Cıýzerenge adaldyq jáne eki taraptyń ózara mindettemeleri

Qazaq dalasynda 1731 jylǵy 10 qazanda ótken aqsúıekter men bedeldi adamdar májilisiniń taǵdyrsheshtilik máni bar. Ol tarıhı ahýal tańdatqan súzerenge arqa súıeý máselesin qaraǵan jáne qazaq elin jańa tarıhı jaǵdaıda jańasha tutastandyrý ıdeıasy Ábilqaıyr han tarapynan ashyq kóterilgen tuńǵysh ta sońǵy jınalys edi. Osy jınalys sodan beri úzdiksiz júre bastaǵan kúrdeli úderistiń basy boldy.

Sol jınalysta tolyq qoldaýǵa ıe bola almaǵandyǵyna qaramastan, Ábilqaıyr han Reseı protektorattyǵyna ótý jaıyndaǵy óz ustanymyn ózgertken joq. (Osynaý protektorattyqqa ótý oqıǵasy pálen jyldan keıin qazaqtyń jer-sýy men elin orys eline, orys eliniń jerine aınaldyratyn taza orys úlgisindegi otarlaýǵa ulasýy yqtımal-aý degendi ańǵal dala ámirshisi elestete de almaǵan bolsa kerek).  Ol bul sheshimine kezdeısoq emes, iri saıası qaıratker paıymymen kelgen de, óz uıǵarymynyń qazaq halqynyń el retinde saqtalý múddesi údesinen shyǵatynyna kámil sengendikten, ózgertpegen. Ábilqaıyr han orys ımperıasynyń protektoraty bolý arqyly, birinshiden, eldegi handyq bılikti jańartyp jetildirýdi kózdedi. Onyń oıynsha, buǵan deıingi tájirıbe – handy halyq jınalysynda saılaý qazirgi tańda el birligin arttyrýǵa jaýap bere almaıtyn. Handyqtan úmitker shyńǵystyq-joshylyq sultandar aýqymy úlken, sondyqtan olar mindetti túrde baqtalastyq pen alaýyzdyqty órshite túsedi. Sol sebepti elde monarhıalyq tártip engizilip, taq kelesi býynǵa saılaý jolymen emes, muragerlikpen beriletin ereje engizilýge tıis. Mundaı retpen modernızasıalanǵan júıede Ábilqaıyr han qazaq elindegi jeke-dara joǵarǵy ámirshi dárejesine kóterilmek jáne taq árdaıym tek onyń óz kindiginen taraǵan urpaqqa tıip otyrmaq. Ekinshiden, eldegi kúlli áleýmettik saty boıyndaǵy býyndardy qamtyp basqaratyn, monarhıalyq qurylymǵa saı ákimshilik-kúshtik apparat jasaqtalýǵa tıis. Halyqty tutastyrýdy jáne bir ortalyqqa májbúrlep baǵyndyrýdy hám tynys-tirshiligin qamsyzdandyrýǵa qajet saýda-sattyqty jandandyrý joldaryn saıası turǵyda osyndaı uıymdastyrý sharalarymen qamtamasyz etýge bolady. Bul úshin  Ábilqaıyr han Or ózeniniń saǵasyna, Elek ózeniniń orta aǵysyna jáne Syr boıyndaǵy burynǵy Jankent shaharynyń ornyna arnaıy qalalar salýdy, sondaı-aq ońtústikten ózi ketkeli beri jońǵar qolastynda qalǵan qazaq astanasy Túrkistan shaharyn qaıtaryp alýdy, sóıtip olardy ózi quratyn jańa memlekettik bıliktiń  qýatty tuǵyryna aınaldyrýdy kókseıdi. Ábilqaıyr hannyń oıy osyndaı edi, al patsha elshisi Mámed Tevkelev hannyń mundaı jospary baryn birden bile qoımaǵanmen, onymen orys proteksıasyn qabyldaý haqynda tez túsinisip, ekeýi tamyr bop ketken. Ol orys qorǵaýynda bolýdyń paıdalylyǵyn qazaqqa ılandyrýdy basty mindeti dep sanaǵan. Óıtkeni kókireginde Petr patshanyń qazaq dalasyn Azıaǵa jol ashar qaqpa dep baǵalaǵan kózqarasy jáne soǵan oraı tikeleı ózinen alǵan nusqaýy saırap turǵan. Patshalyqta mansaptyq satymen óse berýden úmitker qyzmetshi retinde qandaı shyǵynǵa barý kerek bolsa da táýekel etip, qazaqtardy qaıtkende orys týy astyna ıkemdeýge tyrysqan. Oǵan han qazaq halqynyń ereksheligin – óz bas adamdarynyń sońynan erýge qashanda daıyn turatynyn aıtqan-dy. Sondyqtan Tevkelev qazaqtyń bas adamdarymen túsindirý-úgitteý jumystaryn jalǵastyra túsý úshin elshiligimen dala tósinde qala bergen.  Sodan el ishinde bir jyldaı boldy. Hannyń ashyq málimdemesinen orys patshasynyń qamqorlyǵyn óziniń ishki saıası maqsattaryna paıdalanbaq oıy baryn  bıler men rýbasylar anyq bilgen. Solardyń basym kópshiligi, joǵaryda aıtqanymyzdaı,  jańa jaǵdaı hannyń bulardyń ústerinen qaraýdaǵy quzyrettiligin arttyra túsedi, demek, tıisinshe, el basqarýdaǵy osy kúnderi qolda bar artyqshylyqtaryn sózsiz joıady. Buǵan eshqaısysy kúmándanǵan joq.  Sol sebepti olar Tevkelevten, sondaı-aq orys elshiligi kerýenimen birge kelgen bashqurttyń ıgi jaqsylarynan proteksıanyń egjeı-tegjeıin qaıta-qaıta surastyrdy. Tevkelev elshiligi túsindirmelerin, úgit-nasıhattaryn júrgizip, syılyqtaryn úlestirip bolǵan soń, aqyry, 1733 jyly Reseıge qaıtty. Ábilqaıyrdyń ekinshi uly Eraly sultanmen, hannyń inisi Nıaz sultanmen, Qudaınazar, Túgelbaı myrzalarmen, Sadyq bı, Myrzageldi batyrmen jáne taǵy birer han ókilderimen birge oraldy.

