Álem astanasy Nú-Iork qalasynyń ortalyǵyndaǵy 5 dańǵyldyń boıyna oryn tepken «Metropolıten» óner mýzeıinde ornalasqan 2 mıllıonnan astam eksponatty kózben kórip ketýge álemniń túpkir-túpkirinen bir jylda 5 mıllıon adam keledi eken. Iá, ras! Quny 25 $ bolatyn bıletti alý úshin bir saǵat kezekte turdym. Qumyrsqadaı qaptaǵan týrıser. (5 000 000 h 25 $ = 125 000 000 $ = 44 250 000 000 teńge (Jaı ásheıin murajaıǵa kelýshilerden túsetin jyldyq qarajatty shyǵarǵym keldi)) Bıletti qolyńyzǵa alǵan soń mindetti túrde murajaı kartasyn qaltańyzǵa salyp alyńyz. Óıtkeni úlken shahardaǵy alyp mýzeıdiń ishinde arnaıy kartasyz júrseńiz adasyp ketesiz. Sońynda syrtqa shyǵatyn esik tappaı sizde murajaıdyń bir buryshyndaǵy eksponatqa aınalyp ketýińiz ábden múmkin.
Bul jerde XIX ǵasyrda Eýropada ómir súrgen áıgili qylqalam sheberleriniń týyndylary bar. Vınsent Van Gog, Pole Gogene, Pole Sezannyń syzyp salǵan kartınalaryn kórgende kóziń tynyǵyp, mıyń demalyp qana qoımaı, ózge bir álemde júrgendeı bolasyń. Al sýret ónerin "men sıaqty emes", shyn túsinetin jandardyń kartınalarǵa tamsana qarap basyn shaıqap, astyńǵy ernin tistep turyp tereń dem alǵanyn kórgende ózińmen óziń uıalyp ketesiń. Ras!
Al mýzeıdiń «Ejelgi egıpet óneri» zalyna kirseńiz týra «tabyttar» álemine tap bolasyz. Perǵaýyndardyń máńgilik mekeni tas tabyt, oıý-sýrettermen kómkerilgen aǵash tabyt, mýmıalanǵan mysyrlyq azamat ne azamatshany kórgende deneńiz túrshigip ketedi.
Ejelgi grek, rım, ıslam óneri zaldarynan alǵan áserim tipti erek. San ǵasyrlyq tarıhy bar mýzykalyq aspaptardy, gravúralar men lıtografıalardy, tas músinderdi kózben kórý bir baqyt. Al endi murajaıda saqtaýly turǵan eń negizgi tarıhı jádiger men bizge qatysy bar qundy buıymdar týraly aıtaıyn.
«Áz-Jánibektiń aıbarly dýlyǵasy»
Esterińizde bolsa orys tarıhshysy Leonıd Babrov «Altyn Ordany bılegen Áz-Jánibek hannyń dýlyǵasy AQSH-taǵy «METROPOLITEN» óner murajaıynda saqtaýly tur eken...» degen habardy qazaq jurtyna jetkizgende asa mán bermep edik. Al Amerıkada Elbasymen birge issaparda bolǵan aǵamyz Darhan Qydyráli Facebook-tegi paraqshasyna dáleldi ári dáıekti túrde: «...Kúlli Deshti qypshaq jurty áýlıe tutyp, «Ázız», «Áz» dep qurmettegen áıgili Jánibek xannyń aıbarly dýlyǵasy kózimizge ottaı basyldy...» degen Metropolıten murajaıy týraly jazbasyn kórgende, men óz basym tań qaldym. Men ol kezde Nú-Iorkte edim. «Qolym bir qalt etkende sol murajaıǵa mindetti túrde baramyn...» dep júrgende elge qaıtatyn ýaqyt taıady. Mýzeı jaıynda qaldy. Biraq ekinshi ret AQSH-qa taban tiregen boıda birden Áz-Jánibektiń dýlyǵasy saqtaýly turǵan alyp ordaǵy bardym. Kórdim.
Birden Tabyldy Dosymovtyń
«...Paqyry satyp tektisin
Batyry bassyz qalǵan jer...» degen óleń shýmaqtary mıyma sap ete qaldy. Keıin Reseıde birneshe jyl jatqan Keıki batyrdyń, bir kezderi denesinen ajyraǵan Mahambet babamyzdyń, orys patshasynyń kúlsalǵyshyna aınalǵan Kenesary atamyzdyń bas súıekteri oıǵa oraldy. Biraq XV ǵasyrdyń ortasynan bastap Deshti Qypshaqtaǵy jańa memlekettiń, Qazaq handyǵy men qazaq handary áýletiniń negizin qalaýshy basqolsshynyń murajaıda basy emes «bas kıimi» ǵana turǵanyna ishteı shúkir ettim. Biraq meniń bir tań qalǵanym: bul áskerı buıym Parıjdegi Lývrda jatsa bir jón, muhıt asyp Amerıkada qaıdan júr?! Negizinde Metropolıten - Murajaı qory jeke kisilerdiń syıǵa tartqan buıymdarynan jınaqtalǵan. Áz-Jánibektiń dýlyǵasy da 2007 jylǵa deıin AQSH-tyń qaltaly kolleksıoneriniń úıinde turǵan. Al ony Tıbet jerinen Amerıkaǵa alyp kelgen Eýropanyń saıahatshylary nemese saýdagerleri degen derek bar. Ózi temirden, qaptamasy kúmisten jasalǵan dýlyǵanyń bıiktigi 23, dıametri 22 santımetr. Jıeginde arab tilinde «Jeńimpaz sultan Mahmud Jánibek han» degen jazý bar. Profesor Leonıd Bobrov tarıhı derekterdi negizge ala orytyp Áz-Jánibektiń dýlyǵasy týraly bylaı deıdi: «Bul dýlyǵany sol zamandaǵy kavkaz jáne ıran sheberleri jasaýy múmkin. Al Tıbet jerine qaıdan bardy degenge kelsek, XVII ǵasyr sońy men XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysynda ońtústik-shyǵys Qazaqstan aýmaǵyna Batys Mońǵolıa jerinde mekendegen oırattar men jońǵarlardyń jıi shabýyl jasap turǵany tarıhta belgili. Sondaı sátterdiń birinde olar bul dýlyǵany qolǵa túsirip, ózderiniń dinı kósemderi Dalaı Lamaǵa syıǵa tartýy múmkin”
Keıkiniń basyn qaıtardyq, Kenesarynyń bas súıegin elge jetkizýdiń joldaryn kórip áli jumystanyp jatyrmyz. Endi Áz-Jánibektiń dýlyǵasyn Qazaqstanǵa alyp kelsek nur ústine nur bolar edi, á?! Álemniń qaı murajaıynda taǵy da qaı atamnyń basy ne bas kıimi shań basyp jatyr eken... «Atamnyń basy-aı...»
Qosymsha: Kezinde Anglıanyń koroli bolǵan VIII Genrıdiń saýyt-saımany da osy murajaıdyń tórinde tur.
Táýirbek Bozekenov, «Amerıka táýir eken»
