Qazaqstan búgingi kúnde jańa reformalarmen qaryshtap damyp kele jatqan memleket. Sondyqtan bizdiń elge órkenıetten tys qalýǵa bolmaıdy. Bul rette qazir Astana tórtkúl álemde bolyp jatqan máselelerdi erkin talqylaıtyn ortaq alańǵa aınaldy.

Jyl saıyn Astanada ótetin ekonomıkalyq forýmǵa álemniń ár túkpirinen múıizi qaraǵaıdaı myqty saıasatkerler men ondaǵan Nobel syılyǵynyń laýreattary keledi. Al munyń kóp paıdasy bar. Aldymen ǵalamdy tolǵandyrǵan túıtkildi jaıttar sarapqa salynady. Osy arqyly Astanany muqym dúnıe tanıdy.  Rasynda da Elordadaǵy basqosýǵa jyl saıyn álemniń 100-den asa elinen 7 myńǵa tarta delegat keledi. 

Sońǵy Astana ekonomıkalyq forýmynda sóılegen sózinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev  qazirgi tańda jahandyq qaýip-qaterlerdiń jyl saıyn molaıyp bara jatqanyn másele etip kóterdi.

Forýmda Qazaqstan Prezıdenti ǵalamdyq  problemalardy  ádil jáne obektıvti túrde talqylaý múmkindigi adamzat úshin óte mańyzdy bolyp qala beretinin aıtty.  

– Bul álem úshin óte kúr­deli kezeń. Sondyqtan  forým jahandyq syn-tegeýrinderge laıyqty jaýap tabý máselelerin de qarastyrady. Sáıkesinshe, forýmda osy sala­lar­daǵy bilikti mamandar jınalyp otyr. Olardyń sózin tyń­daý, usynystaryn paıdalaný biz úshin qashanda mańyzdy.  Ǵalamshar turǵyndary sa­ny jyldam ósip keledi. Sońǵy onjyl­dyqtaǵy ǵylymı-teh­nıkalyq prog­restiń jetistikteri adam ómiri­niń ortasha uzaqtyǵyn aıtar­lyqtaı ulǵaıta tústi. Sońǵy 70 jylda ol 23 jylǵa, ıaǵnı 48-den 71 jasqa deıin ósti. Qazaq­standa bul kórsetkish tek tá­ýelsizdik jyl­darynyń ishinde ǵana 65 jas­tan 72,5 jasqa jetti, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Rasynda da 2050 jylǵa  qaraı jer sharyn mekendeıtin 10 mlrd halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý  ońaıǵa soqpaıdy. Shamamen aıtatyn bolsaq, búgingi kezdegiden  60 pa­ıyzǵa kóp azyq-túlik óndirýge týra kelmek. Al jyl saıyn tutyný qabileti artyp bara jatqan adam balasyna shıkizat qory jete me? Bul ońaı nárse emes, bolashaqta úlken qıyndyq týdyratyn máseleniń biri.

– Taǵy bir syn-tegeýrin – adam­dardyń qartaıýyna baıla­nysty zeınetaqy júıesin, áleý­mettik qamsyzdandyrý júıelerin túbegeıli qaıta qurý qajettiginde. Bul atalǵandar demografıalyq shyndyqqa saı bolýy tıis, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Sonymen qatar, adamzat alańdaıtyn máseleniń biri eńbek naryǵynda oryn alatyn áleýmettik teńsizdik ekeni sózsiz. Bul qazirden bastap beleń ala bastady. Keleshekte adamdardyń jumyssyz qalýy úlken problemaǵa aınalady.

– Taıaý bolashaqta ádettegi eńbek kúshiniń 80 paıyzyn ro­bottandyrylǵan júıeler almas­tyratyn bolady. Qazirgi tańda kásiporyndar úshin jumys kúshi­niń arzandyǵy emes, bilikti qyz­metkerlerdiń bolýy mańyz­dy­raq. Damýshy elderdegi óndi­ris oryndary da damyǵan elder­­ge keri qaıtarylyp jatyr. Mu­nyń barlyǵy ulttyq ekonomı­­kalar men áleýmettik júıeler úshin úlken synaq. Bul máse­­leniń basty sheshimi – bilim berý júıesin reformalaý. Bilim berý isinde kreatıvti oılaý, qa­jetti aqparatty taba bilý, ony utymdy paıdalaný mashyqtaryn úıretýge kóshý kerek. Tehnıkalyq progrestiń jyldamdyǵy qazirgi adamnan birneshe mamandyqty meńgerýdi jáne ómir boıy bilim alýdy talap etedi. Qazaqstan bul baǵytta tıisti jumystardy júrgizýde. Biz bul synaqqa daı­yn­­daldyq jáne áli de daıyn­­dyq ústindemiz, – dedi Elbasy.