Osy jyly Uly júzdiń asa yqpaldy bes bas adamy (Tóle bı, Qolar bı, Hangeldi bı, Sataı batyr, Bólek batyr) patshaıym týy astyna surandy. Orta júzdiń bir top starshyndarymen birge Sámeke han patshaıymnyń qorǵaýyna ótýge ekinshi ret surandy (alǵashqysy 1731 jyly bolatyn). Osy oqıǵalar birinshiden, qazaq elindegi aǵa han mártebesi memlekettik birliktiń tutas ta myǵym bolýyna qyzmet ete almaıtynyn kórsetti, ekinshiden, qazaq elindegi belgili tulǵalardyń (kishi handar, sultandar, bıler, batyrlar) el birligin arttyrý jolyndaǵy memlekettik kózqarastary damymaǵanyna dálel boldy. Eger  parasatqa salyp, Ábilqaıyr hannyń orys proteksıasyn qabyldaýǵa barǵan jaǵdaıyn jan-jaqty saraptasa jáne ony el ıgiligine qalaı paıdalaný jolyn oılasa, onda ózderin orys bıligi qorǵaýyna tikeleı alýyn suramaǵan bolar edi, kerisinshe, protektorat bıleýshisi Ábilqaıyr hannyń tóńiregine toptasyp, orys týy saıasynda qazaq memlekettiligin nyǵaıtyp alý baǵytyn ustanǵan bolar edi. Olardyń ımperıa bodandyǵyna jeke-jeke suranýy qazaqtyń kúshti handyǵyn qurǵyzbaýǵa múddeli orys saıasatyna ábden sáıkes keldi. Ábilqaıyr hannyń uly Eraly sultan 1734 jylǵy 10 aqpanda Anna Ioannovna patshaıymnyń saltanatty qabyldaýynda bolyp, ákesiniń tilegin qaıtalady. Osy jyly qazaqty ımperıa qolastyna ákelýdegi eren eńbegi úshin Tevkelevke ımperatrısanyń jeke ózi tikeleı polkovnık shenin berdi.  Qazaq eliniń jekelegen bólshekterin patshalyq bodandyǵyna ákelý úderisi jalǵasa berdi. Tıisinshe,  Ábilqaıyr hannyń kúshti handyq qurý jaıyndaǵy oıyn júzege asyrmaýdy kózdeıtin patsha ákimderiniń odan basqa da qıturqy saıasaty ashyqqa shyqty.  Ábilqaıyr hannyń tabandy túrde bildirgen tilegine sáıkes, Or ózeni quıylysyna arnaıy qala salynǵan. Ony han qazaq-orys saýda-sattyq jasaıtyn oryny jáne óziniń Edil-Jaıyq óńirindegi bıliginiń tiregi etpekshi edi. Qala salyndy, biraq ol qazaq handyǵyn kúsheıtýge emes, kerisinshe, orys bıligin arttyrýǵa qyzmet etetin ortalyqqa aınaldyryldy. Or qalasynyń salynýy bashqurt azattyq kóterilisin jańadan tutatqan sebepterdiń biri boldy. Kóterilisshi bashqurttar  Ábilqaıyr handy, araǵa eki múshel ýaqyt salyp, taǵy da, ekinshi ret, ózderine han bolýǵa shaqyrdy. Patsha ákimshiliginiń naqty isterine kóńili tolmaǵan Ábilqaıyr han oǵan qarsylyq kórsetý úshin bul usynysty qabyl alýdy da oılaǵan bolý kerek. Ol 1938 jyldyń kókteminde Noǵaı joly aýmaǵynan bir top bashqurtty ilestirip, óz nókerlerimen Or qalasyna kirdi. Qala komendanty aldynda qylyshyn jalańdata kókke kóterip: «Bul meniń qalam, men úshin salynǵan, kim de kim tyńdamaıtyn bolsa, basyn shabamyn», – dep málimdedi. Oqıǵanyń Reseı úshin qolaısyz baǵytqa burylyp bara jatqanyn sezgen patshalyqtyń úkimeti men ákimderi  kúlli mámilegerlik sheberlikterin qoldanyp, Ábilqaıyr hanmen meılinshe jyly qarym-qatynas ornatýǵa tyrysty. Onyń Reseıge adaldyǵyna eleýli kúdik paıda bolǵandyqtan, odan jáne onyń qolastyndaǵy bas adamdardan qaıta ant alý qajettigi týdy. Ári bul shara qazaq ámirshisiniń talabyn qanaǵattandyrǵandaı, orys ımperıasynyń proteksıasynda bolýdyń qazaq halqyna paıdaly bolatynyna barshanyń kózin jetkizetindeı bolyp ótkizilýi kerek edi. Ábilqaıyr han men qazaqtyń bas adamdary 1738 jylǵy 3 tamyzda, Or qalasynda ótkizilgen bıik deńgeıdegi asa zor  saltanat kezinde ekinshi ret Reseı proteksıasyn qabyl aldy. Ábilqaıyr hannyń qurmetine sán-saltanaty mol dıplomatıalyq qabyldaý jasaldy.  Qazaq hany men handyǵy delegasıasyna mys kerneıler men dabyldardyń áýezdi kúıiniń súıemeldeýimen dragýndyq soldattar rotasy hor bop qosylyp resmı sálem joldady. Áskerdiń jergilikti bólimsheleriniń merekelik baıqaýy boldy. Artılerıadan salút berildi. Áıgili tulǵalarǵa baǵaly syılyqtar tartyldy. Orys tarıhshylarynyń jazýynsha, qabyldaýdyń osylaı ótýi qazaq aqsúıekteri men shonjarlaryna Rossıa memleketi basshysynyń bedelin burynǵydan da tartymdy etip, asqaqtata kórsetti jáne budan buryn jasalǵan tańdaýdyń durys bolǵanyna kózderin jetkize tústi. Mundaı qabyldaý  Ábilqaıyrdyń da oıynan shyqqan. Ol elin qýatty patshanyń qanaty astyna alynyp, qamqorlyǵyna ótýi ózine handyqtaǵy tolyq mánindegi bılikke qol jetkizýge, sonymen birge qazaq hanynyń kórshi memleketterdegi  bedelin arttyrýǵa múmkindik beredi dep sanaǵan. Myna ózderine kórsetilgen qoshemet sonyń aıǵaǵy ispetti edi. Ol óz sózinde: «Adam ózi jaıynda balalary arqyly estelik qaldyrady, biraq mundaı jad janýarǵa da laıyq, al adamnyń ózi qol jetkizgen abyroıy ǵasyrlar boıy ólmeıdi», – dep, orys patshaıymyna adal ekendigin tanytatyn ant berýge ázirligin málimdedi. Hanmen birge onyń uly Eraly sultan jáne Kishi júz ben Orta júzdiń 56 bas adamy – rýbasylar, bıler men batyrlar ımperıa qamqorlyǵyna adal bolýǵa ant etti. Kelesi kúnderi kelisimshartqa otyrǵan taraptar ózara mindettemelerin naqtylasty: Ábilqaıyr han orys tutqyndaryn bosatýǵa jáne jerinen ótetin saýda-sattyqqa  qamqorlyq jasaýǵa, qazaq jerindegi saýda kerýenderin kúzetpen qamtamasyz etýge ýáde berdi, al Orynbor ekspedısıasynyń bastyǵy Vasılıı Tatıshev qazaqtardy qamqorlyqqa alyp, syrtqy dushpandardan qorǵaıtynyna sendirdi...

