Álem memleketteriniń tarıhynda qaryzy joq memleket bolmaıtyny ras. Alaıda, memlekettiń syrtqy qaryzy toqtaýsyz óse berýiniń aqyry defoltqa ákelip soqtyratynyn kez kelgen ekonomıs joqqa shyǵara almaıdy. Syrtqy qaryzdyń aty - syrtqy qaryz jáne ol mindetti túrde qaıtarylýǵa jatady. Sebebi, syrtqy qaryzdan túsetin ósimaqy (paıda) ózge memlekettiń ekonomıkasyn baıytý úshin jumsalady. Al resmı mekemedegiler "Qazaqstan jyldam damyp kele jatqan, aldyńǵy qatarly elderdiń tiziminde" dep jarıaǵa jar salǵanymen, elimizdiń syrtqy qaryzy soǵan saı, qarqyndy ósip kele jatqany árbirimizdi alańdatatyny taǵy ras.
Osy rette, UB taratqan málimetterge súıensek, Qazaqstannyń syrtqy qaryzy 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha 157,062 mıllıard dollardan asyp jyǵylǵan. Bul kórsetkish ótken jylǵymen salystyrǵanda 4,8 paıyzǵa ósken. JSQ-ny qazaqstandyqtardyń jan basyna shaqqanda árkimniń úlesine 4,47 myń dollardan aınalyp otyr.
Jalpy elimizdiń syrtqy elderge qaryzy 1999 jyldan 7,8 mlrd. dollardan bastalyp, 2003 jyly 18 mlrd. dollarǵa deıin ósken bolsa, 2011 jylǵa qaraı bul kórsetkish edáýir kóbeıgen. 2011 jyldaǵy UB statısıkasy Qazaqstannyń JSQ (jalpy syrtqy qaryzy) 111 mlrd. dollardy qurady dep kórsetken. Al 2013 jyly bul kórsetkish 149,931 mlrd. AQSH dollaryna deıin jetken edi.
Ashyǵyn aıtqanda, kez kelgen memlekettiń shet memleketterde belgili bir mólsherde qaryzy bolatyny ras-aq. Áıtkenmen, bizdiń eldiń syrtqy qaryzy basqa eldermen salystyrmaly túrde alyp, qaraıtyn bolsaq, JİÓ-niń 70 paıyzynan astamynyn quraǵan.
Alaıda, Ulttyq banktiń bıylǵy málimeti qazaqstandyqtardyń jaǵasyn ustatyp otyr. 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha JSQ mólsheri 157,062 mlrd. dollardy quraǵan. Iaǵnı, bul kórsetkishti jan basyna shaǵyp eseptesek, ár bir qazaqstandyq shet elge 4,7 myń dollardan qaryz bolyp shyǵyp otyr. Bul jalpy ishki ónimniń 74,2 paıyzyn quraıdy. Al túrli kásiptik baǵyttaǵy qaryzdardy eseptemegende JİÓ-niń 36,8 paıyzyn kórsetedi.
Ekonomıster men sarapshylar shet elderden qaryz ala berýge daǵdylanýdyń aqyry daǵdarysqa ákelip soqtyratynan aıtady. Aıtalyq, elimzdegi kóptegen kompanıalar men holdıńter nesıeni ekinshi bir nesıemen jaýyp kúneltýdi ádetke aınaldyryp alǵan. Máselen, qazirdiń ózinde ekinshi deńgeıli bankterde ózderinde qarjy bolmaǵansoń, ónerkásipti damytý baǵdarlamasy boıynsha halyqqa nesıe bere almaı otyr.
Sol shetten alynyp jatqan qomaqty qarjyny tıimdi paıdalana almaýdyń túbinde, qaryz berýshi elderge ekonomıkalyq jaǵynan táýeldilik týyndaıtyny taǵy ras. Bul tyǵyryqtan da shyǵatyn jol bar. Ol - HVQ (Halyqaralyq valúta qorynan) qaryz alý. Biraq, bizdiń resmı bıliktegiler HVQ qaryz alý týraly eshbir málimdeme jasamaǵan. Kerisinshe jekelegen memleketterge qaryzymyz kún sanap ósip keledi.
Aıtalyq, resmı derekterde Qzaaqstanǵa eń kóp mólsherde qaryz bergen elderdiń qatarynda, Nıderlandy, AQSH, Ulybrıtanıa, Qytaı, RF sekildi alpaýyt memleketter de bar. Qazirdiń ózinde shyǵystaǵy kórshimiz Qazaqstandaǵy mıneraldy jáne energetıkalyq resýrstarǵa aýyz sala bastaǵan. Qaryzdyń kóbeıýýi - memlekettiń táýelsizdigine, ekonomıkalyq jáne saıası qaýip ákeletini sózsiz.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
