Túrkıalyq baqylaýshylardyń jumysy toqtap tur. Men Túrkıa Prezıdentine "eger Reseı Prezıdentiniń arnaıy shaqyrtýymen keletin bolsańyzdar, Ýkraına sýverenıtetin buzǵan bolasyzdar" degen bolatynmyn.
Qyrymda qazir, jaǵdaı turaqsyz, táýeldilik pen saıası qysym basym. Ol jerde demokratıalyq qoǵam qalyptastyrý múmkin emes. Soǵan qaramastan, Qyrym tatarlarynyń májilisi turǵyndarǵa Qyrymdy tastap ketpeýge keńes berýde. Sebebi, biz ózimizdiń tarıhı jerimizdi qaıtarý jolynda birneshe onjyldyqtar boıyna kúresip kelemiz. Alaıda "Qyrym qorǵanysy" atanyp ketken, jasaqtaǵy jas balalar jıi joǵalyp ketýde. Bul onsyz qysymmen kún keship júrgen jergilikti turǵyndardyń úreıin ushyrýda.
BUU-nyń bosqyndar máselesi basqarmasynyń málimetinshe qazirgi tańda 20 myńnan astam adam Qyrymdy tastap ketken. Olardyń jartysynan kóbisi Qyrym tatarlary.
Eskerte keteıin, óz otandaryn satyp, Reseıge óz erkilerimen qosylyp jatqandarǵa Reseı bıligi jaqsy jaǵdaı jasap otyr degen jalǵan sóz. Olarǵa beriletin pasporttarda satqyn degen arnaıy, jasyryn belgi qoıylýda. Ol óte ádil sheshim. Sebebi, búgin bir otandy satyp ketken adam, erteń basqa otandy da satyp ketpesine eshkim kepildik bere almaıdy. Búgin Qyrymdy satyp ketkender men Qyrymdyqtarǵa qysym kórsetip, "Qyrym kóktemi" sekildi qandy saıasatty jasap otyrǵandar, erteń urpaq pen tarıhta qara daq bolyp qalady.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