Ózara bitispes múddeler tolqynynda

1731 jylǵy 10 qazan jınalysynan beri qazaq elinde teristikten tańdalǵan ishmerez súzerenge ańǵyrt arqa súıeýshilik arqyly eldik tutastyqqa jetý múddesine saı keletin de, ondaı birlikti maqsat ete qoımaıtyn da áreketterge toly kúrdeli úderis úzdiksiz júrip jatqan. Bul úderis, birinshiden, qazaqtyń basqarýshy elıtasynyń saıası aqyl-oıynyń kenjelep qalǵanyn tanytty. Birtutas, bir ortalyqtan basqarylatyn memleket qurýdy kózdegen ıdeıany tereń jáne jan-jaqty taldap, saraptaýǵa el aǵalarynyń qaýqarsyzdyǵyn baıqatty. Zamana talabyna jaýap bere alatyn, eń durys dep moıyndaýǵa turatyn bastamany qostaý nemese jetildire otyryp qoldaý deńgeıine jete almaǵanyn, qaıtkende de memlekettilikti saqtaý syndy jasampaz ıdeıany pysyqtaı otyryp oń sheshim qabyldaýǵa daıyn emestigin, mundaı eldik muratty oılaýǵa saıası turǵyda pisip-jetilmegenin kórsetti. Ekinshiden, el taǵdyryn memlekettik kózqaras turǵysynan paıymdaýǵa kóterilmegenin dáleldedi. Protektorattyq damýdyń bolashaǵyn elestete almady. Shyndap kelgende, olardy qazaq eliniń Reseı protektoraty bolýy emes, sol beles arqyly Ábilqaıyr hannyń qatań ortalyqtandyrylǵan bılik júıesin qurý nıeti shoshytty. Olar kúlli el bıligin bir adamǵa – Ábilqaıyr hanǵa berýdi oılaryna da alǵysy kelmedi. Óıtkeni jekelegen rý-taıpalardyń qojaıyny bolyp júrgen ózderin endi, kenetten, jeke-dara bıleýshige táýeldi etýdi, sóıtip, ámirshi qolastyndaǵy pende sezinýdi qorlyq  kórdi. Olarǵa búgingi júre tyńdap, óz degenderin isteı berýge yńǵaıly  aǵa han ınstıtýty qolaıly edi. Bir hannyń bıligin qoldap kúsheıtip, oǵan ózderiniń baǵynyshtylyǵyn arttyrǵannan góri, árqaısysynyń óz aımaqtarynda, is júzinde hanǵa táýelsiz túrde, erkin qojaıyndyq jasap júrýin jalǵastyra berýi olar úshin áldeqaıda tıimdi bolatyn.

Sondyqtan da qazaq aqsúıekteri men shonjarlarynyń kópshiligi 1731 jyldyń 10 qazanyndaǵy jınalysta Ábilqaıyr hannyń kórshi alyp memleketke arqa súıeý ıdeıasyn keri qaǵyp, orys patshasymen teń dárejede beıbit kelisimshart jasaýdy qup kóretinin jarıa etti. Ondaı teń dárejedegi beıbit kelisimshartqa otyrýdyń múmkin emestigin bul jınalysqa izashar bolǵan 1730 jylǵy mamyr quryltaıynyń sheshimi tek ańdatqan ǵana bolsa, osy jıynda jasalǵan han málimdemesi men aralaryna arnaıy kelgen orys elshisiniń sózi aıqyn kórsetken. Shyndap kelgende, muny olar túp-túgel jáne múldem anyq túsindi. Biraq ózderiniń bas paıdasyn kúıttedi. Sol sebepti qaıtkende Ábilqaıyr hannyń kúsheıýine jol bermeýdi kózdedi. Shyntýaıtynda, olar protektorattyqqa emes, Ábilqaıyrǵa, onyń bolashaqta monarhqa aınalýy yqtımal quzyretine qarsy shyqqan edi. Bul top tek onysyn ashyp aıtpaı, qalyptasqan tynys-tirshilikterine jańa qaýip tóndirýi múmkin usynys ákelgen orys elshiligin keri qaıtarýdy talap etti. Talaptary oryndalmaǵandyqtan, ishki pıǵyldaryn búgip, kináni hanǵa aýdarýǵa jandaryn saldy. Solardyń: «Ábilqaıyr han jeke basynyń paıdasyn kózdep, halyq ókilderimen (bıler keńesimen) aqyldaspaı, qazaq elin orysqa baǵyndyrýdy qosh kórdi» degen aıyptaýymen, sony qoshtaı ketken bertingi urpaqtyń tilimen aıtqanda, «jeke basynyń paıdasyn kózdegen Ábilqaıyr han satqyndyq jasap, qazaq eline otarlyq qamyt kıgizdi» degen tujyrymmen tuzdyqtalyp, ǵasyrlarǵa ketken zildi jala ornyqty.