Rasynda da mundaı qaterlerdiń aldyn alý úshin aldymen kez kelgen memleket bilikti mamanǵa zárý. Bizdiń memleket munyń da aldyn alýǵa tyrysýda. Búgingi kúnge deıin «Bolashaq» baǵdarlamasymen Qazaqstannyń 13 myńnan astam túlegi shet eldiń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim aldy jáne birqatary oqýyn jalǵastyryp jatyr.  

– Kóz aldymyzda ekonomı­kanyń jańa modeli qarqyndy túrde qurylýda. Bıznes qana emes, sonymen qatar qoǵamnyń barlyq salalary sıfrlandyrylýǵa bet aldy. Jańa tehnologıalardyń qarqyndy damýy bazalyq faktorlardy ózgertedi. Qazir óndiristi qadaǵalaıtyn ári jaqsarta alatyn, ózin-ózi jetildiretin elektrondy júıeler úırenshikti qubylysqa aınalyp keledi. 2030 jylǵa qaraı jasandy ıntellekt álemdik ekonomıkany 16 trln dollarǵa arttyrady, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Sonymen qatar, halyq sanynyń ósýine baılanysty keıingi kezde aýyz sý tapshylyǵy da jahandyq qaaýip-qaterlerdiń birine aınalyp otyr.

Sońǵy derekterge nazar aýdarsaq, álemde 1 mıllıardtan astam adam aýyz sýǵa zárý. Nashar, las, arnaıy qurylǵysy bar qadaǵalaýdyń ótpegen sapasyz sýdy ishýdiń saldarynan 3 mıllıardtan astam adam ártúrli aýrýǵa ushyraýda. Ásirese, aýyz sý tapshylyǵy Afrıka men Úndistan elderinde kókeıkesti problemaǵa aınaldy. Munan shyǵatyn jol bar ma? Ol –sýdy únemdep paıdalaný. Astana ótken ekonomıkalyq forýmda Qazaqstan Prezıdenti  aýyz sý problemasyn sheshýde bizdiń elde keshendi jumystar júrgizilip jatqanyn baıan etti. Qazirgi kezde memlekettik deńgeıde «Aqbulaq», «Taza sý»  baǵdarlamasy júzege asyrylýda.

– Sý - barynsha shekteýli resýrs jáne onyń kózderin ıelený úshin kúres jer betindegi shıe­le­nis pen janjaldar sebepteriniń biri retinde qazirdiń ózinde geosaıasattyń asa mańyzdy faktoryna aınalyp otyr. Sýmen qamtamasyz etý problemasy bizdiń elimizde de ótkir bolyp otyr. Bizge sapaly aýyz sý jetispeıdi. Birqatar óńirler onyń zardabyn qatty tartýda.

Bul problemanyń geosaıası astary da joq emes. Qazirdiń ózinde biz transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn paıdalanýda birqatar máselelermen betpe-bet keldik. Atalǵan máseleniń kúrdeliligine qaramastan, biz ony saıasattandyrýǵa jol bermeý­ge tıispiz, –  dedi prezıdent Nursultan Nazarbaev.

Álemdi alańdatyp otyrǵan máseleler munymen de shektelmeıdi. Qazirgi kezde ındýstrıalyq-ınnovasıalyq damý órkendegen saıyn onyń problemalary da kóbeıip keledi. Atap aıtar bolsaq, óndiris oryndarynyń kompúterlendirýinen jumys oryndary qysqaryp jatyr. Sodan kelip, adamdar jumys oryndarynan, kúnkóris kózinen  aırylýda. Sońǵy 2017 jyldyń málimetterine nazar aýdarsaq, álem boıynsha 192,7 mıllıon adam jumys tappaı sendelip júr. Bul 2016 jylǵa qaraǵanda, taǵy 2,6 mıllıonǵa artqan. Halyqaralyq eńbek uıymynyń deregine qaraǵanda, 2018 jyly da  álemdegi jumyssyzdyq deńgeıi osy  deńgeıde qalmaq. Keıbir derekter keler jyly taǵy da jumyssyzdardyń sany artatynyn aıtady. Atalǵan uıym 2019 jyly jumyssyzdardyń sany  193,6 mln adamǵa jetetinin boljap otyr. Eń qıyn jaǵdaı Afrıka qurlyǵynda ekenin aıta ketken jón. Bul «qara qurlyqtaǵy» jastardyń úshten ekisi jumyssyz kúıde qalyp otyr. Álemde jumyssyzdar qatarynyń ósý sebebi nede? Shyndyǵynda bul qazir de bolashaqta da óte úlken qaýiptiń birine aınalǵaly otyr.

–Qazirgi ýaqytta eń úlken álemdik proble­ma­lardyń biri - kúsheıe túsken áleýmettik turaqsyzdyq. Onyń negizgi sebebi - áleýmettik teńsizdik.