  Alaıda Ábilqaıyr han Reseı ımperıasy taǵyna adaldyqqa ant bergende, orys patshaıymynyń qoldaýyna súıenip, qazaq handyǵyn  birtutastandyrýdy, bılikti ortalyqtandyryp, ókimetin edáýir kúsheıtip alýdy kózdegen bolatyn. Sóıtip ózine bashqurttar men qaraqalpaqtardy, Hıýa men Buhara bıleýshilerin qaratýdy, ońtústiktegi qazaq jer-sýy men astanasyn jońǵarlardan qaıtaryp alýdy maqsat etken.  Bulardyń óteýine ol patshaıym elinen shyqqan orys saýda kerýenderiniń saparlaryn qaýipsizdendirýdi moınyna aldy, reseılikterdiń qazaq jeri aýmaǵynan altyn ken oryndaryn izdestirýine járdemdesýge, qazaqtardyń Reseı qolastyndaǵy halyqtar mekendeıtin aımaqtarǵa shabýyldaýyn toqtatýǵa, basqa da kómekterin berýge ýáde etti.   Al orys úkimeti Ábilqaıyr han da, ózge tulǵalar da  Reseı týyna adal bolamyz dep bergen antty Reseıge máńgilikke baǵynýǵa kelisti dep eseptedi (qazaq bıleýshileri mundaı aktini aǵymdaǵy jaǵdaıǵa oraı ózderine qajet ýaqytsha odaq qurýǵa degen zańdy quqynyń kórinisi retinde sanaǵan). Teristiktegi qýatty monarhıanyń protektoraty bolýǵa beıildigin rastap,1738 jyly ekinshi ret ant berý arqyly Reseımen beıbit qarym-qatynas ornatýǵa jol ashqan, sóıtip eline kóp jaqsylyq ákelgen  Ábilqaıyr hannyń dańqy shartarapqa tarady. Kishi júz (Araldyń teristik-shyǵys jaǵyn mekendeıtin sany kóp Shekti o bastan onyń negizgi áleýmettik tiregi bolatyn, úlken uly Nuraly sultan basqaratyn Baıuly birlestigi rýlarynyń kópshiligi, basynda Eset batyr turǵan Jetirý birlestigi) túgel derlik, Orta júz rýlarynyń edáýir bóligi (Arǵyn taıpasynyń Jánibek batyr jetekshilik etetin kóptegen rýlary, hannyń ekinshi uly Eraly sultan basqaratyn Kereıler, ishinara soltústikti mekendeıtin Naıman men Ýaq) ony óz hany dep tanydy. İshki saıası jaǵdaı birshama turaqtanyp, nyǵaıdy. Protektorat retinde damýdyń alǵashqy jyldarynda Ábilqaıyr hannyń saıası jaǵdaıy osylaı, is júzinde aǵa han mártebesine  sáıkes kelip turdy.

Biraq Orta Azıadaǵy halyqaralyq ahýal qazaq qoǵamyn bir ortalyqqa baǵyndyryp basqarý júıesin qurý qajettigin kún tártibinen esh túsirmegen edi. Ábilqaıyr han Syrdyń tómengi aǵysyna qala salyp, jońǵarlar men ırandyqtardan qorǵaný sharalaryn júzege asyrý úshin qazaqty syrtqy jaýdan qorǵaýǵa mindettengen patsha úkimetinen 1739 jyly áskerı kómek surady. Alaıda birneshe ret suraǵanyna qaramastan, kómek berilmedi. Sonyń saldarynan qazaq eliniń ońtústigi men teristik-shyǵysyndaǵy saıası jaǵdaı shıelenise tústi. Parsylar Hıýa men Buharany jaýlap aldy. Jońǵarlar Ertis pen Esil arasynda, Syr aýmaǵynda kóship-qonyp júrgen qazaq rýlaryn shapty. Reseılik ákimshiliktiń járdem bermeı aldaýsyratýyna ashýlanǵan Ábilqaıyr han patsha úkimetine senimsizdik bildirip, jońǵar qontaıshysymen tikeleı kelissóz júrgizip kórdi. Ózbek aqsúıekteri men shonjarlarynyń shaqyrýymen Hıýaǵa az ýaqyt han bolyp ta qaıtty. Bul kezde onyń patsha úkimetin óziniń bıligin kúsheıtýge paıdalanýyna kedergi keltirý úshin, shyqqan teginiń artyqshylyǵyn dabyraıtyp erekshe maqtan tutatyn, qazaqtyń eldik birligin arttyrýǵa qatysty esh jobasy joqtyǵyn bylaı qoıǵanda, sol máseleni oılanyp ta kórmegen Baraq sultan qaıtkende orys bıligine tikeleı baǵynyshtylyqqa ózi jetýdi ańsady, sol armanynyń oryndalýyn  qamtamasyz etetin áreketter jasap júrdi.

Jońǵarlardyń qalyń qoly 1741–1742 jyldary Uly júz ben Orta júzge shabýyl jasaǵan shaqtardaǵy shaıqastardyń birinde Abylaı sultan tutqynǵa tústi. Dushpan tegeýirinine tótep bere almaǵan Ábilmámbet han jasaǵymen Elektiń joǵarǵy aǵysynan Orynborǵa qaraı  sheginýge májbúr boldy. Sonda, Ábilqaıyr hannyń ótinishine sáıkes, Or qamalynyń komendanty jońǵar áskeriniń qolbasshysyna:  qazaqtardy Reseı memleketi óz bodany retinde qorǵaıdy dep málimdedi. Shapqynshylyq toqtatyldy. Biraq qalyń qolymen Orta júzdiń edáýir bóligin basyp alǵan jońǵar qontaıshysy Qaldan Seren qazaq ámirshilerinen Jońǵarıanyń saıası protektoraty ekenin moıyndaýdy talap etti. 1742 jylǵy kóktemde  osy talapty talqylaý úshin 1500 adam qatysqan jınalys ótti. Kópshilik Qaldan Serenniń talabyn oryndaý qajet degen oıǵa keldi. Bıler Ábilqaıyr hanǵa: «Biz qalmaqtarmen úırenisip qalǵanbyz, qalmaqtardyń suraǵanyn berý kerek», – dedi. Ábilqaıyr han qatty ashý shaqyryp, olardy aqymaqsyńdar dep dóreki túrde sókti. Jońǵar máselesi boıynsha óziniń Orynbor ekspedısıasynyń  jańa basshysymen  keńesýi kerektigin jarıa etti. Biraq Orta júz hany Ábilmámbet pen Batyr jáne Baraq sultandar qontaıshy talabyna kónip, oǵan amanattaryn jiberip jatty. Alaıda Ańyraqaı jeńisiniń bas qaharmany Ábilqaıyr bahadúr hannyń ılanymynsha – qazaq handyǵy jońǵar qontaıshysyna baǵynam dep abyroıdan aırylady. Osylaı oılaǵandyqtan, ol jońǵar proteksıasyn moıyndaýǵa úzildi-kesildi qarsy shyqty. Kúsh-qýaty artyp turǵan Qaldan Serenge kiriptarlyqtan qutylý úshin soǵysýdan taısalmaı, qarsy shyǵý kerek. Sol rette ol qazaqty qorǵaýǵa mindettengen Reseıden naqty áskerı járdem suraýdy jón kórdi. Ári ózektiligi arta túsken óziniń baıyrǵy saıası maqsatyna jetýdiń – handyqty bir ortalyqqa tolyǵymen baǵyndyrýdyń sáti týdy dep eseptedi. Solaı oılaǵan Ábilqaıyr han Orynbordaǵy jańa ákim Ivan  Neplúevke 1742 jylǵy 18 maýsymda Qaldan Serenniń qazaqtarǵa qoıǵan talap-hatymen birge óziniń Reseı tájine adaldyǵyn bildire otyryp, kómekke qarýly kúsh suraǵan jeke hatyn joldady. Reseıdiń  áskerı kómegi oǵan eń aldymen jońǵar qontaıshysynyń talabyn oryndaýǵa bet alǵan Ábilmámbet han men Baraq, Batyr sultandardy kúshpen aýyzdyqtap toqtatý úshin kerek edi. Osyndaı jolmen ol memlekettik tutastyqqa qol jetkizýdi, Orta júzdegi ózine básekeles bolyp júrgen shyńǵys tuqymdas baýyrlaryn birjolata baǵyndyryp alyp baryp, yqpalyn kúlli qazaq eline júrgizýdi oılady. Alaıda ımperıa úkimeti Ábilqaıyr han armandaǵandaı qazaq eliniń saıası qurylymyn ortalyqtandyrýdy, handyqtyń qatań memlekettik júıesin qurýdy oıyna da almaıtyn. Sondyqtan bul ótinishi de jaýapsyz qaldyryldy. Biraq qazaq elıtasynyń arasynda jońǵar qontaıshysyna qaraı  baǵdarlaný kúsheıip bara jatqanyn eskerip, Orynbor ekspedısıasynyń jańa bastyǵy general Neplúevke arnaıy tapsyrma berildi:   Kishi júz ben Orta júzdiń Reseı qolastynda ekenin Qaldan Seren resmı túrde moıyndasyn, soǵan qaıtkende de qol jetkizý kerek... Osy tapsyrmany oryndaýdy qolǵa alý barysynda Orynbor ólkesiniń patshaıym bekitken jańa qojaıyny men qazaq hany tuńǵysh ret betpe-bet kezdesti...

Reseı qamqorlyǵyna artylǵan úmittiń kúıreýi

Imperatrısa úkimetindegi Syrtqy ister alqasy alǵa qoıǵan máseleniń sheshimin tabýyna Ábilqaıyr hannyń Yrǵyz ózeni boıyndaǵy jazǵy ordasyna jońǵar elshileriniń kelýi qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. Ábilqaıyrdyń ońtaıly dıplomatıalyq amaldar qoldanýynyń nátıjesinde  Orynbor ólkesiniń jańa bıleýshisi olardy Or qamalyndaǵy rezıdensıasyna shaqyrtty. Ábilqaıyr han úsh júzdiń 155 ókilin (Kishi júzden – 83, Orta júzden – 68, Uly júzden – 4 adam), sondaı-aq ordasyndaǵy jońǵar men qaraqalpaq elshilerin ertip, 1742 jylǵy 23 tamyzda Or qamalyna keldi. Orynbor ekspedısıasynyń bas komandıri laýazymyna sonyń aldynda ǵana taǵaıyndalǵan, keıinirek «Orynbor ólkesiniń Uly Petri» atanǵan general Ivan Neplúev pen Ábilqaıyr han sol sapar alǵash ret kezdesip, qazaq-jońǵar qatynastarynyń kúrdeli qyrlaryn ekeýara talqyǵa saldy. Sodan keıin qazaq elıtasynyń úlken delegasıasymen ótken sol asa mańyzdy kezdesýde general Neplúev Kishi júz ben Orta júzdiń Reseı bodandary bolyp tabylatynyn, ıaǵnı olardan alym-salyq talap etýge Jońǵarıanyń eshqandaı da zańdy quqy joq ekenin  jońǵar elshilerine ashyq, aıqyn, batyl málimdedi. Qazaqtarǵa qatysty daýly máseleniń bárin tek orys úkimeti arqyly sheshý kerektigin aıtty. Han-sultandarmen oırat bıligi separattyq kelissóz júrgizbesin, kıkiljińge aparatyn máselelerdi sheshý úshin jońǵar qontaıshysyna taıaýda arnaıy elshilik attandyrylmaq dedi. Kezdesýge qatysýshylar generaldy qyzý qýattady. Ábilqaıyr han Jońǵarıaǵa jiberilmek elshilikke tutqyndaǵy Abylaı sultandy bosatýdy tapsyrý máselesin kóterdi. Máseleniń sheshilýin jyldamdatý úshin jolbasshylyqqa ulyn qosyp berýdi jáne, Abylaıǵa almastyrýy úshin qazaqtarda tutqynda júrgen jońǵarlardy jınap, elshimen qosyp jiberýdi usyndy. Hannyń  óz aıtqandaryn tez jáne tolyǵymen oryndaǵany elshiliktiń jóneltpe qujattarynda kórinis tapqan. 

Neplúev jasaqtaǵan aıryqsha elshilik maıor Karl Mıllerdiń bastaýymen Or qamalynan 1742 jylǵy 3 qyrkúıekte ońtústik-shyǵys baǵytpen jolǵa shyqty. Elshilik quramynda on bir adam boldy. Olardy  Ábilqaıyr hannyń uly Eraly sultan bastaǵan senimdi adamdary alyp júrdi. Elshilik aldyna úsh túrli maqsat qoıylǵan edi. Birinshisi – jońǵar qontaıshysy Qaldan Serenge Reseı ımperıasynyń bodandary bolyp tabylatyn qazaqtar isine aralaspaýdy talap etken patsha generalynyń resmı hatyn tapsyrý, ekinshisi – Abylaı sultandy jońǵar tutqynynan bosatý, úshinshisi – úsh júz jerimen júrip ótý barysynda qazaq sultandary men rýbasylaryn jońǵar qoqan-loqqysyna berilmeı, Reseı quzyrynda qala berýdiń durystyǵyna ılandyrý.  Eki jarym aı jolda bolǵan elshilik jońǵar ámirshisi ordasyna jetpeı, Jetisýda saparyn toqtatýǵa májbúr boldy. Elshilikti Qaldan Serenniń Shý boıyndaǵy senimdi noıony Sary Manjy qontaıshy tapsyrmasyna sáıkes toqtatty, ol qazaq máselesine baılanysty maıor Mıllermen eki aı boıy kelissóz júrgizdi. Kelissóz nátıjesinde Qaldan SMeren (Qaldan Seren) qazaq rýlarynan alym talap etýin qoıdy, qazaq-jońǵar saýdasy jandandy jáne, eń bastysy, Abylaı sultan azat etildi. Ábilqaıyr hannyń tilegine saı júrgizilgen bul shara qazaqtar arasyndaǵy orys ákimshiliginiń bedelin belgili dárejede arttyrdy. Alaıda sol 1742 jyly ǵana ólke ákimi bolyp kelgen (1744 jyldan gýbernator) Neplúev úshin bul shara óz kókeıindegi úlken jobanyń baspaldaǵy ǵana sıaqty edi. Ol Elızaveta patshaıym taqqa otyrǵan kezde Malorossıa komandıri laýazymynan taıdyrylyp, abaqtydan bir-aq shyqqan, biraq jazyqsyz ekeni dáleldengennen keıin ǵana osy jańa ólkege jiberilgen bolatyn. Patshaıymnyń senimin ol  munda  tolyǵymen aqtap, orys ımperıasynyń protektoraty mártebesindegi qazaq elimen qarym-qatynasty josparlanǵan dárejege – otarshyldyq  sıpatty kórsetetin deńgeıge túsirilgen jańa baǵytqa saldy. Sóıtip, Reseıdi protektory retinde moıyndaǵan, orys ımperıasynyń vasaly sanatyndaǵy qazaq elin oryssha otarlaýdyń, ıaǵnı ony múldem orys jerine aınaldyrýdyń negizin qalady.