Búginde álemde eki júz mıllıonǵa jýyq adam jumys taba almaı otyr. Eýropalyq Odaqtyń ózinde jumyssyzdyq sońǵy onjyldyqtardaǵy eń joǵary deńgeıge jetip, kóptegen jappaı tártipsizdikterge túrtki bolyp otyr.Munyń janynda Qazaqstandaǵy ahýal birshama qolaıly bolyp otyrǵanyn moıyndaý kerek. Búginde biz búkil jańa tarıhymyz ishindegi jumyssyzdyqtyń eń tómengi deńgeıindemiz. Bul, sóz joq, úlken jetistik. Solaı bola tura, biz masattanýǵa tıis emespiz.Áleýmettik-saıası daǵdarysqa ulasatyn jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys Qazaqstanǵa sózsiz qysym kórsetip, bizdiń tózimimizdi synaqqa alatyn bolady.Sondyqtan kún tártibine áleýmettik qaýipsizdik jáne áleýmettik turaqtylyq máselesi qoıylady. Biz úshin mańyzdy mindet - qoǵamymyzdaǵy áleýmettik turaqtylyqty nyǵaıtý, – dedi Prezıdent Nursultan Nazarbaev Astanada álemdik sarapshylardyń aldynda sóılegen sózinde.

Álemniń alpaýyt elderi qazirgi kezde damý satysyndaǵy úshinshi elderge álimjettik jasap jatyr. Sonyń saldarynan qanshama elde azamat soǵysy júrip jatyr. Halyq bosyp údere kóshti. Turaqtylyq pen beıbitshiliktiń úlken qundylyq ekenin bilse de, oǵan mán bermeıtin basshylar kóbeıdi. Óıtkeni qýaty kúshti memleket álsizderge yqpal etýge tyrysady. Yqylym zamannan solaı bolyp kelgen jáne solaı bolyp qala beredi de. Qazirgi bolyp jatqan Taıaý Shyǵystaǵy  qaqtyǵys pen  basqa da turaqsyz  saıası jaǵdaılardyń  barlyǵy da qoldan jasalynyp otyr. Álem jantalasa qarýlanýǵa umtylýda. Al oǵan toqtaý aıtatyn jan bar ma? Bul oraıda Qazaqstannyń syrtqy saıasaty men Nazarbaevtyń arazdasqan elder arasyndaǵy araǵaıyndyq qadamynyń mańyzy kún ótken saıyn artyp otyrǵanyn esh jasyrýǵa bolmaıdy.

Qalaı aıtqanda da, qazirgi kezeń kúrdeli daǵdarys kezeńiniń basy sıaqty áser qaldyratyny ras. Bolashaqta qazirgi óndirilip jatqan energetıkalyq kózder, munaı men gaz qory taýsylady. Sol úshin ne isteý kerek? Órkenıetke bet alǵan memleket jahandyq qaterdiń aldyn alý úshin qarsy sharalardy qolǵa alý qajet.  Onsyz bolmaıdy. Stıhıalyq apattar da úlken qaterdiń biri ekendigi ras. Biraq búlingen nárseni qaıtadan qalpyna keltirýge bolady. Al adamzatqa aýyr shyǵyn ákeletin, adamnyń óz qolymen jasalatyn nárselerge beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Qoldan jasalynatyn  shyǵynnyń barlyǵy adamnyń rýhanı quldyraýynan, azǵyndyqtan, qatygezdikten bastaý alyp jatqanyn ashyq aıtýǵa tıispiz.

–Álem aýyr dúnıetanymdyq jáne qundylyq daǵdarysty bastan keshirip otyr. Órkenıetter qaqtyǵysy, tarıhtyń aqyry, mýltımádenıettiń kúıreýin jarıalaıtyn únder jıi estiledi. Jyldar boıy synnan ótken qundylyqtarymyzdy qorǵaı otyryp, biz úshin osynaý kertartpa kózqarastan tartynýymyzdyń qaǵıdatty mańyzy bar. Óz tájirıbemizden biletinimiz, bizdiń «osal tusymyz» dep ataǵan kópetnostylyǵymyz ben kópkonfessıalyǵymyzdy óz artyqshylyǵymyzǵa aınaldyra aldyq.

Biz mádenıetter men dinderdiń qatar ómir súrýi jaǵdaıynda ómir súrip úırenýimiz kerek. Biz mádenıetter men órkenıetter dıalogyna beıildi bolýǵa tıispiz. Tek basqa ulttarmen jarastyqta ǵana bizdiń elimiz bolashaqta tabys pen yqpalǵa qol jetkize alady. HHİ ǵasyrda Qazaqstan óziniń óńirlik kóshbasshylyq ustanymyn nyǵaıtyp, Shyǵys pen Batystyń únqatysýy men ózara is-qımyly úshin kópir bolýǵa tıis, –dedi Prezıdent Nazarbaev.

Rasynda órkenıetter qaqtyǵysy órship, rýhanı qundylyqtar azaıǵan tusta jahandyq qaýip-qatermen kúresý ár memlekettiń mindeti jáne boryshy ekenin aıta ketkimiz keledi.

Erkin Qaldan