Az ýaqyttyń ishinde Neplúev Ábilqaıyr hannyń orys qamqorlyǵyna arqa súıeýdegi túpki maqsatyn aıqyn túsindi. Ol óziniń bytyrap jatqan kóshpendi jurtyn biriktirip, bir kúshti handyq quryp almaqshy. Biraq bul júzege asýǵa tıis emes. Birinshiden, oǵan orys ımperıasy múddeli bola almaıdy. Ekinshiden, qazaqty mundaı tutastyqqa jetkizbeýge qazaq elıtasynyń memlekettik múdde haqyndaǵy saıası oıynyń tómendigi, ortaq maqsatty oılaýǵa joq ózara alaýyzdyǵy kómektesip tur. Kúni keshe Neplúev jońǵar elshilerine orys bıligi syrtynan qazaq bıleýshilerimen separattyq kelissózder júrgizýge bolmaıtynyn aıtty. Al, shyndap kelgende, qazaq birligin ydyratýǵa aparatyn separattyq kelissózder Ábilqaıyr hannyń syrtynan áldeqashan júrip jatqan. Túrtki orys ókimeti tarapynan-tyn. Ábilqaıyr ózin qazaqtyń bas hany, aǵa hany sezinip, orys qamqorlyǵyna ózimen birge kúlli qazaq halqyn ákeldim dep oılady, alaıda bılik emeýirinin jiti ańdaǵan qazaq elıtasy ókilderi Ábilqaıyr handy mise tutpaı, onyń syrtynan qıly áreket jasap, orys týy astyna jeke-jeke suranýmen keledi. Reseı proteksıasyn moıyndaǵan óz bas hanynyń aınalasyna toptasyp, handyqty kúsheıtýge atsalysýdyń ornyna, protektor qamytyn jeke-jeke kıip, is júzinde yqtımal tutastyqty ydyratýǵa úles qosyp keledi. Bul rette basty hanmen básekelesip júrgen óz aralaryndaǵy qazaq bıleýshileriniń onyń syrtynan sondaı áreketti júzege asyrýǵa óte beıim turǵany tez baıqaldy.  Reseıge arqa súıeý qajettigin, munyń tarıhı muqtajdyq ekenin uqqan Ábilqaıyrdy qoldaý, el birligin saqtaý úshin onyń mańynda toptasý, úlken memlekettiń qamqorlyǵymen birtutas kúshti handyq quryp alý máselesin oılaýǵa olardyń saıası óresi jetpedi. Jeke bastarynyń shamshyldyǵy ondaı múmkindikke oı júgirtkizbedi de. Máselen, «mundaı shara haqynda bas han menimen aqyldaspady» dep shamdanǵan Orta júz hany Sámeke óz betinshe Ábilqaıyrdyń syrtynan ótinish bildirip, Reseıge bodandyqty qabyl aldy. Uly júz hany Jolbarys jońǵar hany Qaldan Serenge vasaldyq táýeldilikte bolatyn, oǵan alym-salyq tólep júrgen. Sol táýeldilikten qutylý úshin aǵa han Ábilqaıyrǵa arqa súıeýdiń ornyna, onyń syrtynan eki márte orys bodandyǵyn alý áreketin jasady. 1733 jylǵy Tóle bı bastaǵan toptyń hatynan keıint1738 jyly Jolbarys hannyń ózi Reseı bodandyǵyn qabyldaý nıetin bildirip, patshaıymǵa hat jazdy. Ol hatynda Uly júzdi Reseı óz qamqorlyǵy men qorǵaýyna alsa, Reseıdiń ortaazıalyq qalalarmen saýda baılanysyn jaqsartýǵa óziniń septesýge ázirligin bildirgen-di. Biraq jerdiń shalǵaılyǵynan oryndalýy sozylyp ketken jospary 1740 jyly jergilikti qojalar qolynan oıda joqta opat bolýy saldarynan júzege aspaı qaldy. Sámekeden keıin Orta júz hany bolǵan Ábilmámbet pen onyń qamqorlyǵyndaǵy bedeldi áskerı qolbasshysy Abylaı sultan sol 1740 jyly qazaq handyǵynyń tutastyǵyna óz ishinde aǵa han Ábilqaıyrdyń aınalasyna toptasý arqyly qol jetkizý qajettigin oılamastan, tikeleı Reseı bodandyǵyn qabyldady. Sodan birer jyldan keıin Neplúev jońǵar tutqynynan qutqarǵan Abylaı sultan 1745 jyly Tobyl gýbernatoryna Úısin rýynyń 300 úıin Reseı bodany bolýǵa alyp keldi. Osyndaı separattyq bodandyq suraý naýqanynda general Neplúev aıryqsha kóńil aýdarǵan  tulǵa – Orta júz sultany Baraq edi. Ol Neplúevtiń oıynan shyǵyp, 1742 jylǵy qarashada ımperatrısa Elızavetaǵa hat joldady, onda Reseıdiń qolastyna «óz ordasymen, atap aıtqanda, qyryq myń tútini bar naıman rýymen bodandyqqa kelgenin» jazdy. Bir sát qazaq elindegi aǵa handyq mártebeni resmı moıyndap («úlken baýyrymyz Ábilqaıyr hannyń adal bodandyqta turǵanyna razymyz»), sóıte tura orys saıasatkerleriniń qazaqtyń separattyqqa beıim bedeldi tulǵalaryn jeke-jeke bodandyqqa alý astarynda ne jatqanyn paıymdamastan («bizge de bodandyqqa kelýge ámir etilgen erekshe gramota alǵandyqtan»), tikeleı Reseı bodandyǵyna ótti («biz... adaldyqqa ant beremiz»). Elshisi arqyly óz tilegin bildirdi («...bizdiń jiberip otyrǵan Syrymbet aýyzsha ne aıtsa, soǵan senýdi suraımyn»). Baraq sultannyń osynaý elshisi 1743 jylǵy 13 naýryzda Elızaveta patshaıymnyń qabyldaýynda boldy. Orys keńse qyzmetshileri toltyrǵan qujatta jazylǵandaı, ımperatrısaǵa «Orta ordanyń Baraq sultany elshisi arqyly bodandyq alǵysyn bildiredi, aıaǵyna jyǵylyp, ony barlyq ıeligimen ımperatorlyq meıiriminiń qamqorlyǵyna alýdy ótinedi». Tıisinshe patshaıym bodandyqqa «Baraq sultandy qabyl alady, ony meıirine bóleıtininen úmittendiredi, sonyń belgisi retinde qylysh syılaıdy». Bul oqıǵany Neplúev Ábilqaıyr hannyń bedelin túsirýge utymdy paıdalandy. Ol endi Ábilmámbet pen Baraqty árdaıym kótere túsip, Ábilqaıyrdy tómenshiktetip, kemsite tústi. Neplúevtiń olarǵa (aǵa han – han – sultan) teńgermeshilikpen qaraýy, resmı, beıresmı jaǵdaılarda Baraq sultandy dosy retinde ataýy, 1745 jyly onyń taǵy bir elshisin patshaıymnyń zor qurmetpen qabyldaýyna qamqorlyq etýi, patshaıymnyń Baraq sultanǵa taǵy da arnaıy baǵaly syılyq pen gramota jiberýi, oǵan qosymsha, Baraqqa gýbernatordyń ózi tulpar mingizýi úlken eseppen jasalǵan sharalar edi. Básekelesi Ábilqaıyr handy qorlaıtyn munyń bári naıman ámirshisiniń jalyn kúdireıte tústi. Namysqoı Ábilqaıyr han renishterin áldeneshe ret qupıa keńesshi Neplúevke, patshaıym Elızavetaǵa jazdy. Qarýly joryqqa shyǵyp, orys qalalaryn, Orynbor jelisindegi kúsheıtilgen bekinisterdi shabýyldady, saýda kerýenderiniń jolyn kesti. Osyndaı áreketterine baılanysty tarıhshy Vladımır Vıtevskıı belgili zertteýinde ony «orys halqynyń jaýy», «Neplúevtiń jeke dushpany» dep atady.

Syrtqy ister alqasynyń qaýlysyn eskere otyryp, Basqarýshy Senat 1747 jyly Ábilqaıyr han men gýbernator Neplúevti tatýlastyrý úshin «brıgadır Alekseı (Qutlu-Muhammed) Tevkelevti» jiberýge, eger Ábilqaıyr qıtyǵa berse, ornyna basqa han qoıýǵa sheshim shyǵardy. Alaıda bul Syrtqy ister alqasynda: handy halyq ókilderi saılaıdy, oǵan Reseıdiń aralasýy yńǵaısyz ári Ábilqaıyr han qazaq arasynda tek han bolǵandyǵymen emes, «ákkiligimen jáne uly famılıasymen» úlken kúshke ıe degen sebeppen qoldaý tappady. Aqyry, 1748 jylǵy mamyrda dıplomatıalyq maqsatpen Orynborǵa Tevkelev keldi, artynsha, maýsym aıynda Ábilqaıyr hannyń ordasynda Kishi jáne Orta júzderdiń aqsúıekteri men shonjarlary (500 adam), «barlyq iste erkine berilip, Ábilqaıyr hanǵa sený jáne qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń jaqsy amal tabýyn hannan ótiný» qajet dep bir aýyzdan sheshti. Sol aıdyń sońynda han Tevkelevpen birge Or qamalynda Neplúevpen kezdesti. Kelissóz barysynda Ábilqaıyr han men gýbernator Neplúevtiń tatýlasý rásimi  ótti. Ábilqaıyr orys tutqyndaryn qaıtarýǵa, Reseıge qarsy jaýyngerlik joryqtaryn toqtatýǵa, orys kópesteriniń qazaqtarmen, ózge de kórshi halyqtarmen saýda isin damytýyna járdemdesýge ýáde etti.  Óteýine, reseılik taraptan Reseı bodandyǵy ınstıtýty týraly óz uǵymyn moıyndaýdy tabandy túrde talap etti. Orynbor ákimshiligi onyń qazaq qoǵamyndaǵy aǵa handyq mártebesin nyǵaıtýǵa, aǵa han ınstıtýtyn kúsheıtip, qazaqtardy óz bıligine baǵyndyrýǵa kómektesýi tıis dep sanady. Tarıhshy Pavel Matvıevskıı «Ábilqaıyr hannyń ymyraǵa tek bir ǵana jaǵdaıda – qazaqtardy onyń bıligine biriktirýge Neplúev tolyǵymen kelisken jaǵdaıda ǵana kelýi yqtımal ekenin kórsetti» dep óte dál anyqtap jazǵan. Qoıǵan máselesiniń patshaıym saraıynda sheshim tabýyn tosyp júrgeninde (qazaqtardy el bıligin bir ortalyqqa, bir qolǵa shoǵyrlandyryp, Ábilqaıyr han arqyly basqarýdyń durystyǵyn, sol úshin arnaıy pármen shyǵarý jaıyn Tevkelev qoldaǵan), Neplúevpen tatýlasý rásiminen bir aı ótkende, Ábilqaıyr han Baraq sultannyń qolynan qaza tapty...

Arystan men aıdahardyń ortasynda

Myqty memlekettilik quryp alý haqynda Ábilqaıyr hannyń Reseı qamqorlyǵyna artqan úmiti onyń ólimimen birge kúıredi. Dalalyq ańǵal ámirshi, birinshiden, qazaq tárizdi kóshpendi qalmaqtyń Reseı bodandyǵyn qabyldaý jáne orys memleketin qamqorshysy retinde taný arqyly kúshti handyq quryp alǵanyn kórip, handyǵyn tap sol sekildendire tutastyrý hám kúsheıtý múmkindigi týdy dep aldandy. Ekinshiden, bodanynyń kúshti memlekettik qurylym jasaýyna orys patshalyǵynyń eshqashan jol bermeıtinin, bodan bolýdy birjola baǵyný dep uǵatynyn, bodandyq suraǵan eldi ózine túbegeıli baǵyndyrý úshin qıly amalǵa baratynyn bilmeı aldandy. Úshinshiden, óziniń saıası óresi taıyz shyńǵystuqymdas baýyrlarynyń qazaq halqynyń eldigin emes, jeke bastarynyń ıgiligin kúıtteýge beıim turǵandyǵyn, hannyń syrtynan ımperıa qoltyǵyna tikeleı kirýge qulshynyp qana qoımaı, qazaq elin bólshekteýge múddeli aıtaqqa ońaı erip, hannyń kózin joıýǵa tyrysatynyn bilmeı aldandy.  

Ábilqaıyr han aqyry, bitispes jaýy general Neplúevpen formaldy túrde tatýlasyp, handyǵynyń memlekettik tutastyǵyna qoldaý kórsetilýi yqtımal asa bıik dárejeli pármen berilýinen úmittenip júrgeninde, jolyn toryǵan dushpanynyń qandy qanjaryna tústi. Saıaz da óresiz, mansapqumar, baqtalas sultandarmen jáne orynborlyq gýbernatormen keskilesken saıası kúreske túsken qazaqtyń eń belgili, eń áıgili, eń basty hanyn Torǵaı ózeniniń joǵarǵy aǵysyndaǵy ordasynan eldegi ishki máselelerdi qaraýǵa shyqqan shaǵynda bas dushpany Baraq sultan kóp jigitimen 1748 jylǵy 1 tamyzda shabýyldap, óltirip ketti. Halyq úshin, qazaqtyń belgili tulǵalary úshin jaýynger bahadúrdiń talaı shaıqasty birge ótkizgen úzeńgiles batyrlary úshin bul orny tolmas qaza edi. Al Neplúev úshin – óte jaǵymdy jańalyq boldy. Óıtkeni Ábilqaıyr hannyń óliminen soń oryn alýǵa tıis bıik mártebeli aýysymdar qupıa keńesshige asa qajet saıası-quqyqtyq qural berip tur edi. Reseı bodandyǵyn moıyndaǵan qazaq ámirshilerin bastaryn biriktirmeı, is júzinde jeke-jeke birjolata baǵyndyryp alýǵa qolaıly jaǵdaı týǵan. Qazaq elıtasy arasyna ózara baqtalastyq pen birin biri moıyndamaýshylyq ýyn sátimen shashyp júrgen gýbernator hám qupıa keńesshi Neplúev 1748 jyldyń qazanynda, Ábilqaıyr hannyń qazasynan aıdan sál-aq astam ýaqyt ótkennen keıin ortalyqqa: «Ábilqaıyr sıaqty ákki adamdar taqqa jiberilmese, Qazaq handyǵy degenimiz túk te emes», – dep habarlady. Onysy ras edi, Ábilqaıyr han óltirilgennen keıin qazaq basqarýshy elıtasy ishinen orys ımperıasymen eliniń tutastyǵy úshin aıqasatyn ol sıaqty tulǵa shyqpady. Qazaq eli ústinde Reseı patshalyǵynyń naqty memlekettik-saıası proteksıasyn erkin júzege asyratyn dáýir týdy. «Jeke dushpany» Ábilqaıyr hannan qutylǵan qupıa keńesshi general Neplúev orys-qazaq qatynastary tarıhynyń shyn mánindegi jańa kezeńin bastaýǵa jol saldy. Ol Ábilqaıyr hannyń súıikti zaıyby Bopaı hansha men uldaryn mynaǵan: bıler keńesinde ákesiniń ornyna han bop saılanǵan Nuralynyń handyq mártebesin orys ımperatrısasyna bekitkizip alý óte tıimdi bolady degen oıǵa sendirdi. 1748 jyldyń qysynda arnaıy delegasıa Peterbýrgke attanyp, Ábilqaıyr hannyń úlken uly Nuralyny 1749 jylǵy 13 sáýirde han mártebesine bekitken patshaıymnyń pármenimen 1749 jyldyń jazynda oraldy. 30 maýsymda Orynborda Neplúev tuńǵysh ret qazaqtyń Kishi júziniń hanyn orys ákimshiligine saltanatty túrde tanystyrý rásimin ótkizdi. Qupıa keńesshi engizgen bul jańalyqtyń saıası máni sol – budan bylaı han saılaý tek orys úkimetiniń kelisimimen ótkizilýge tıis...

Sonymen, Nuraly Ábilqaıyruly bıler, rýbasylar men batyrlar keńesinde Kishi júz hany laýazymyna saılandy. Qalyptasqan dástúr boıynsha qazaq eliniń aǵa hany mártebesi jıyrma shaqty jyldan bergi Orta júz hany Ábilmámbetke ótti. Biraq bul óte nomınaldy ataq edi, ol aǵa han retinde tutastaı qazaq elin óz qolastyna baǵyndyrýǵa eshqandaı áreket jasaǵan emes, orys ákimshiligi aldyna óz mártebesin moıyndatý talabyn eshqashan qoıǵan emes. Ókinishke qaraı, jalpy qazaq elıtasynyń memlekettilik turǵysyndaǵy saıası oı óresiniń tarlyǵy saldarynan, onyń ózi de Ábilqaıyrdyń aǵa handyq mártebesine tereń saıası mán berip qaraı almaǵan-dy. Kezinde «qazaqtyń aǵa hanynyń orys týyna adaldyǵyn bildirgen anty bárimiz úshin jetkilikti, biz aǵa han bıligin moıyndaımyz» dep málimdeı almady. El basqarýshylar sóıtip ımperıa aranyna jeke-jeke jutyldy. (Ábilmámbet Abylaı ekeýi Or qamalyna 1740 jyly ózderimen birge Orta júzdiń 128 aqsúıegi men shonjaryn ertip ákelgen de, orys bastyqtyń talabyna saı kilem ústinde tizerlep, bórikterin sheship, quran ustap ant bergen). Al ońtústikte Jolbarys han qaza tapqannan keıin Tashkentti basqarýǵa Tóle bı taǵaıyndaldy, han saılanǵan joq, ólke jońǵar qolastynda qalyp kele jatqan. Qaharly qontaıshysy Qaldan Seren 1745 jyly ómirden ótkennen keıin jaǵdaı ózgere bastady. Jońǵarıa ishinde úzdiksiz taq talasy júrip, handyq burynǵy qaharynan aıryldy. Tıisinshe, Jetisý, Tarbaǵataı ólkelerinde qazaq batyrlarynyń azattyq úshin kúresýi órshı tústi. 

Jońǵarda tutqynda bolǵan kezinde Abylaı sultan qontaıshy áýletimen jaqyn bolýǵa tyrysqan, oırat noıony Amýrsanamen dostasqan, elge oralarynda tatýlyq jaıynda shart jasasyp ketken. Onyń Aıýke hannyń jesiri Darma-Balaǵa jazǵan hatynda: «Men, Abylaı sultan, sizge densaýlyq tileımin, bizdiń barlyq bodandarymyz sizge ıilip sálem joldaıdy. Ózim jaıynda sizge mynany habarlaımyn: men Qaldan Serenniń qolynan aman-esen jáne abyroımen bosanyp, úıge keldim. Meni Qaldan Seren óziniń ulyndaı kóredi, al sizdiń nemereles b